Στην πραγματικότητα, όμως, το Ευρώ ήταν από την πρώτη στιγμή της σύλληψής του ένα άγρια ανταγωνιστικό σχέδιο. Ο στόχος του ήταν από την αρχή η δημιουργία ενός ισχυρού νομίσματος ικανού να παίξει στις διεθνείς αγορές τον ίδιο ρόλο που παίζει, από το τέλος του Β´ Παγκόσμιου Πολέμου μέχρι σήμερα το δολάριο.
Το δολάριο είναι εδώ και μισό αιώνα το αδιαμφισβήτητο διεθνές νόμισμα. Την θέση αυτή, όμως, το αμερικάνικο νόμισμα δεν την χρωστάει μόνο στο σθένος και τη δύναμη της οικονομίας των ΗΠΑ: την χρωστάει, σε μεγάλο βαθμό, στο σθένος και τη δύναμη των αμερικανικών όπλων.
Το δολάριο επιβλήθηκε στον κόσμο σαν το διεθνές νόμισμα το 1944 -πριν ακόμα κλείσει ο Β´ Παγκόσμιος Πόλεμος, με τις διαβόητες συμφωνίες του Μπρέτον Γουντς.
Στην προπολεμική περίοδο οι νομισματικές ισοτιμίες ρυθμίζονταν, θεωρητικά τουλάχιστον, με βάση τον ´κανόνα του χρυσού´. Τα χαρτονομίσματα που εξέδιδαν οι κεντρικές τράπεζες αντιστοιχούσαν σε μια συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού που -και πάλι θεωρητικά- θα μπορούσε ο κάτοχός τους να την ζητήσει από την κεντρική τράπεζα όποια στιγμή ήθελε. Οι ισοτιμίες ανάμεσα στα διάφορα νομίσματα ήταν σταθερές.
Το σύστημα αυτό κατάρρευσε τη δεκαετία του 1930 με τη Μεγάλη Ύφεση. Η συμφωνία του Μπρετον Γουντς επέβαλε ξανά ένα σύστημα σταθερών ισοτιμιών ανάμεσα στα νομίσματα των δυτικών χωρών που τώρα όμως δεν αντιστοιχούσαν σε κάποια συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού αλλά σε μια συγκεκριμένη ποσότητα δολαρίων. Το ίδιο το δολάριο ήταν άμεσα δεμένο με τον χρυσό: θεωρητικά θα μπορούσε κάποιος να απαιτήσει από την Φέντεραλ Ριζέρβ, την κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ, να ανταλλάξει τα δολάρια που είχε στα χέρια του με την αντίστοιχη ποσότητα χρυσού. Στην πράξη -με μοναδική εξαίρεση την Γαλλία του Ντε Γκολ- κανένας δεν το τόλμησε.
Κρίση
Η συμφωνία του Μπρέτον Γουντς, με απλά λόγια, χάρισε στις ΗΠΑ ένα αστείρευτο χρυσωρυχείο: το μόνο που χρειαζόταν ήταν να βάλει μπροστά τα πιεστήρια... Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα, οι διαβόητοι μέχρι σήμερα διεθνείς οργανισμοί που γεννήθηκαν από την συμφωνία εκείνη, είχαν σαν βασική αποστολή να εγγυώνται την βιωσιμότητα αυτού του συστήματος.
Η ´πρώτη πετρελαϊκή´ κρίση της δεκαετίας του 1970 (που πυροδοτήθηκε κύρια από την ήττα των ΗΠΑ στο Βιετνάμ και δεν είχε στην πραγματικότητα καμιά σχέση με το πετρέλαιο) τίναξε το σύστημα εκείνο στον αέρα. Το 1971 ο πρόεδρος Νίξον αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την αντιστοιχία δολαρίου-χρυσού που είχε καθορίσει η συμφωνία του Μπρέτον-Γουντς και να αφήσει το δολάριο να υποτιμηθεί. Ακολούθησε μια περίοδος χάους και ρευστότητας. Οι σταθερές ισοτιμίες ανάμεσα στα νομίσματα εγκαταλείφθηκαν για πάντα. Παρόλα αυτά, όμως, το δολάριο κατάφερε να παραμείνει το αδιαμφισβήτητο διεθνές νόμισμα: οι τιμές του πετρελαίου καθορίζονται σε δολάρια. Και τα θησαυροφυλάκια των κεντρικών τραπεζών -από τη Νότια Αφρική και τη Σαουδική Αραβία μέχρι τη Νότια Κορέα και την Κίνα είναι γεμάτα από μετοχές και ομόλογα διατιμημένα σε δολάρια.
