Τον Δεκέμβρη του 2015 η νεοφιλελεύθερη δεξιά επέστρεψε στην εξουσία στην Αργεντινή, ύστερα από μια "λαϊκιστική παρένθεση" δεκαπέντε σχεδόν ετών. Το προεκλογικό σύνθημα του Μαουρίσιο Μάκρι, του νέου προέδρου ήταν να κάνει την Αργεντινή ξανά "κανονική χώρα". Την περασμένη εβδομάδα η κυβέρνησή του απευθύνθηκε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο για επείγουσα οικονομική "βοήθεια".
Επιστροφή στην κανονικότητα...
Το ΔΝΤ, είναι αλήθεια, είναι η "κανονικότητα" για την Αργεντινή. Το ΔΝΤ μπήκε για πρώτη φορά στη χώρα το 1957, πριν από 61 χρόνια. Το πρώτο δάνειο -συνοδευόμενο από ένα πρώτο "πρόγραμμα προσαρμογής"- εκταμιεύθηκε τον Δεκέμβρη του 1958. Το δάνειο ήταν μονοετές, θα αποπληρωνόταν υποτίθεται στις 2 Δεκέμβρη του 1959 και το πρόγραμμα θα έληγε. Περιττό να το πει κανείς, τίποτα από τα δυο δεν έγινε. Στις 3 Δεκέμβρη του 1959 το ΔΝΤ ενέκρινε ένα νέο δάνειο -συνοδευόμενο από νέους όρους- προς την Αργεντινή. Τα τρία τέταρτα των χρημάτων που εκταμιεύθηκαν γύρισαν αμέσως πίσω στο ΔΝΤ για την εξόφληση του χρέους του 1958. Τον Δεκέμβρη του 1960 επαναλήφθηκε το ίδιο ακριβώς σκηνικό. Και ξανά το 1961. Και ξανά το 1962. Για να μην τα πολυλογούμε, το ΔΝΤ έμεινε στην Αργεντινή, σχεδόν χωρίς διακοπή, 42 ολόκληρα χρόνια.
Και αυτό δεν ήταν το χειρότερο. To 1991 κάτω από την απειλή του υπερπληθωρισμού και με τις ευλογίες και τις συμβουλές του Ταμείου η τότε κυβέρνηση του Κάρλος Μένεμ πέρασε έναν νόμο που "κλείδωνε" το πέσο, το εθνικό νόμισμα της Αργεντινής με το αμερικανικό δολάριο. Το σχέδιο είχε σαν στόχο την προσέλκυση "ξένων επενδυτών" και συνοδεύτηκε από ένα φιλόδοξο πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων και μια επιθετική πολιτική "απορρύθμισης" της αγοράς εργασίας.
Στην αρχή τα πράγματα έμοιαζαν να πηγαίνουν καλά -για τους πλούσιους φυσικά. Ο πληθωρισμός έπεσε από το 3000% στο 3% μέσα σε μια δεκαετία. Και οι ρυθμοί ανάπτυξης της οικονομίας "απογειώθηκαν" (πολύ περισσότερο λόγω της διεθνούς συγκυρίας παρά λόγω του ακραίου νεοφιλελευθερισμού είναι αλήθεια). Αλλά το τίμημα αυτής της επιτυχίας ήταν ο τριπλασιασμός της ανεργίας και η εκτίναξη της ανισότητας σε αστρονομικά επίπεδα. Και αυτό δεν ήταν παρά η αρχή.
Το 1997 μια άγρια "χρηματοοικονομική" κρίση χτύπησε την Νοτιοανατολική Ασία. Το 1998 οι μετασεισμοί έφτασαν στη Ρωσία -που χρεοκόπησε. Το 1999 χτύπησαν την Βραζιλία. Τα νομίσματα -από τη Νότια Κορέα ως την Ευρώπη- άρχισαν να υποχωρούν. Η Αργεντινή, όμως, δεν μπορούσε να αφήσει το πέσο, το νόμισμά της, να υποτιμηθεί γιατί ήταν με νόμο "κλειδωμένο" στο δολάριο. Το αποτέλεσμα ήταν μια επιταχυνόμενη οικονομική κατάρρευση που συνοδεύτηκε από μια πρωτοφανή κοινωνική έκρηξη που εξανάγκασε μέσα σε μερικούς μήνες τρεις προέδρους σε παραίτηση (ο Φερνάντο ντε λα Ρούα έφυγε στις 21 Δεκέμβρη του 2001 κυριολεκτικά νύχτα με ελικόπτερο από το προεδρικό μέγαρο).
