Το βράδυ της 4ης Αυγούστου του 1936 ο πρωθυπουργός Μεταξάς πήγε στα Ανάκτορα. Μαζί του είχε δυο διατάγματα που τα υπέγραψε αμέσως ο βασιλιάς Γεώργιος Β’. Αφορούσαν την αναστολή ισχύος των άρθρων του Συντάγματος που κατοχύρωναν ατομικά δικαιώματα και πολιτικές ελευθερίες και τη διάλυση της βουλής. Τα διατάγματα τα ενέκρινε το υπουργικό συμβούλιο (με μόλις τρεις παραιτήσεις) παρόλο που μόνο δυο τρεις έμπιστοι του Μεταξά γνώριζαν τι θα γίνει. Το πιο σημαντικό είναι ότι τα ενέκριναν τα επιτελεία των στρατηγών. 

Στις εκλογές του Γενάρη 1936 ο Μεταξάς, αρχηγός του κόμματος των Ελευθεροφρόνων, πήρε περίπου 50 χιλιάδες ψήφους και έβγαλε 7 έδρες. Στο Ημερολόγιό του καταγράφει την απογοήτευσή του· έμοιαζε ότι η πολιτική του σταδιοδρομία είχε τελειώσει. Βέβαια, δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα λαμπρή. 

Χρωστούσε την όποια φήμη του στο στρατόπεδο της μοναρχικής δεξιάς στο ρόλο του σαν υπαρχηγού του Γενικού Επιτελείου στα χρόνια του «Εθνικού Διχασμού», ήταν και προσωπικός φίλος του βασιλιά Κωνσταντίνου. Όταν ανακηρύχτηκε η αβασίλευτη Δημοκρατία του 1924 ο Μεταξάς επέλεξε να την αναγνωρίσει, έκανε και υπουργός σε κάνα δυο κυβερνήσεις το 1927-28. Η ιδεολογία του ήταν ένα μείγμα μοναρχισμού, αντικοινοβουλευτισμού και κάθε αντιδραστικής ιδέας. Αλλά βρισκόταν στο περιθώριο.

Οι τύχες του άρχισαν να αλλάζουν όταν ο στρατηγός Κονδύλης έκανε ένα πραξικόπημα τον Οκτώβρη του 1935 και τον επόμενο μήνα οργάνωσε ένα κραυγαλέα νόθο δημοψήφισμα για την επαναφορά της μοναρχίας. Ο Γεώργιος Β’ εγκαταστάθηκε στα Ανάκτορα και δεν ξέχασε τον «πιστό υπηρέτη» του Μεταξά. Τον επέβαλε ως υπουργό Στρατιωτικών κι αντιπρόεδρο στην «υπηρεσιακή» κυβέρνηση Δεμερτζή τον Μάρτη του 1936 –χωρίς να ρωτήσει κανέναν, ούτε καν το πιστό του Γενικό Επιτελείο. Κι όταν ο Δεμερτζής πέθανε τον Απρίλη, ο Μεταξάς διορίστηκε πρωθυπουργός. 

Μια από τις πρώτες επιλογές ως πρωθυπουργού ήταν να τοποθετήσει στην νευραλγική θέση του υπουργείου Εσωτερικών, τον Θ. Σκυλακάκη, απότακτο συνταγματάρχη και παλιό του γνώριμο από το μοναρχικό στρατιωτικό «κίνημα» του 1923. Ο Σκυλακάκης είχε κι άλλες πιο πρόσφατες ιδιότητες: ήταν για παράδειγμα αρχηγός της φασιστικής Οργάνωση Εθνικού Κυρίαρχου Κράτους που στην εφημερίδα της Το Κράτος (1934-35) υμνούσε τους ναζί και τον Χίτλερ. 