Αυτή την πρωτοκαθεδρία του αμερικανικού νομίσματος προσπάθησε να ανταγωνιστεί το Ευρώ. Και για να το καταφέρουν αυτό τα αφεντικά των χωρών της Ευρώπης -ανάμεσά τους και οι ´δικοί μας´ εφοπλιστές, βιομήχανοι και τραπεζίτες- χρησιμοποίησαν και χρησιμοποιούν τα ίδια ακριβώς μέσα που χρησιμοποιεί όλα αυτά τα χρόνια και ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός: λιτότητα και περικοπές στο εσωτερικό, για να εγγυηθούμε στις αγορές την σταθερότητα της οικονομίας μας και ταυτόχρονα διπλωματικές πιέσεις, εκβιασμοί και στρατιωτικές απειλές στο εξωτερικό, για να ´πείσουμε´ τους επενδυτές να προτιμήσουν τα δικά μας ομόλογα και τις δικές μας μετοχές -διατιμημένα όλα σε Ευρώ.
Στην ελληνική οικονομία και την υποβάθμισή της πρώτα από την Fitch και αμέσως μετά από την Standard & Poor´s έτρεξαν οι διεθνείς οικονομικές εφημερίδες να ρίξουν το φταίξιμο για την βουτιά που έκανε το Ευρώ τις παραμονές των Χριστουγέννων. Οι αγορές, έγραφε στις 18 Δεκέμβρη η Φαινασιαλ Τάιμς, ανησυχούν για την ευρωστία του τραπεζικού συστήματος της Ευρωζώνης. ´Αυτές οι ανησυχίες εντάθηκαν όταν... η Standard & Poor´s υποβάθμισε την πιστοληπτική ικανότητα του ελληνικού δημοσίου´. ´Η απόφαση της Standard & Poor´s να μειώσει για δεύτερη φορά μέσα στο χρόνο την πιστοληπτική ικανότητα της Ελλάδας´ έγραφε η διαβόητη εταιρεία οικονομικών αναλύσεων Bloomberg, ´γέννησε ανησυχίες στους επενδυτές ότι η χειρότερη κρίση που έχει χτυπήσει την οικονομία από τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα δεν έχει τελειώσει για κάποιες χώρες´.
Στην πραγματικότητα, όμως, το πρόβλημα δεν είναι απλά και μόνο η Ελλάδα. Ούτε συνεχίζεται η κρίση σε ´κάποιες μόνο χώρες´. Τις ίδιες μέρες που η Standard & Poor´s υποβάθμιζε την πιστοληπτική ικανότητα της Ελλάδας, στην Αυστρία η κυβέρνηση αναγκαζόταν να προχωρήσει στη εθνικοποίηση της HGAA, της έκτης μεγαλύτερης τράπεζας της χώρας, η General Motors ανακοίνωνε το οριστικό κλείσιμο της Saab, μιας σουηδικής βιομηχανίας αυτοκινήτων πολυτελείας με ιστορία 60 χρόνων και σχεδόν 3.500 εργαζόμενους, ενώ η Moody´s απειλούσε να υποτιμήσει ακόμα και την βαθμολογία της Βρετανίας αν η κυβέρνηση δεν πάρει άμεσα μέτρα για τον έλεγχο των ελλειμμάτων που αναμένεται να σπάσουν με ένα 13.2% του ΑΕΠ το 2010 κάθε ρεκόρ. Η κρίση συνεχίζει να ταλανίζει τα αφεντικά στην Ευρώπη και να απειλεί να καταστρέψει όλα τους τα μεγαλόπνοα σχέδια.