Τι έκανε το ΔΝΤ; Στις 5 Δεκέμβρη του 2001 και ενώ η κυβέρνηση είχε ήδη επιβάλλει "κάπιταλ κοντρολς" για να σώσει το τραπεζικό σύστημα από τον πανικό των καταθετών, το Διοικητικό Συμβούλιο του Ταμείου, με τη δικαιολογία ότι η κυβέρνηση δεν είχε συμμορφωθεί πλήρως με όσα είχαν συμφωνήσει, αρνήθηκε την εκταμίευση της "επόμενης δόσης". Με τη "μηχανική υποστήριξη" έξω από την πρίζα η Αργεντινή οδηγήθηκε στα τέλη Δεκέμβρη στην "άγρια" χρεοκοπία.
...στις αγορές...
Η Αργεντινή τυπικά ανέκαμψε μέσα στα επόμενα χρόνια. Αυτή η "ανάκαμψη" έχει περιβληθεί με ένα σωρό μύθους από ένα τμήμα της αριστεράς, παγκόσμια. Κάποιοι αποδίδουν την επιτυχία αυτή στην "αριστερή" διακυβέρνηση των Κίρχνερ -του Νέστωρ που κυβέρνησε από το 2003 μέχρι το θάνατό του το 2007 και της Κριστίνα Φερναντέζ που έμεινε στην εξουσία μέχρι την άνοδο του Μάκρι το 2015. Κάποιοι την συνδέουν αυτόματα με την χρεοκοπία του 2001 - αν είχε κάνει και η Ελλάδα το ίδιο το 2010 λένε, σήμερα τα πράγματα θα ήταν πολύ διαφορετικά. Άλλοι πάλι, με τον ίδιο γραμμικό τρόπο, με την αποσύνδεση του πέσο από το δολάριο -και πάλι οι συνδέσεις με την Ελλάδα είναι ευθείες, η έξοδος από το Ευρώ θα οδηγήσει σχεδόν αυτόματα στην "παραγωγική ανασυγκρότηση".
Οι μύθοι αυτοί, όμως, έχουν πολύ μικρή σχέση με την πραγματικότητα. Η Αργεντινή, πρώτα απ' όλα, μπορεί να μην κατάφερε να εξυπηρετήσει τα χρέη της το 2001, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τα πλήρωσε: το 2005 η κυβέρνηση ήρθε σε συμφωνία με τους πιστωτές της που, αφού δέχτηκαν ένα κούρεμα (κάτι ανάλογο με το δικό μας PSI), άρχισαν και πάλι να εισπράττουν τόκους και χρεολύσια. Μόνο ένα μικρό κομμάτι κερδοσκόπων -που είχαν αγοράσει ένα κομμάτι του χρέους σε εξευτελιστικές τιμές μετά τη χρεοκοπία και δεν δέχτηκε το κούρεμα- σταμάτησε να "ξεπληρώνει", επί Κίρχνερ, η Αργεντινή.
Όσο για την οικονομική άνθηση, το "μυστικό" της ήταν η αύξηση των τιμών των πρώτων υλών στη διεθνή αγορά τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 2000: το "οικονομικό θαύμα" έληξε μόλις οι τιμές άρχισαν ξανά να πέφτουν. Το 2014, ο πληθωρισμός έφτασε στο 25%. Τον Δεκέμβρη του 2015, το 30% των νοικοκυριών στην Αργεντινή ζούσε κάτω από το όριο της φτώχειας. Η απογοήτευση, η οργή και μαζί τους οι απεργίες και οι διαδηλώσεις φούντωσαν. Η πολιτική των Κίρχνερ άνοιξε τον δρόμο για την επικράτηση του Μάκρι στις εκλογές του 2015.