Παρόλα αυτά, στις 27 Απρίλη η βουλή έδινε στον Μεταξά ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφου υπέρ, 4 αποχές και 16 κατά (οι βουλευτές του Παλλαϊκού Μετώπου δηλαδή του ΚΚΕ και ο Γ. Παπανδρέου). Δηλαδή τον υποστήριξαν εκτός από τα κόμματα της μοναρχικής δεξιάς και το στρατόπεδο των Φιλελεύθερων που υποτίθεται έκφραζε τη δημοκρατία και την πρόοδο. Τρεις μέρες μετά, η βουλή διέκοψε τις λειτουργίες της μέχρι τον Σεπτέμβρη συγκροτώντας μια 28μελή επιτροπή που δεν συνεδρίασε ποτέ. Ο Μεταξάς είχε ήδη τα χέρια λυμένα να κυβερνάει με διατάγματα. 

Τον Μάη του 1936 η Γενική Απεργία των καπνεργατών μετατράπηκε σε γενικευμένο εργατικό ξεσηκωμό στη Θεσσαλονίκη. Η αστυνομία χτύπησε τους διαδηλωτές απεργούς και δολοφόνησε δώδεκα. Η πόλη πέρασε ουσιαστικά στα χέρια της εκλεγμένης Απεργιακής Επιτροπής. Το πολιτικό αίτημα της απεργίας και του ξεσηκωμού ήταν: Κάτω ο δολοφόνος Μεταξάς.

Όμως, ο Μεταξάς δεν έπεσε, επειδή η ηγεσία του κινήματος, το ΚΚΕ, στήριζε όλες τις ελπίδες του στους Φιλελεύθερους, και δεν ήθελε να τρομάξει τους αστούς με εργατικές εξεγέρσεις και μάλιστα πετυχημένες.

Επειδή κανένα από τα δυο μεγάλα κόμματα δεν μπορούσε να σχηματίσει κυβέρνηση μετά τις εκλογές του Γενάρη, το ΚΚΕ υιοθέτησε το ρόλο του «ρυθμιστικού παράγοντα». Θα ψήφιζε τον Φιλελεύθερο υποψήφιο για πρόεδρο της Βουλής και την κυβέρνηση που θα σχηματιζόταν κατόπιν, με αντάλλαγμα την υλοποίηση ενός «μίνιμουμ» προγράμματος. 

Το ΚΚΕ στήριξε την εκλογή Φιλελεύθερου προέδρου στη Βουλή, ο ίδιος ο Σοφούλης κατέλαβε την περίοπτη αυτή θέση στις 6 Μάρτη. Όμως το Φιλελεύθερο Κόμμα δεν υλοποίησε το δικό του κομμάτι της συμφωνίας. Τέσσερις μέρες μετά, στις 11 Μάρτη, ο Σοφούλης έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Δεμερτζή που είχε αντιπρόεδρο τον… Μεταξά. Τέτοιες «συμμαχίες» το μόνο που κατάφεραν ήταν να στομώσουν τη δυναμική του εργατικού κινήματος, της μόνης δύναμης που μπορούσε να φράξει το δρόμο στη δικτατορία.

Τυραννικό καθεστώς

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου ήταν ένα τυραννικό καθεστώς που ιδεολογικά δανειζόταν πολλά από τη φασιστική Ιταλία και Γερμανία. ‘Ήδη από το πρώτο βράδυ, της 4ης Αυγούστου, το καθεστώς επέβαλε αυστηρή λογοκρισία στις εφημερίδες. Ιδρύθηκαν ειδικές επιτροπές λογοκρισίας για τον τύπο, το θέατρο και τον κινηματογράφο. Κατασχέθηκαν τα βιβλία που δεν άρεσαν στο καθεστώς και οργανώθηκαν δημόσιες τελετές για να καούν, κατά τα χιτλερικά πρότυπα. Στον κατάλογο των απαγορευμένων δεν περιλαμβάνονταν μόνο τα έργα των μαρξιστών, αλλά και του Φρόιντ, του Τσβάιχ, του Ντοστογέφσκι, του Γκαίτε, ακόμα και του Παπαδιαμάντη και του Καρκαβίτσα!

