Τι σημαίνει να βρίσκεσαι με τη μεριά των ηττημένων μετά το τέλος του Ισπανικού εμφυλίου; Σημαίνει ότι και το ψωμί που τρως είναι μαύρο. Γιατί είσαι φτωχός και γιατί είσαι πολίτης δεύτερης κατηγορίας.
Ο εντεκάχρονος Αντρέου το βιώνει αυτό με καθημερινό και σκληρό τρόπο στην επαρχιακή Καταλωνία όπου μεγαλώνει. Είναι περήφανος για τους αριστερούς γονείς του που φυτοζωούν μέσα στη στέρηση, την ανεργία και την καταστολή του τοπικού χωροφύλακα. Όταν ανακαλύψει την άγρια δολοφονία ενός οικογενειακού φίλου και του γιού του και καθώς οι μπάτσοι κινούνται στο να ενοχοποιήσουν τον πατέρα του, προσπαθεί να βοηθήσει στην έρευνα πιστεύοντας ότι έτσι θα τον απαλλάξει από τις άδικες κατηγορίες. Ανοίγει όμως το καπάκι με τα μυστικά και τα ψέμματα μιας ολόκληρης τοπικής κοινότητας που κάτω από τον φρανκικό καθωσπρεπισμό και τη θρησκευτική ευλάβεια κρύβει κάθε είδους βρωμιά, εκμετάλλευση και συντριβή αυτών που ηττήθηκαν.
Από τον αλκοολικό δάσκαλο και τα κυνικά του κηρύγματα για το κοινωνικό γίγνεσθαι, στις γυναίκες που πηδιούνται στα κρυφά ασφαλώς για ευχαρίστηση ή για πενταροδεκάρες, στους πλούσιους γαιοκτήμονες που σκαρώνουν τις βρωμοδουλειές τους χρησιμοποιώντας συχνά εξαθλιωμένους. Μια κοινωνία που ψάχνει σαν τρελή θύματα και αποδιοπομπαίους τράγους για να κρύψει τις δικές της πομπές και τον εξευτελισμό που άφησε πίσω της η επικράτηση των φασιστών.
Επιβίωση
Η μπάλα δυστυχώς παίρνει και τους αριστερούς αγωνιστές. Ο Αντρέου θα ανακαλύψει δυσάρεστες αλήθειες για τους δικούς του. Η αξιοπρέπεια δεν είναι αφηρημένη αξία, αλλά έχει και υλικές προϋποθέσεις και όταν αυτές δεν ικανοποιούνται, ανοίγει ο δρόμος για κάθε λογής εξατομικοποιημένες αθλιότητες με στόχο την επιβίωση.
Η βραβευμένη καταλανική ταινία του Αγούστι Βιγιαρόνγκα βασίζεται στο ομότιτλο βιβλίο και φέρνει στο νου τον παλαιότερο εξαιρετικό «Λαβύρινθο του Πάνα». Μόνο που ενώ στην ταινία του Ντελ Τόρο η μικρή ηρωίδα ξεφεύγει από την πραγματικότητα μέσω της φαντασίας, εδώ έχουμε μια απόλυτα ρεαλιστική ταινία όπου ο Αντρέου δεν έχει να πάει και πολύ μακρυά. Οι ταξικές διαφορές «φωνάζουν»: Το μαύρο ψωμί, τα τριμμένα ρούχα στα λιπόσαρκα κορμιά των εργατών, τα ευτελή οικιακά σκεύη σε αντιπαραβολή με τη ζεστή σοκολάτα στην ακριβή πορσελάνινη κούπα στο αρχοντικό της ευτραφούς γυναίκας του φεουδάρχη.
Ο Αντρέου ενηλικιώνεται απότομα, επιχειρεί να διαγράψει το παρελθόν, όμως αυτό είναι εκεί και τον κατατρέχει. Ο τρόμος δεν είναι μεταφυσικός, γεννιέται από την ίδια την κοινωνική πραγματικότητα, από το τέρας που κληροδότησε η νίκη του φρανκισμού και εβδομήντα χρόνια μετά εξακολουθεί να στοιχειώνει τις κοινωνίες της Ιβηρικής.
Δήμητρα Κυρίλλου