Ο σκηνοθέτης Λ. Βαρδαρός μιλάει στην εκδήλωση του ΜΒ. Φωτό: Κυριάκος Μπάνος

Με μεγάλη επιτυχία πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 7 Δεκέμβρη στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων η εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου του Νάσου Μπράτσου «Αιγαιοπελαγίτες πρόσφυγες στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο» από το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο. Η ιστορία της προσφυγιάς από τα νησιά του Αιγαίου προς την Τουρκία, την Κύπρο, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική κατά τη διάρκεια του Β'ΠΠ και της Κατοχής, στην οποία είναι αφιερωμένο το βιβλίο, ζωντάνεψε στην εκδήλωση και συγκίνησε το κοινό. Ομιλητές ήταν ο Μάκης Καβουριάρης, πανεπιστημιακός και πρόσφυγας πολέμου ο ίδιος, ο Προκόπης Παπαστράτης, πανεπιστημιακός στο Πάντειο και ο συγγραφέας του βιβλίου και δημοσιογράφος στην ΕΡΤ, Νάσος Μπράτσος.

«Το βιβλίο έχει με δυο διαφορετικούς τρόπους αποκτήσει εξαιρετική επικαιρότητα σήμερα», είπε εισαγωγικά ο Κώστας Πίττας, υπεύθυνος του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου, που συντόνισε την εκδήλωση. «Ο πρώτος είναι ότι αποτελεί όπλο στα χέρια όσων παλεύουν τις ρατσιστικές πολιτικές της κυβέρνησης που κλιμακώνονται με νέα στρατόπεδα συγκέντρωσης και άλλα ρατσιστικά μέτρα απέναντι στους πρόσφυγες. Γιατί παρουσιάζει την αντίστροφη πορεία προσφυγιάς από τη σημερινή, αυτή από τα νησιά του Αιγαίου προς την Τουργία και τη Μέσα Ανατολή κατά το Β'ΠΠ, όταν χιλιάδες άνθρωποι αντιμέτωποι με τη ναζιστική κατοχή και την πείνα, φεύγουν με τρόπους που μοιάζουν με τους σημερινούς.

Ο δεύτερος είναι η επίθεση της κυβέρνησης της ΝΔ στην ΕΡΤ, η προσπάθειά της να την ελέγξει κατασταλτικά, λογοκρίνοντας και επιβάλλοντας αυστηρό έλεγχο στο πρόγραμμά της. Το κόψιμο, χωρίς καμιά εξήγηση, του δεύτερου μέρους του ντοκιμαντέρ του Νάσου Μπράτσου “Ικαριώτες πρόσφυγες στο Β'ΠΠ” το οποίο στηρίζεται στο βιβλίο είναι κομμάτι αυτής της προσπάθειας. Με αυτή την έννοια, με τη σημερινή εκδήλωση αναδεικνύουμε το βιβλίο και ενώνουμε τη φωνή μας με όλους όσους απαιτούν την άμεση προβολή του δεύτερου μέρους του ντοκιμαντέρ».

Αυτές τις δύο διαστάσεις ανέδειξαν και οι ομιλητές στη συνέχεια. «Γιατί αυτή η ξαφνική επίθεση και εμμονή προς μια από τις πιο σημαντικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας;» αναρωτήθηκε ο Μ. Καβουριάρης για την απόφαση της διοίκησης της ΕΡΤ να κόψει το δεύτερο μέρος του ντοκιμαντέρ που εστιάζει μάλιστα στους Ικαριώτες πρόσφυγες, όπως ήταν και ο ίδιος, που αποτέλεσαν ένα πολύ μεγάλο κομμάτι των πάνω από 30.000, σύμφωνα με το βιβλίο, ανθρώπων που ξεριζώθηκαν από τα νησιά του Αιγαίου τότε. Περιέγραψε το βιβλίο ως «το ταξίδι των προσφύγων στην Τουρκία» και στάθηκε τόσο στους λόγους που οδηγούσαν στην προσφυγιά -οι αναγκαστικοί ήταν «η πείνα, οι κακουχίες, οι βομβαρδισμοί», οι εθελοντικοί ήταν «η ενίσχυση του στρατού της Μέσης Ανατολής και του αντιφασιστικού αγώνα»- όσο και σε όσα ακολουθούσαν: τα επικίνδυνα ταξίδια με τα καΐκια, οι αρρώστιες, οι θάνατοι, η υποδοχή (άλλη από τις επίσημες αρχές, άλλη από τον κόσμο), τα στρατόπεδα προσφύγων στο Τσεσμέ, το Χαλέπι, τη Γάζα, την Αίγυπτο και αλλού, τα αυτοσχέδια σχολεία, οι δύσκολες συνθήκες ζωής. Χωρίς να παραλείψει να μιλήσει για την «επιστροφή, βέβαια, και την κατάσταση στην Ελλάδα όταν πια άρχιζε ένας εμφύλιος πόλεμος...».