Όπως στις φασιστικές χώρες, έτσι και ο «Γ’ Ελληνικός Πολιτισμός» του Μεταξά ήθελε να βάλει τη νεολαία στο στρατώνα και τον «γύψο». Κι αφού η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ) που ιδρύθηκε το 1937 δεν μάζευε αρχικά περισσότερους από τους φασίστες που ήδη δρούσαν στα πανεπιστήμια, το καθεστώς την έκανε υποχρεωτική. Για παράδειγμα αν ένας μαθητής έκανε 20 απουσίες από τις συνάξεις της, αποβαλλόταν από το σχολείο!

Οι συλλήψεις κομμουνιστών, αριστερών, συνδικαλιστών έφτασαν τις δεκάδες χιλιάδες στη διάρκεια της δικτατορίας. Ο Μανιαδάκης, ο υφυπουργός Δημοσίας Ασφαλείας -είχε δηλώσει ότι έγιναν 50.000 συλλήψεις περίπου στα χρόνια που ακολούθησαν. Μια «καινοτομία» του ήταν η διαβόητη «δήλωσις μετανοίας και αποκηρύξεως του κομμουνισμού», μια άλλη ήταν το «πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων». Και τα δυο θα έμπαιναν στο οπλοστάσιο του εμφυλιακού κράτους της Δεξιάς τις επόμενες δεκαετίες.

Τα πιο ευφάνταστα βασανιστήρια επιστρατεύτηκαν στην εκστρατεία «αναμορφώσεως». Δίπλα στον παραδοσιακό φάλαγγα, προστέθηκαν το κάθισμα στο πάγο, το βίαιο τάισμα με ρετσινόλαδο, ακόμα και το πετάλωμα. Δεκάδες δολοφονήθηκαν, κάποιοι με εκπαραθύρωση από τα γραφεία της Ασφάλειας που μετά βαφτιζόταν «αυτοκτονία». Ο Μανιαδάκης επεδείκνυε με περηφάνια τις ευχαριστήριες επιστολές του Χίμλερ -αρχηγού των SS- για την συνεργασία των γερμανικών με τις ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας.

Το «καθεστώς» παρίστανε το «νέο κράτος», «αντιπλουτοκρατικό» και «λαϊκό», αλλά στην πραγματικότητα ήταν μια δικτατορία που για τους καπιταλιστές σήμαινε χρυσές δουλειές και για τους εργάτες τρόμο και φτώχεια. Γι’ αυτό προσωπικότητες του επιχειρηματικού κόσμου» μπήκαν στην «κυβέρνηση» της 4ης Αυ γούστου. Ο Κανελλόπουλος, ο γιος του ιδιοκτήτη  των «Λιπασμάτων» έγινε αρχηγός της ΕΟΝ. 

Η δικτατορία διαφήμιζε ότι έφτιαξε το ΙΚΑ. Η αλήθεια είναι το ΙΚΑ είχε ιδρυθεί με νόμο από το 1934. Ο Μεταξάς έκανε τα «εγκαίνια» και φρόντισε να δεσμεύσει τα αποθεματικά των ταμείων με εξευτελιστικά επιτόκια στην Τράπεζα της Ελλάδος. Και το 1938 με διάταγμα άρπαξε τα αποθεματικά  όλων των ταμείων για τις ανάγκες της … «εθνικής άμυνας». 

Υποτίθεται επίσης ότι στο φιλεργατικό έργο του περιλαμβάνονται και οι συλλογικές συμβάσεις. Στην πραγματικότητα ο Μεταξάς επέβαλε την υποχρεωτική διαιτησία, ενώ οι απεργίες ήταν απαγορευμένες. Άλλωστε το καθεστώς είχε φροντίσει να δέσει το γάιδαρό του (και των καπιταλιστών) διορίζοντας τον υπουργό Εργασίας και πρόεδρο της «Εθνικής» ΓΣΕΕ. Η αξία των μισθών έπεσε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και τα κέρδη των επιχειρήσεων εκτοξεύτηκαν. Το 1939 το 6,5% του πληθυσμού διέθετε το 40% του εθνικού εισοδήματος.

