Πότε φτάνουμε σε μια επαναστατική κατάσταση;

Το ερώτημα είναι πώς μια επαναστατική κατάσταση γίνεται κατανοητή την ώρα που εξελίσσεται. Και ποια είναι τα καθήκοντα των επαναστατών μέσα σε μια τέτοια κατάσταση;

Ο Τρότσκι προσπαθώντας να προσανατολίσει τους επαναστάτες στη Βρετανία, στις αρχές της δεκαετίας του '30, έβαζε μια πρώτη αντικειμενική συνθήκη, κάνοντας μια περιγραφή που θα μπορούσε να έχει βγει από την Ελλάδα του σήμερα: “Οι οικονομικές και κοινωνικές προϋποθέσεις για μια επαναστατική κατάσταση ξεκινούν, γενικά μιλώντας, τη στιγμή που οι παραγωγικές δυνάμεις της χώρας δεν πάνε προς τα πάνω αλλά προς τα κάτω, δηλαδή συρρικνώνονται. Όταν το ειδικό βάρος μιας καπιταλιστικής χώρας μέσα στις διεθνείς αγορές μειώνεται συστηματικά και όταν αντίστοιχα τα εισοδήματα των τάξεων περιορίζονται συστηματικά. Όταν η ανεργία μετατρέπεται από συγκυριακό και κυμαινόμενο γεγονός σε μόνιμο κοινωνικό δεινό με τάση να αυξάνεται”.

Αυτή είναι όμως μόνο η μία πλευρά, η καθαρά οικονομική. Ο Λένιν, στο μέσο του Α' Παγκόσμιου Πόλεμου, δυο ολόκληρα χρόνια πριν από το ξέσπασμα της Ρώσικης Επανάστασης, είχε προχωρήσει σε μια κωδικοποίηση της επαναστατικής κατάστασης που αποδείχθηκε ιδιαίτερα ακριβής. Στηριζόταν στην πείρα της επανάστασης του 1905. Έλεγε ότι απαιτούνται τρεις συνθήκες:

“(1). Όταν είναι αδύνατον για τις κυρίαρχες τάξεις να διατηρήσουν την εξουσία τους χωρίς κάποια αλλαγή. Όταν υπάρχει κρίση, στη μία ή την άλλη μορφή, στο εσωτερικό των “ανώτερων τάξεων”, μια κρίση στην πολιτική της κυρίαρχης τάξης, που οδηγεί σε μια ρωγμή μέσα από την οποία ξεχύνεται ο θυμός και η αγανάκτηση των καταπιεσμένων τάξεων. Για να συμβεί μια επανάσταση, δεν αρκεί συνήθως “οι χαμηλές τάξεις να μην θέλουν” να ζουν όπως παλιά. Είναι επίσης απαραίτητο “οι ανώτερες τάξεις να μην μπορούν” να ζήσουν όπως παλιά.

(2) Όταν τα βάσανα και η φτώχια των καταπιεσμένων τάξεων έχουν αυξηθεί πιο απότομα από ό,τι συνήθως.

(3) Όταν, ως συνέπεια των παραπάνω, υπάρχει αξιοσημείωτη αύξηση στη δραστηριότητα των μαζών, οι οποίες σε “ειρηνικούς καιρούς” αφήνουν αγόγγυστα τον αντίπαλο να τις ληστεύει. Όμως σε καιρούς αναταραχής σπρώχνονται από τις περιστάσεις της κρίσης, αλλά και από τις ίδιες τις “ανώτερες τάξεις” σε ανεξάρτητη ιστορική δράση.”

Οι από πάνω δεν μπορούν, οι από κάτω δεν θέλουν, και οι αγώνες αποκτούν πρωτόγνωρη ένταση. Αυτή η κρυστάλινη τοποθέτηση βοήθησε τους Μπολσεβίκους να προσανατολιστούν και να προετοιμαστούν για την Επανάσταση που όντως ήρθε, το Φλεβάρη του '17.

Πανεθνική κρίση

Τρία χρόνια αργότερα, γράφοντας τον “Αριστερισμό”, ο Λένιν δεν είχε να συγκρουστεί με τους απαισιόδοξους, αλλά με αυτούς που στην Ευρώπη έβαζαν τις αντικειμενικές συνθήκες σε δεύτερη μοίρα, στη βιασύνη τους προς την Επανάσταση.

Έτσι έδινε δύο ελαφρώς διαφορετικές εμφάσεις: “η επανάσταση είναι αδύνατη χωρίς μια πανεθνική κρίση (που επηρεάζει και τους εκμεταλλευόμενους και τους εκμεταλλευτές” και “για να συμβεί μια επανάσταση, είναι απαραίτητο, πρώτον, η πλειοψηφία των εργατών (ή τουλάχιστον μια πλειοψηφία των ταξικά συνειδητοποιημένων, σκεπτόμενων και πολιτικά ενεργών εργατών) να συνειδητοποιήσει πλήρως ότι η επανάσταση είναι αναγκαία και ότι πρέπει να προετοιμάζονται να πεθάνουν για αυτή.”

