“Εικόνες από το μέλλον”, φαίνεται πως είναι η αγαπημένη έκφραση των συστημικών ΜΜΕ για την καταστροφή που συνέβη στο Νεπάλ στις 26 Αυγούστου. Προσπαθούν να ξορκίσουν το κακό και να μας πείσουν ότι δεν καταλαβαίνουμε ακόμα πολύ καλά όσα συνέβησαν γιατί ανήκουν... στο μέλλον. Στην πραγματικότητα όμως ζούμε ήδη το καταστροφικό παρόν που δημιουργεί ο καπιταλισμός τις τελευταίες δεκαετίες.

Όλα ξεκίνησαν με ένα “φυσικό” φαινόμενο. Ένα κρεμάμενο τμήμα του παγετώνα Τσάνγμπου Ρι στο Νεπάλ, κοντά στα σύνορα με το Θιβέτ, κατέρρευσε. Τα εκατοντάδες χιλιάδες κυβικά μέτρα πάγου κατρακυλώντας στις πλαγιές παρέσυραν τεράστιες ποσότητες βράχων και όλα μαζί κατέληξαν ψηλά στον ποταμό Λάνντε δημιουργώντας ένα προσωρινό και εύθραυστο φράγμα. Αυτό για κάποιο χρόνο συγκράτησε τα νερά του ποταμού δημιουργώντας μια προσωρινή λίμνη γεμάτη πλέον με χιλιάδες τόνους φερτών υλικών.

Όταν έσπασε το φράγμα, η μάζα που απελευθερώθηκε ήταν τόσο μεγάλη που το φυσικό πλάτος της κοίτης του ποταμού δεν έφτανε για να εκτονωθεί με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μια πανίσχυρη ροή που για αρκετά χιλιόμετρα αντί να εξασθενεί μεγάλωνε καθώς συμπαρέσυρε ότι έβρισκε στο πέρασμά της. Παρόλο που χαμηλότερα μοιράστηκε στα κύρια παρακλάδια, τους ποταμούς Μπότε και Τρισούλι η ορμή ήταν τέτοια που συνέχιζε να περνά με καταστροφικές ταχύτητες και συνέπειες.

Στα πρώτα είκοσι σχεδόν χιλιόμετρα δεν άφησε τίποτα όρθιο ενώ φερτά υλικά και πτώματα βρέθηκαν μέσα σε λιγότερο από δύο μέρες 250 χιλιόμετρα μακριά. Η ταχύτητα του γιγαντιαίου χειμάρρου ξεπέρασε τα 170 χιλιόμετρα την ώρα. Μέχρι στιγμής ο επίσημος αριθμός των νεκρών έχει φτάσει τους 950 ενώ 4.500 παραμένουν ακόμα αγνοούμενοι στο Νεπάλ και στο Θιβέτ, που μετρούν 100.000 πληγέντες. Χωριά ολόκληρα καταστράφηκαν, δρόμοι, γέφυρες και κτίρια κυριολεκτικά εξαφανίστηκαν χωρίς να απομείνουν ούτε καν τα συντρίμμια. Από τη στιγμή που ξεκίνησε ο χείμαρρος, η καταστροφή ήταν αναπόφευκτη. Πόσο φυσικό ήταν όμως το αρχικό φαινόμενο;

Οι παγετώνες είναι βαθιά ποτάμια πάγου που κινούνται πολύ αργά. Συχνά οι απολήξεις τους δεν είναι σε ομαλές περιοχές, όπως τα Δέλτα των ποταμών, αλλά πάνω από κάθετες βραχώδεις πλαγιές εκατοντάδων μέτρων όπου στέκουν σαν ακίνητοι ετοιμόρροποι καταρράκτες. Όσο οι θερμοκρασίες παραμένουν χαμηλές η αποδόμησή των απολήξεών τους είναι σταδιακή: ο πάγος που φτάνει στην άκρη του γκρεμού καταρρέει τμηματικά λόγω βαρύτητας αλλά κυρίως λιώνει λόγω της αυξημένης έκθεσης στον ήλιο. 

Με τις αυξανόμενες θερμοκρασίες των τελευταίων δεκαετιών όμως οι παράγοντες που οδηγούν τους παγετώνες σε δομική αστάθεια είναι πολλαπλοί.