Οι σχέσεις με τη ναζιστική Γερμανία δεν περιορίζονταν στις ιδεολογικές συγγένειες. Από τα μέσα της δεκαετίας του ´30, το γερμανικό κεφάλαιο με τη στήριξη του κράτους διείσδυε συστηματικά στην νοτιοανατολική Ευρώπη. Στα τέλη της δεκαετίας, το 40% των ελληνικών καπνών αγοράζονταν από την Γερμανία. Επίσης, η Ελλάδα πρόσφερε στη γερμανική βαριά βιομηχανία σπάνια σιδηρομεταλλεύματα, απαραίτητα για τον επανεξοπλισμό της ναζιστικής πολεμικής μηχανής.

Εφοπλιστές

Όμως, παρόλες αυτές τις σχέσεις, που είχαν δημιουργήσει μια ολόκληρη «γερμανόφιλη» μερίδα στην κυρίαρχη τάξη και στους στρατηγούς, τα ευρύτερα συμφέροντα του ελληνικού καπιταλισμού, ήταν δεμένα με αυτά του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Οι εφοπλιστές ήταν από τότε μεγάλη δύναμη στο Σίτι του Λονδίνου, οι τραπεζίτες ήταν αγκαλιασμένοι με το τραπεζικό κεφάλαιο της Βρετανίας και της Γαλλίας. 

Γι’ αυτό ο Μεταξάς έκανε σαφές ότι ο διεθνής προσανατολισμός του καθεστώτος του ήταν δεμένος με τις επιλογές της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ο παλιός γερμανόφιλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αντισημίτης που έγραφε στο ημερολόγιό του ότι στις δυτικές δημοκρατίες κάνουν κουμάντο οι Εβραίοι, ήξερε τι επέβαλε το συμφέρον του «αστικού καθεστώτος» που υπεράσπιζε.

Άλλωστε για αυτό το λόγο η Βρετανία, στήριξε από την αρχή τη δικτατορία και τον βασιλιά. Βέβαια, ο Σίντνεϊ Ουότερλοου, ο πρέσβης της Βρετανίας στην Ελλάδα, δεν είχε αυταπάτες. Όταν κηρύχτηκε η δικτατορία τηλεγράφησε στο Λονδίνο ότι πρόκειται για «κυβέρνηση μηδενικών» με επικεφαλής τον «πολύ ταπεινό υπηρέτη» του βασιλιά, τον Μεταξά. 

Κι ενώ αυτός ο φασουλής φούσκωνε με τους τίτλους που του έδιναν οι υποτακτικοί του –«πρώτος εργάτης», «πρώτος αγρότης», «πατέρας» όπως τον φώναζαν στις συγκεντρώσεις της ΕΟΝ- ο ίδιος Ουότερλοου του υπενθύμιζε τη θέση του, όπως με αυτή την επιστολή-επίπληξη του 1938, στην οποία τον ρωτούσε αν ήταν ικανοποιημένος με την κατάσταση:

«...των αποχωρητηρίων του αερολιμένος; Υποθέτω ότι όχι, διότι υπό την έποψιν ταύτην, τα υπάρχοντα διά τους αφικνουμένους εις Φάληρον ταξιδιώτας ιδρύματα είναι εις αρχέγονον κατάστασιν, είναι μάλιστα αίσχος διά τον πολιτισμόν... ελπίζω ότι θα συγχωρήσετε την αδιάκριτον τόλμην μου εάν φέρω ενώπιον της Υμετέρας Εξοχότητος το ήκιστα νόστιμον τούτο ζήτημα. Ως φίλος της Χώρας σας ετόλμησα τούτο».