Η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών στις 8 Μάρτη, η ημέρα σύμβολο της πάλης ενάντια στον σεξισμό και τη γυναικεία καταπίεση, καθιερώθηκε το 1910 στο δεύτερο Διεθνές Σοσιαλιστικό Συνέδριο Γυναικών στην Κοπεχγάγη. Η πρόταση ήταν της Κλάρα Τσέτκιν, της γερμανίδας επαναστάτριας που ταύτισε το όνομα και τη διαδρομή της με το διεθνές κίνημα των γυναικών και τον αγώνα για τη γυναικεία απελευθέρωση.

Η πρότασή της “πατούσε” πάνω σε δύο δεδομένα. Το πρώτο ήταν οι τεράστιες αλλαγές που γίνονταν στον καπιταλισμό παγκόσμια στις αρχές του 20ου αιώνα, με την είσοδο εκατομμυρίων γυναικών στην παραγωγή και τα εργοστάσια. Και το δεύτερο, ως αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης, ήταν οι σκληρές μάχες των εργαζόμενων γυναικών, από τις ΗΠΑ μέχρι τη Γερμανία: για ανθρώπινα μεροκάματα και αξιοπρεπείς συνθήκες δουλειάς, για συμμετοχή στα συνδικάτα και τις πολιτικές οργανώσεις, ενάντια στις επιθέσεις μέσα και έξω από τους χώρους δουλειάς που τις αντιμετώπιζαν σαν άτομα δεύτερης κατηγορίας, ενάντια στις αντιδραστικές ιδέες που στόχο είχαν να πείσουν ότι η φυσιολογική θέση τους είναι στο σπίτι και το νοικοκυριό.

Ταξικές συγκρούσεις

Η παρουσία των γυναικών στις ταξικές συγκρούσεις δεν ήταν καινούργια. Άγγιζε όλο τον 19ο αιώνα. Το 1845, πέντε χιλιάδες εργάτριες στα εργοστάσια βαμβακιού στη δυτική Πενσυλβάνια κατέβηκαν σε απεργία ενός μήνα διεκδικώντας δεκάωρο αντί για δεκαπεντάωρο. Το 1866 το ίση αμοιβή για ίση εργασία έγινε για πρώτη φορά αίτημα συνδικάτου στις ΗΠΑ (και σε ολόκληρο τον κόσμο). Το 1884 οι απεργίες των εργατριών στη βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας στο Φολ Ρίβερ και το Γουόρτσεστερ και των εργατριών στα εργοστάσια καπέλων στο Νότιο Νόργουοκ ξεχώρισαν για την μαχητικότητα και την επιμονή τους. Το 1885 περίπου 2.500 εργάτριες ταπητουργίας στη Νέα Υόρκη προχώρησαν στην πιο αξιομνημόνευτη απεργία εκείνης της δεκαετίας.

Το 1871, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, οι γυναίκες βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή για την υπεράσπιση της πρώτης εργατικής νικηφόρας επανάστασης και κυβέρνησης στην ιστορία, της Παρισινής Κομμούνας. Από την πρώτη μέρα, όταν έβαλαν τα σώματά τους μπροστά στους στρατιώτες, καλώντας τους να στρέψουν τα όπλα στους αξιωματικούς τους, μέχρι την τελευταία, συγκροτώντας γυναικείες επιτροπές, εφοδιάζοντας τα οδοφράγματα με ρούχα και φαγητό, φροντίζοντας τους τραυματίες, φτιάχνοντας συχνά και κρατώντας μόνες τους, με το όπλο στο χέρι, γυναικεία οδοφράγματα. Όπως περιέγραφε τότε ο ανταποκριτής μιας αστικής -εχθρικής στην Κομμούνα- εφημερίδας: «Έχω δει τρεις επαναστάσεις, αλλά σε καμιά οι γυναίκες δεν είχαν συμμετάσχει με τόση αποφασιστικότητα… Φαίνεται ότι θεωρούν αυτή την επανάσταση δικιά τους και την υπερασπίζουν σαν να υπερασπίζουν το δικό τους μέλλον». Η Ελίζαμπεθ Ντμιτρίεφ και η Λουίζ Μισέλ ήταν δυο εξέχουσες φυσιογνωμίες της, οργανώτριες της μάχης.