Στις πολύ διαφορετικές συνθήκες κάτω από τις οποίες έκαναν το ίδιο ταξίδι οι κάτοικοι των νησιών στους οποίους αναφέρεται το βιβλίο του Νάσου από τη μία και η βασιλική οικογένεια, πολιτικοί όπως ο Γεώργιος Παπανδρέου και επιχειρηματίες από την άλλη, αναφέρθηκε στην ομιλία του ο Π. Παπαστράτης, προκαλώντας το γέλιο του κοινού για τους δεύτερους με τα κότερα και τις πολλές βαλίτσες που παρουσιάζονταν ως οι “σωτήρες” της χώρας. 

“Οδύσσεια”

Μίλησε για την πραγματική «οδύσσεια μετακίνησης, εγκατάστασης και επιστροφής» των πάνω από 50.000, σύμφωνα με τούρκικες πηγές, προσφύγων -όχι μόνο Έλληνες, αλλά και Εβραίοι, Βρετανοί, Ιταλοί και Γερμανοί αντιφασίστες στρατιώτες. Και κατέληξε: «Πόσες από αυτές τις ιστορίες έχουν καταγραφεί και έχουν διασωθεί και πόσες άλλες χάθηκαν στα νερά του Αιγαίου; ... Το βιβλίο δίνει φωνή και υπόσταση σε δεκάδες αφανείς πρωταγωνιστές που μέχρι πρόσφατα ο προβολέας της επίσημης ιστορίας άφηνε στο σκοτάδι επειδή η παρουσία τους, τα πάθη τους και τα πιστεύω τους δεν ταίριαζαν στο επίσημο αφήγημα που προσπαθεί ξανά να επιβληθεί και τώρα. Αυτό άλλωστε δείχνει και η απαγόρευση προβολής του δεύτερου μέρους του ντοκιμαντέρ του συγγραφέα. Το βιβλίο λοιπόν, σε ένα άλλο πλεούμενο, φορτωμένο αυτή τη φορά με πολύτιμες μνήμες, συνεχίζει να ταξιδεύει με νότιο άνεμο πέρα από το Αιγαίο».

Με την πορεία του βιβλίου και του σχετικού με αυτό ντοκιμαντέρ που κόπηκε από την ΕΡΤ, εξηγώντας πώς έφτασε να προβληθεί το πρώτο μέρος και όχι το δεύτερο, ξεκίνησε την ομιλία του ο Νάσος Μπράτσος, καλώντας να συνεχιστούν τα ψηφίσματα από συνδικάτα και φορείς ενάντια στη λογοκρισία. Στη συνέχεια αναφέρθηκε με τη σειρά του στο περιεχόμενο του βιβλίου, αναδεικνύοντας σημαντικές πλευρές της έρευνάς του και των μαρτυριών στις οποίες βασίζεται και κάνοντας ταυτόχρονα τους απαραίτητους παραλληλισμούς με το σήμερα. «Η Μόρια και η Ειδομένη της εποχής ήταν το στρατόπεδο στο Τσεσμέ», είπε χαρακτηριστικά.

Στη συζήτηση που ακολούθησε, το λόγο πήρε, ανάμεσα σε άλλους, ο Λεωνίδας Βαρδαρός, σκηνοθέτης πολλών πολιτικών ντοκιμαντέρ, με ένα από αυτά να είναι «Ο Αντιφασιστικός Αγώνας στη Μέση Ανατολή» για την ίδια περίοδο. «Κι εγώ ασχολούμαι με “παλιομοδίτικα” θέματα, έτσι μου γράφουν οι επίσημοι κριτικοί από παλιά, γιατί έχω κάνει για τις εξορίες, τη Μακρόνησο, τη Γυάρο», είπε στην αρχή αστειευόμενος, περιγράφοντας στη συνέχεια τις δικές του αντίστοιχες περιπέτειες με τα έργα του. Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την προβολή του πρώτου μέρους του ντοκιμαντέρ «Ικαριώτες πρόσφυγες στο Β' ΠΠ» που στο τέλος καταχειροκροτήθηκε.