Οι περιγραφές αυτές είναι πολύτιμες, αλλά δεν αποτελούν μαγική συνταγή για να δίνουμε απαντήσεις. Η συνείδηση των ανθρώπων δεν μετριέται με επιστημονικά θερμόμετρα και με δημοσκοπήσεις. Ποιος θα απαντήσει πότε έχουμε “αξιοσημείωτη αύξηση στη δραστηριότητα των μαζών” ή πότε η πλειοψηφία των συνειδητοποιημένων εργατών είναι έτοιμη ακόμη και να δώσει τη ζωή της; Αυτός που νομίζει ότι έχει τρόπο να σφυγμομετρήσει τη διαθεσιμότητα για αυτοθυσία, δεν έχει ιδέα για την ψυχολογία των ανθρώπων σε στιγμές μάχης. Ο Τρότσκι στο παραπάνω κείμενο συμπληρώνει: “Δεν μπορεί να προβλεφθεί ή να υπολογιστεί μαθηματικά σε ποιο σημείο μέσα σε αυτές τις διαδικασίες, η επαναστατική κατάσταση είναι εντελώς ώριμη. Το επαναστατικό κόμμα μπορεί μόνο να βεβαιώσει το γεγονός μέσα από τους αγώνες του, μέσα από την ισχυροποίηση των δυνάμεών του, μέσα από την επιρροή του στις μάζες... και από την εξασθένιση της αντίστασης της κυρίαρχης τάξης.”

Οι εργάτες της Πετρούπολης τον Ιούλη του '17 προχώρησαν σε οριακές συγκρούσεις με την κυβέρνηση. Οι ίδιοι οι Μπολσεβίκοι τούς καλούσαν σε αυτοσυγκράτηση γιατί το κόστος της καταστολής ήταν τεράστιο. Κι όμως, μέσα από αυτές τις “απερισκεψίες” οι εργάτες μέτρησαν πόσες δυνατότητες έχουν σε πιθανό ξεσηκωμό. Τον Αύγουστο, το άλλο στρατόπεδο έκανε τη δική του απερισκεψία. Προσπάθησε να υλοποιήσει ένα πραξικόπημα που κατέληξε σε φιάσκο. Και οι δυο πλευρές μετρήθηκαν μέσα από τη μέθοδο των “διαδοχικών προσεγγίσεων”.

Η κοινωνία δεν μπαίνει σε επαναστατική κατάσταση με τον τρόπο που το κόκκινο φανάρι γίνεται ξαφνικά πράσινο. Μεσολαβούν κι άλλοι χρωματισμοί. Ο Τρότσκι το 1935 ασκούσε κριτική στους γάλλους σταλινικούς που πρότειναν αναμονή μέχρι να ανάψει πράσινο φανάρι. “Τι θα λέγαμε για έναν καλλιτέχνη που δεν θα μπορούσε να διακρίνει παρά μόνο τα δύο άκρως αντίθετα χρώματα του φάσματος; Οτι πάσχει από δαλτονισμό ή έχει μισοτυφλωθεί και ότι πρέπει να παρατήσει το πινέλο. Τι θα πρέπει να πούμε για έναν πολιτικό άνδρα που δεν θα ήταν ικανός να διακρίνει παρά δύο μόνο καταστάσεις: “Επαναστατική” και “όχι επαναστατική”; Οτι δεν είναι μαρξιστής αλλά ένας σταλινικός που μπορεί να είναι ένας καλός υπάλληλος, σε καμιά όμως περίπτωση προλεταριακός ηγέτης.”

Με ένα διαφορετικό παράδειγμα πάλι για τη Γαλλία, το 1934, τόνιζε: “Είναι επικίνδυνο να γεμίζετε το τουφέκι σας, λέει ο πολύ “σώφρων” κυνηγός, όσο δεν έχει φανεί ακόμα το πουλί. Μα όταν θα φανεί το πουλί, θα είναι λιγάκι αργά για να γεμίσουμε το τουφέκι.“

Νέα εξουσία

Τι σημαίνει λοιπόν “να γεμίσουμε το τουφέκι”; Σημαίνει ότι μέσα σε συνθήκες που ο αντίπαλος δηλώνει ανικανότητα να δώσει λύση στο αδιέξοδο, η εργατική τάξη πρέπει να αρχίσει να δείχνει στους άλλους και στον εαυτό της ότι η ίδια μπορεί να βάλει τάξη στο χάος της κρίσης και της χρεοκοπίας. Απέναντι στον καπιταλιστικό έλεγχο που φέρνει την καταστροφή, χρειάζεται να φανεί τι σημαίνει ο εργατικός έλεγχος.