Το 1888, στη Βρετανία, περίπου 1.400 εργάτριες σε εργοστάσιο σπίρτων στο ανατολικό Λονδίνο κατέβηκαν σε απεργία για καλύτερους μισθούς. Το 1892 έγινε η πρώτη απεργία εργατριών στην Ελλάδα, στο εργοστάσιο του Ρετσίνα στον Πειραιά -την οποία περιγράφει με πολύ γλαφυρό τρόπο η Ίρις Αυδή Καλκάνη στο βιβλίο της “Εκείνο το πρωί”. Την ίδια περίοδο στη Γερμανία άρχιζε η μεγάλη προσπάθεια της οργάνωσης των εκατομμυρίων εργατριών που έμπαιναν στην παραγωγή αλλά που, λόγω των απαγορεύσεων του γερμανικού κράτους, έβρισκαν τις πόρτες των συνδικάτων και των πολιτικών κομμάτων κλειστές.

Σε όλο τον κόσμο οι αγώνες κλιμακώθηκαν στην αυγή του 20ου αιώνα. Όπως γράφει ο Τόνι Κλιφ στο βιβλίο του “Ταξική πάλη και γυναικεία απελευθέρωση”, η Μαίρη Χάρις “Μάδερ” Τζόουνς, η γυναίκα θρύλος του εργατικού κινήματος στην Αμερική, «οδήγησε μάζες εργατριών στη βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας σε απεργίες το 1901, το 1903, το 1905. Το 1910 οδήγησε τις γυναίκες εμφιαλώτριες σε απεργία ενάντια στη ζυθοποιεία του Μιλγουόκι».

Το 1912 ξέσπασε η απεργία στα κλωστήρια του Λόρενς της Μασαχουσέτης στην οποία πρωτοστάστησαν οι Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου-IWW (οι θρυλικοί Γουόμπλις) και κομβικό ρόλο έπαιξαν οι γυναίκες. Πάνω από 23.000 εργάτες κι εργάτριες, τουλάχιστον 25 διαφορετικών εθνικοτήτων που μιλούσαν 45 διαφορετικές γλώσσες, εδωσαν έναν δίμηνο ηρωικό και τελικά νικηφόρο αγώνα, που χάρισε στο γυναικείο κίνημα το γνωστό σύνθημα “Θέλουμε Ψωμί και Τριαντάφυλλα”. Η Ελίζαμπεθ Γκέρλι Φλιν, μέλος των Γουόμπλις, 21 ετών αλλά ήδη έμπειρη οργανώτρια του εργατικού κινήματος, που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της απεργίας, έγραψε «Οι γυναίκες ήθελαν να συμμετέχουν στην απεργία και τις απεργιακές φρουρές και ήταν γενναίες μαχήτριες».

Ρίζες

Αυτές οι μάχες είχαν ως αποτέλεσμα να ανοίξει από πολύ νωρίς και η συζήτηση για τις ρίζες της γυναικείες καταπίεσης και τον αποτελεσματικότερο τρόπο πάλης. Η μικρότερη κόρη του Καρλ Μαρξ, Έλενορ, που έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του εργατικού κινήματος της εποχής της στη Βρετανία, συμμετείχε για παράδειγμα το 1886 στη συγγραφή παμφλέτας υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το γυναικείο ζήτημα από μια σοσιαλιστική σκοπιά». Ενώ το 1892 έγραφε σε μια αυστριακή γυναικεία εφημερίδα: «Και τώρα, τι πρέπει να κάνουμε εμείς οι γυναίκες; Ένα πράγμα πέρα από κάθε αμφιβολία. Να οργανώνουμε -να οργανώνουμε όχι ως “γυναίκες” αλλά ως προλετάριες, όχι ως ανταγωνίστριες των αντρών εργατών αλλά ως συντρόφισσές τους στη μάχη».

Η ανάγκη για αυτού του είδους τις πολιτικές τοποθετήσεις προέκυπτε από το γεγονός ότι ο αποκλεισμός των γυναικών από την εκπαίδευση και μια σειρά δικαιώματα όπως της ψήφου, είχε ριζοσπαστικοποιήσει μεγάλα κομμάτια γυναικών και της μικροαστικής και αστικής τάξης ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Για αυτά τα κομμάτια όμως, όλα ξεκινούσαν και τέλειωναν στα ίσα δικαιώματα μέσα στον καπιταλισμό, ενώ ως εχθρό και αιτία της καταπίεσης έβλεπαν τους άντρες. Οι απόψεις τους είχαν πλατιά επιρροή και μέσα στις γυναίκες της εργατικής τάξης. Οι επαναστάτριες μπήκαν στη μάχη για να προσανατολίσουν σωστά το γυναικείο κίνημα και όλη την Αριστερά.