Αύξηση θερμοκρασίας

Καταρχάς, καθώς οι επιφάνειές τους σκεπάζονται από αιθάλη -την λεπτή μαύρη σκόνη που παράγεται από την καύση των υδρογονανθράκων στα αστικά και βιομηχανικά κέντρα χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά- η δυνατότητά τους να αντανακλούν την ηλιακή ακτινοβολία μειώνεται με αποτέλεσμα να αυξάνεται γρηγορότερα η θερμοκρασία σε όλο τους το βάθος. 

Δεύτερον, το λιώσιμό τους στις όχθες τους αποκαλύπτει εδάφη τα οποία λόγω της σκούρας επιφάνειάς τους αντί να αντανακλούν την ακτινοβολία προς το διάστημα όπως το χιόνι και ο πάγος, απορροφούν ακόμα περισσότερη, συνεισφέροντας έτσι στην αύξηση της θερμοκρασίας τοπικά αλλά και σε όλο τον πλανήτη. 

Και τρίτον, στα μεγάλα υψόμετρα, το παγωμένο νερό που βρίσκεται μέσα στο έδαφος συγκρατώντας το σαν κολλητική ουσία -το λεγόμενο περμαφρόστ- λιώνει, με αποτέλεσμα να καταρρέουν πλαγιές ολόκληρες μαζί με τους κρεμάμενους παγετώνες όπως έχει παρατηρηθεί πολύ συχνά τα τελευταία χρόνια και στις ευρωπαϊκές Άλπεις.

Αυτά τα φαινόμενα -και πολλά άλλα- δεν δρουν ανεξάρτητα. Αλληλοτροφοδοτούνται σε ένα ανοδικό σπιράλ που σπρώχνει τον πλανήτη προς την υπερθέρμανση. Η ρίζα του κακού  δεν βρίσκεται στους παγετώνες αλλά στα ρυπογόνα εργοστάσια, τους πολέμους, την αυτοκινητοβιομηχανία και τη βιομηχανία των ορυκτών καυσίμων. 

Γι' αυτό, ενώ στο Νεπάλ τα τελευταία τριάντα χρόνια έχει χαθεί σχεδόν το ένα τρίτο των παγετώνων και μάλιστα με ρυθμούς 65% ταχύτερους την τελευταία δεκαετία σε σχέση με την προηγούμενη, οι “αρμόδιοι” έτρεξαν να εκφράσουν την αβεβαιότητά τους για το εάν ευθύνεται η κλιματική αλλαγή! Αναμασούν ότι τέτοια φαινόμενα μπορούν όντως να συμβούν τυχαία ανεξάρτητα απ' τις ανθρώπινες ενέργειες για να αποκρύψουν την επιστημονικά αδιαμφισβήτητη καθοριστική επιρροή της κλιματικής αλλαγής στη αυξανόμενη συχνότητα και τη σφοδρότητα τους. Μήπως όμως δεν ήταν προβλέψιμο;

Κάθε άλλο. Μια μικρότερης έκτασης βίαια υπερχείλιση παγετωνικής λίμνης (GLOF) είχε συμβεί το 1964 με άγνωστο αριθμό νεκρών, ενώ μόλις πέρυσι, στις 8 Ιουλίου 2025 μία ακόμα είχε καταστρέψει σύγχρονα φράγματα, είχε αφήσει άστεγους 350 ανθρώπους και είχε σκοτώσει άλλους είκοσι. Το νεότερο υδροηλεκτρικό φράγμα, το Σούπερ Τρισούλι, που κατασκευάζεται χαμηλότερα στον ομώνυμο ποταμό, σχεδιάστηκε το 2017 με πρόβλεψη να συγκρατεί έως και 9.000 κυβικά μέτρα νερού το δευτερόλεπτο ώστε να αντέχει πιθανά σε αντίστοιχα φαινόμενα. Ο κίνδυνος λοιπόν δεν ήταν άγνωστος. Μελέτη του 2020 απέδειξε άλλωστε πως τέτοια υπερχείλιση έχει ξανασυμβεί στην συγκεκριμένη περιοχή τα προϊστορικά χρόνια.

Συστήματα ανίχνευσης

Στις πλουσιότερες χώρες των ευρωπαϊκών Άλπεων, η κίνηση των επικίνδυνων απολήξεων των παγετώνων παρακολουθείται με εκατοντάδες αισθητήρες που προειδοποιούν έγκαιρα σε περίπτωση κινδύνου. Στα τέλη Αυγούστου, το χωριό Ράντα στην Ελβετία, βρισκόταν για παράδειγμα σε επιφυλακή λόγω πιθανής κατάρρευσης του παγετώνα του Βάισχορν. 