Αν η κυβέρνηση απειλεί να αφήσει ανθρώπους χωρίς ρεύμα και χωρίς σπίτι, εργατικός έλεγχος στις τράπεζες και στη ΔΕΗ σημαίνει ότι οι προϊστάμενοι θα δίνουν εντολές αλλά δεν θα τις υλοποιεί κανείς. Σημαίνει ότι τα κατασχεμένα σπίτια δίνονται πίσω στον κόσμο, και τα άδεια κτίρια δίνονται στους άστεγους. Εργατικός έλεγχος στη βιομηχανία τροφίμων, στον ιματισμό και στην υποδηματοποιία σημαίνει ότι λύνεται άμεσα το πρόβλημα της επιβίωσης για όλο τον φτωχό κόσμο.

Αυτή η κατάσταση αποκαλείται ιστορικά “δυαδική εξουσία”. Παρότι ο καπιταλισμός δεν έχει ανατραπεί, η εργατική τάξη ασκεί προσωρινή κυριαρχία σε ένα τμήμα του συστήματος. Για πρώτη φορά υπάρχουν δύο αφεντικά στη χώρα. Η δυαδική εξουσία είναι η κατεξοχήν επαναστατική κατάσταση.

Ο δρομος προς τα εκεί δεν είναι ευθύγραμμος. Δεν αποφασίζει από τη μια στιγμή στην άλλη η πλειοψηφία της εργατικής τάξης να αναλάβει τον έλεγχο. Προηγούνται μαχητικές μειοψηφίες που δείχνουν το δρόμο, υπάρχουν υποχωρήσεις και περίοδοι στασιμότητας. Το βασικό χαρακτηριστικό σε τέτοιες περιόδους είναι πως η εργατική τάξη μέσα από τις μάχες της απογειώνει τη δημιουργικότητά της. Η αίσθηση της δύναμης και της απελευθέρωσης δίνει καινούργιες ιδέες, ιδέες που φτάνουν μέχρι καινούργιους θεσμούς οργάνωσης και της παραγωγής και της κοινωνίας. Οι ίδιοι οι εργάτες ανακάλυψαν τα Σοβιέτ στη Ρωσία, όπως ανακάλυψαν τα εργοστασιακά συμβούλια στην Ιταλία το 1919-1920.

Οι επαναστάτες δεν είναι θεατές σε όλη αυτή την πορεία. Έχουν να βοηθήσουν ώστε τα προχωρημένα παραδείγματα, όσο και μειοψηφικά και να είναι στην αρχή, να γενικευτούν, μέχρι που να δείξουν το δρόμο σε ολόκληρη την κοινωνία. Από τους πιο καταπιεσμένους ως τα μικροαστικά στρώματα που χτυπιούνται από την κρίση πρέπει να δουν στην εργατική τάξη την κοινωνική δύναμη πάνω στην οποία πρέπει να βασιστούν για να έχουν μέλλον.

Οι επαναστάτες έχουν το καθήκον να εξηγούν ότι η λύση είναι σε αυτήν την κατεύθυνση, ότι η εναλλακτική περνάει μέσα από τον εργατικό έλεγχο και τη δημιουργία αντι-θεσμών. Να προειδοποιούν απέναντι στις αυταπάτες ότι κάποιος άλλος μπορεί να δώσει λύση: μια καλύτερη -ακόμη και μια αριστερή- κυβέρνηση. Οι επαναστατικές καταστάσεις δεν μένουν για πάντα επαναστατικές. Στη Γαλλία και την Ισπανία του '36 υπερίσχυσαν οι φωνές των σταλινικών που έλεγαν πως αντί για νέους θεσμούς εργατικής εξουσίας έπρεπε να στηριχθούν οι αριστερές κυβερνήσεις. Ο φασισμός στην Ισπανία νίκησε μόνο αφού οι ρεφορμιστές είχαν διακόψει την επαναστατική διαδικασία.

Αν η εργατική τάξη δεν διαβάσει σωστά την ευκαιρία της επαναστατικής κατάστασης, τίποτα δεν θα προχωρήσει αυτόματα. Χρειάζεται συγκροτημένη παρέμβαση, μεταβατικά αιτήματα και πρόγραμμα ώστε από τη στιγμή που είναι ακόμα νωρίς να μην περάσουμε στη φάση όπου είναι πολύ αργά. Γιατί με τα λόγια του Τρότσκι: “Η κατάσταση είναι επαναστατική, όσο επαναστατική μπορεί να είναι, με δεδομένες τις μη-επαναστατικές πολιτικές των κομμάτων της εργατικής τάξης. Σωστότερο είναι να πούμε ότι η κατάσταση είναι προ-επαναστατική. Για να ωριμάσει αυτή η κατάσταση, χρειάζεται μια άμεση, τολμηρή και ακούραστη κινητοποίηση των μαζών με σύνθημα την κατάληψη της εξουσίας εν ονόματι του σοσιαλισμού.

Μόνο έτσι η προεπαναστατική κατάσταση θα μετατραπεί σε επαναστατική.”