Η Κλάρα Τσέτκιν το έκανε με τον πιο σφοδρό και ανυποχώρητο τρόπο. Όπως γράφει η Μαρία Στύλλου στο βιβλίο της “Η πάλη για την απελευθέρωση των γυναικών”: «Η Τσέτκιν έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πάλη για τη μαζική οργάνωση των γυναικών εργατριών στα συνδικάτα, στην πάλη για τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών, είτε αυτό σήμαινε το δικαίωμα στην ψήφο είτε το δικαίωμα να οργανώνονται σε πολιτικά κόμματα. Πάνω από όλα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο ξεκαθάρισμα, μέσα στο γυναικείο κίνημα, ότι η απελευθέρωση των γυναικών δεν είναι μία μάχη μεταξύ των δύο φύλων όπως υποστήριζαν οι αστές φεμινίστριες, αλλά κόμματι της πάλης της εργατικής τάξης ενάντια στην ταξική κοινωνία. Ήταν μάχες που τις έδωσε και μέσα στο ίδιο της το κόμμα... Οι αστές φεμινίστριες εντόπιζαν τις ρίζες της γυναικείας καταπίεσης γενικά σε όλους τους άντρες, ενώ η Τσέτκιν τοποθετούσε τη ρίζα του προβλήματος στον ταξικό διαχωρισμό της κοινωνίας, στην εποχή όπου δημιουργήθηκε η ατομική ιδιοκτησία. Είχε μελετήσει και επηρεαστεί από το έργο του Ένγκελς, “Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους”».

Έτσι, αντίθετα με τις αστές φεμινίστριες που μιλούσαν για την ενότητα του γυναικείου φύλου και διεκδικούσαν μεταρρυθμίσεις και δικαιώματα που στην ουσία θα ευνοούσαν μονάχα τις ίδιες, αφήνοντας ανέπαφο το σύστημα και τις επιθέσεις του στις εργαζόμενες, η Τσέτκιν προέβαλε την ενότητα των αντρών και των γυναικών της εργατικής τάξης και απαιτούσε ειδική προστατευτική νομοθεσία για τις εργάτριες, λιγότερες ώρες εργασίας, κανονισμούς υγιεινής και ασφάλειας, διάλειμμα για ξεκούραση, κοινωνικοποίηση της δουλειάς μέσα στο σπίτι κόντρα στα αφεντικά και τον καπιταλισμό. Επιμένοντας ότι για τις εργάτριες, η πάλη για μεταρρυθμίσεις είναι απλά ένα μέσο για τον τελικό σκοπό, την ανατροπή του συστήματος.

Με αυτό τον ταξικό προσανατολισμό πήρε το 1907 την πρωτοβουλία να συγκαλέσει, μία μέρα πριν από το συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς, το πρώτο διεθνές συνέδριο σοσιαλιστριών στην Στουτγκάρδη, όπου συμμετείχαν 59 γυναίκες από 15 χώρες. Στόχος της ήταν να κερδίσει τα κομμάτια των αγωνιστριών που είχαν σχέσεις με τον αστικό φεμινισμό. Στο δεύτερο συνέδριο πρότεινε την υιοθέτηση της 8ης Μάρτη ως Παγκόσμιας Ημέρας Γυναικών, μιας ημέρας δράσης και προβολής των αιτημάτων και των αγώνων των εργαζόμενων γυναικών ενάντια στο σύστημα της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης.