Ένα αντίστοιχο σύγχρονο σύστημα παρακολούθησης θα είχε ανιχνεύσει μέρες πριν την επικείμενη κατάρρευση. Στο Νεπάλ, μια από τις φτωχότερες χώρες του κόσμου, τέτοια μέτρα προειδοποίησης δεν υπάρχουν και οι κόντρες με την Κίνα, καθώς και η βίαιη κυριαρχία της τελευταίας στο Θιβέτ, εμποδίζουν τη διασυνοριακή συνεργασία πεδίο τόσο στην πρόληψη όσο και στην αντιμετώπιση.

Δεν προβλέπονται άλλωστε στα πλαίσια των “διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων” που απαιτούν τα “πακέτα διάσωσης” που έχουν συμφωνήσει ΔΝΤ και νεπαλέζικη κυβέρνηση. Αυτά προωθούν πολιτικές ιδιωτικοποιήσεων και εντατικοποίησης της εκμετάλλευσης με τα οποία ξένοι κυρίως επενδυτές κατασκευάζουν μεταξύ άλλων φράγματα και ένα επικίνδυνο οδικό δίκτυο μέσα στις κοίτες των ποταμών. Στο πρόγραμμα του ΔΝΤ περιλαμβάνεται η ανάπτυξη 91 σταθμών υδροηλεκτρικής ενέργειας από ιδιωτικά κεφάλαια αγνοώντας τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών για τις επιπτώσεις στην βιοποικιλότητα, τις ζωές τους και την επίδραση που μπορούν να έχουν σε αντίστοιχες υπερχειλίσεις.

Τουριστική Βιομηχανία

Συγχρόνως αναπτύσσεται μια ορεινή τουριστική βιομηχανία που βάζει σε θανάσιμο κίνδυνο κάτοικους, εργαζόμενους και επισκέπτες – 853 αγνοούμενοι είναι τουρίστες- σπρώχνοντας τα χωριά από τις πλαγιές όπου βρίσκονταν παραδοσιακά προς τις κοίτες των ποταμών όπου υπάρχουν μεγαλύτερες “εκμεταλλεύσιμες” για αυτούς εκτάσεις. Ξενοδοχεία, κέντρα διανομής ακόμα και συνεδριακά κέντρα και γήπεδα του γκολφ έχουν χτιστεί μέσα σε αντίστοιχα φαράγγια, κυριολεκτικά πάνω στα φερτά υλικά προηγούμενων βίαιων υπερχειλίσεων παγετωνικών λιμνών.

Το Νεπάλ “συνεισφέρει” λιγότερο από 0.1% στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα παγκοσμίως αλλά οι φτωχοί εργάτες και αγρότες του πληρώνουν άνισα την κλιματική κρίση που προκαλούν οι ισχυροί καπιταλισμοί του πλανήτη καθώς στα μεγάλα υψόμετρα η θερμοκρασία του πλανήτη ανεβαίνει κατά τόπους έως και δυο φορές ταχύτερα απ' ό,τι στο επίπεδο της θάλασσας.

Έξι εκατομμύρια Νεπαλέζοι και Νεπαλέζες, το ένα τρίτο του πληθυσμού σε ηλικία μεταξύ 15 και 65 ετών έχουν μεταναστεύσει για να δουλέψουν στο εξωτερικό. Το 23% της χώρας ζει κάτω από τα όρια της φτώχειας. Όμως το χέρι των Κινέζων, Ινδών και Αμερικάνων επενδυτών κρατάει μια ανερχόμενη τάξη πλούσιων από το ίδιο το Νεπάλ. 

Ενάντια σε αυτούς και τη διεφθαρμένη κυβέρνησή τους εξεγέρθηκε πριν ένα χρόνο η νεολαία στην Κατμαντού και σε άλλες πόλεις πυρπολώντας μεταξύ άλλων την πρωθυπουργική κατοικία.

Οι ισχυροί, ντόπιοι και ξένοι, φαντάζονται νέα πακέτα, νέες ευκαιρίες για επενδύσεις ενώ οι φτωχοί κοιτούν τα συντρίμμια τους και περιμένουν νέα για τους νεκρούς τους, ξεβρασμένους εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Την ίδια στιγμή οι διασώστες  διακινδυνεύουν για να εκκενώσουν τους επιζώντες με ελικόπτερα κάτω από την πιθανότητα μιας νέας υπερχείλισης. 

Για να σταματήσουμε αυτές τις εικόνες πρέπει να εκκενώσουμε τον πλανήτη από τον καταστροφικό καπιταλισμό.