Τον Φλεβάρη η FED, η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, ετοιμάζεται να αρχίσει να αποσύρει σταδιακά τα μέτρα έκτακτης ανάγκης για την διάσωση της οικονομίας -τα μέτρα που ξεκίνησαν με το πακέτο Πόλσον πριν από ένα χρόνο και συνεχίστηκαν με τα μέτρα διάσωσης των τραπεζών και της αυτοκινητοβιομηχανίας μέσα στους πρώτους μήνες της προεδρίας του Ομπάμα. Η FED δεν σκοπεύει να ανεβάσει ακόμα τα επιτόκια -που βρίσκονται όπως και τα ευρωπαϊκά (μετά την αφαίρεση του πληθωρισμού) κοντά στο 0%. Αλλά η ´σφιχτότερη´ νομισματική πολιτική είναι βέβαιο ότι θα αρχίσει να ανεβάζει την ισοτιμία του δολαρίου -και μαζί του και του ρεμίμπι, του νομίσματος της Κίνας που η πολιτική της κυβέρνησης του Πεκίνου κρατάει προσδεμένο με το δολάριο όλα τα τελευταία χρόνια. Ανατίμηση του δολαρίου και του ρεμίμπι, όμως, σημαίνει ουσιαστικά υποτίμηση του Ευρώ και μαζί του και όλων των μεγαλεπήβολων σχεδίων για την καθιέρωση του ευρωπαϊκού νομίσματος σαν ένα νέο διεθνές νόμισμα, ανταγωνιστικό του δολαρίου.
Χάος
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) βρίσκεται ανάμεσα στη Σκύλα και τη Χάρυβδη. Χωρίς μια άμεση πολιτική διεξόδου από την κατάσταση έκτακτης ανάγκης το Ευρώ κινδυνεύει να πάρει τον κατήφορο.
Μια άμεση σκλήρυνση της πολιτικής της, από την άλλη, κινδυνεύει να βυθίσει στο χάος ολόκληρο το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα: ανάμεσα στα έκτακτα μέτρα που πήρε τους προηγούμενους μήνες η ΕΚΤ ήταν και η απόφαση να δέχεται σαν εγγύηση, για τα (μηδενικού επιτοκίου) δάνεια που δίνει στις εμπορικές τράπεζες, κρατικά ομόλογα χαμηλής αξιοπιστίας -ομόλογα που βαθμολογούνται ακόμα και με ΒΒΒ+ από τις εταιρείες αξιολόγησης. Ο Λουκάς Παπαδήμος, ο υποδιοικητής της ΕΚΤ, διαμηνύει τώρα ότι η κεντρική τράπεζα θα σταματήσει από τις αρχές του 2011 να δέχεται αυτά τα ομόλογα -και η ΕΚΤ, λέει, δεν πρόκειται να κάνει καμιά εξαίρεση για να βοηθήσει απλά και μόνο την Ελλάδα.
Αυτό που δεν διευκρίνισε ο Παπαδημος είναι αν η ΕΚΤ θα κάνει κάποια εξαίρεση για να βοηθήσει την Ελλάδα και την Ισπανία και την Πορτογαλλία και την Βρετανία και τη Γερμανία και τη Γαλλία και ποιός ξέρει ποιόν ακόμα.
Η απόφαση της ΕΚΤ, αν υλοποιηθεί, είναι κυριολεκτικά βόμβα στα θεμέλια ολόκληρου του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος. Οι τράπεζες, τα αμοιβαία κεφάλαια, τα κερδοσκοπικά hedge funds και όλοι οι άλλοι ´θεσμικοί επενδυτές´ που αγοράζουν, με το φτηνό χρήμα της ΕΚΤ, τα κρατικά ομόλογα όλων αυτών των χωρών που κινδυνεύουν να φτάσουν, όπως και η Ελλάδα, στο ΒΒΒ+ θα αναγκαστούν να πάρουν τα ομόλογα που έχουν καταθέσει σαν εγγύηση στην ΕΚΤ πίσω και να επιστρέψουν τα δανεικά εδώ και τώρα. Φυσικά κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Η Lehman Brothers, η χρεωκοπία της τράπεζας που πυροδότησε πριν από ένα χρόνο την σημερινή κρίση, θα είναι κυριολεκτικά λεπτομέρεια της ιστορίας μπροστά σε αυτό που θα ακολουθήσει.
Όταν ξέσπασε η κρίση οι απολογητές του καπιταλισμού προσπαθούσαν να μας πείσουν ότι το πρόβλημα ήταν απλά και μόνο η ασυδοσία και η ανευθυνότητα των διάφορων «γκόλντεν μπόυς». Με μερικές θυσίες -για να μπαλώσουμε τις μαύρες τρύπες που άφησαν πίσω τους- η κρίση θα γινόταν σύντομα παρελθόν. Η ανάκαμψη ήταν προ των πυλών.
Αντί για την ανάκαμψη, όμως, ήρθε το Ντουμπάι, η Saab, η HGAA. Τώρα φταίνε οι «ανεύθυνες» χώρες που δεν θέλουν να ελέγξουν τα ελλείμματά τους. Ύστερα βλέπουμε. Το σύστημα πάντως δεν έχει κανένα πρόβλημα...