Ρώσικη Επανάσταση

Σύμμαχές της σε αυτή την προσπάθεια ήταν οι επαναστάτριες της Ρωσίας, όπως η Αλεξάνδρα Κολλοντάι. Οι ίδιες μάχες -και πολιτικές διεργασίες- υπήρχαν την ίδια περίοδο και στη τσαρική αυτοκρατορία. Οι γυναίκες είχαν παίξει καθοριστικό ρόλο στην επανάσταση του 1905. Βασικά, όπως το περιέγραφε τότε η Κολλοντάι, «δεν υπήρχε γωνιά που να μην άκουγες με τον ένα ή τον άλλο τρόπο μια γυναικεία φωνή να μιλάει και να απαιτεί δικαιώματα». Κι εκεί, ενώ οι αστές φεμινίστριες περιορίζονταν στη διεκδίκηση της ψήφου, οι εργάτριες μιλούσαν για μισθούς, άδειες, επιδόματα, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Στο πρώτο «Πανρωσικό Συνέδριο Γυναικών» που έγινε στην Πετρούπολη το 1907, ένα μαζικό πολιτικό γεγονός που απασχόλησε χιλιάδες γυναίκες και συμπύκνωσε τα πολιτικά ζητήματα και τις αντιπαραθέσεις της περιόδου, η Κολλοντάι στην ομιλία της (που διαβάστηκε από μια συντρόφισσά της καθώς η ίδια είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει τη Ρωσία) τόνισε τις διαφορές. Μπορεί η πλειοψηφία των συνέδρων να ήταν γυναίκες της διανόησης και της αφρόκρεμας της «καλής κοινωνίας» και μόνο ένα 5% να προέρχονταν από την εργατική τάξη, αλλά αυτό δεν την εμπόδισε να πει:

«Ο κόσμος της γυναίκας διαιρείται, όπως ακριβώς ο κόσμος των ανδρών σε δυο στρατόπεδα. Τα συμφέροντα και οι προσδοκίες μιας ομάδας γυναικών τη φέρνουν κοντά στην τάξη των αστών, ενώ η άλλη ομάδα έχει στενή σύνδεση με το προλεταριάτο και τα αιτήματά του για απελευθέρωση αγκαλιάζουν την πλήρη λύση του γυναικείου ζητήματος. Οπότε, αν και τα δυο στρατόπεδα ακολουθούν το γενικό σύνθημα της “απελευθέρωσης των γυναικών”, οι στόχοι και τα συμφέροντα διαφέρουν. Κάθε ομάδα ασυνείδητα έχει αφετηρία τα συμφέροντα της δικής της τάξης, κι αυτή χρωματίζει τους στόχους και τα καθήκοντα που βάζει...».

Ο πρώτος εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Γυναικών έγινε το 1911 με πάνω από ένα εκατομμύριο γυναίκες και άντρες να διαδηλώνουν σε Γερμανία, Αυστρία, Δανία, Ελβετία και ΗΠΑ. Και συνεχίστηκε σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης μέχρι το ξέσπασμα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. Το 1913 έφτασε στη Ρωσία με τους Μπολσεβίκους να οργανώνουν -παρά την απαγόρευση- διαδηλώσεις σε πέντε πόλεις.

Αυτή η μέρα έγινε, το 1917, με πρωτοβουλία των εργατριών στα εργοστάσια υφαντουργίας, ο πυροδότης της μεγαλύτερης εργατικής επανάστασης στην ιστορία της ανθρωπότητας, της Ρώσικης Επανάστασης, που έφτασε στη νίκη τον Οκτώβρη του ίδιου χρόνου. Μέσα σε έξι βδομάδες από τον Οκτώβρη, το νέο εργατικό κράτος πήρε μέτρα για τις γυναίκες που δεν υπήρχαν πουθενά αλλού στον κόσμο.

Το κράτος ανέλαβε τα καθημερινά καθήκοντα της γυναίκας που μέχρι πριν καλύπτονταν με την απλήρωτη εργασία της μέσα στο σπίτι. Φτιάχτηκαν κοινοτικά πλυντήρια, κοινοτικά εστιατόρια, 24ωροι παιδικοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί, νηπιαγωγεία και σχολεία, κέντρα άμεσης βοήθειας σε κάθε γειτονιά. Κάθε έγκυος γυναίκα δικαιούταν άδειες μητρότητας και θηλασμού δύο μήνες πριν και δύο μήνες μετά τη γέννα, με πλήρεις αποδοχές. Απαγορεύτηκε η νυχτερινή εργασία των γυναικών και η απασχόλησή τους σε βαριά και ανθυγιεινά επαγγέλματα. Ο πολιτικός γάμος αντικατέστησε τον θρησκευτικό. Καταργήθηκε η διάκριση ανάμεσα σε «εξώγαμα» και «νόμιμα» τέκνα. Το διαζύγιο έβγαινε κοινή συναινέσει και με γρήγορες διαδικασίες. Η αντισύλληψη έγινε δωρεάν, η έκτρωση ελεύθερη. Η μοιχεία και η ομοφυλοφιλία έπαψαν να θεωρούνται ποινικά αδικήματα.