Ο Μάκρι είναι ένας ακραία νεοφιλελεύθερος. Το πρώτο μέτρο που πήρε μόλις ανέβηκε στην εξουσία ήταν να συμβιβαστεί με τους κερδοσκόπους που δεν είχαν δεχτεί το "κούρεμα" του 2015 και να τους ξεπληρώσει -μια κίνηση που στοίχισε 11 δισεκατομμύρια στα δημόσια ταμεία. Το δεύτερο πράγμα που έκανε ήταν να καταργήσει τις επιδοτήσεις των τιμών των βασικών προϊόντων - καταδικάζοντας με μια κίνηση στην πείνα εκατομμύρια φτωχούς. Ο πληθωρισμός τινάχτηκε στα ουράνια -τον Απρίλη του 2016 είχε φτάσει στο 40%, αλλά οι "αγορές" ήταν ενθουσιασμένες: επιτέλους οι "λαϊκιστές" είχαν φύγει από την εξουσία και ένα δικός τους άνθρωπος βρισκόταν τώρα στο προεδρικό Μέγαρο αποφασισμένος να διορθώσει τις "στρεβλώσεις" που είχαν προκαλέσει οι Κίρχνερ. Το 2016, η Αργεντινή επέστρεψε "θριαμβευτικά" στις αγορές. Μέσα στη διετία 2016-2017 η κυβέρνηση του Μάκρι άντλησε με επιτυχία σχεδόν 60 δισεκατομμύρια δολάρια από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το απόγειο της επιτυχίας της κυβέρνησης ήταν η έκδοση ενός 100ετούς ομολόγου ύψους 2,75 δις δολαρίων που έγινε ανάρπαστο από τις αγορές - μια εντυπωσιακή είδηση ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς ότι η Αργεντινή έχει χρεοκοπήσει τουλάχιστον τρεις φορές μέσα στα προηγούμενα εκατό χρόνια. Ο Μάκρι είχε κάνει το όραμά του πραγματικότητα: η Αργεντινή "είχε επιστρέψει στην κανονικότητα".
...και στα σαγόνια του ΔΝΤ
Οι κερδοσκόποι -όπως και τα ζόμπι άλλωστε- δεν είναι χορτοφάγοι. Κανένας δεν αγοράζει ένα εκατονταετές ομόλογο για να εισπράξει τους τόκους και να πάρει το κεφάλαιό του πίσω μετά από έναν αιώνα. Οι "επενδυτές" που έσπευσαν να αγοράσουν τα ομόλογα του Μάκρι είχαν ένα και μόνο στο νου: να τα πουλήσουν στη δευτερογενή αγορά λίγους μήνες ή έστω λίγα χρόνια αργότερα - σε καλύτερη τιμή φυσικά. Αλλά τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως τα περίμεναν.
H αμερικανική κεντρική τράπεζα, η FED, άρχισε να ανεβάζει τα επιτόκια πιο επιθετικά από ότι υπολόγιζαν οι "αγορές". Το αποτέλεσμα ήταν να αρχίσουν να χάνουν, σταδιακά αλλά ολοένα και πιο γρήγορα, οι επενδυτές την όρεξή τους για τα ομόλογα των αναπτυσσόμενων χωρών. Γιατί να επενδύσει κανείς στα επισφαλή ομόλογα της Αργεντινής ή της Τουρκίας όταν μπορεί να εισπράξει το ίδιο επιτόκιο αγοράζοντας τα πολύ πιο ασφαλή ομόλογα του αμερικανικού δημοσίου;
Οι κερδοσκόποι άρχισαν να εγκαταλείπουν το "πλοίο". Στις δευτερογενείς αγορές τα ομόλογα της Αργεντινής -αυτά που γίνονταν ανάρπαστα πριν από ένα χρόνο- άρχισαν να πουλιούνται σε ολοένα πιο εξευτελιστικές τιμές. Οι υποτιμητικές πιέσεις πάνω στο πέσο έγιναν αφόρητες. Για να δελεάσει τους επενδυτές η κεντρική τράπεζα της Αργεντινής άρχισε να ανεβάζει τα επιτόκια -που έφτασαν στο 40% πριν από μερικές ημέρες και να ξοδεύει δισεκατομμύρια από τα συναλλαγματικά της αποθέματα για να στηρίξει το νόμισμά της. Χωρίς αποτέλεσμα. Στο τέλος ο Μάκρι αναγκάστηκε να κάνει το αδιανόητο: να αποτανθεί ξανά στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
Το ΔΝΤ είναι εξαιρετικά μισητό στην Αργεντινή -και δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς γιατί. "Μια πρόσφατη δημοσκόπηση", γράφει το περιοδικό The Economist, "διαπίστωσε ότι τα τρία τέταρτα του πληθυσμού είναι αντίθετα στην βοήθεια του ΔΝΤ". Τον Οκτώβρη θα γίνουν εκλογές στην Αργεντινή και οι πιθανότητες να τις κερδίσει ξανά ο Μάκρι είναι πολύ μικρές αυτή τη στιγμή. Αλλά όπως δείχνουν οι παραδόσεις της κρίσης του 2001 η άρχουσα τάξη δεν θα χρειαστεί, μάλλον, τόσους μήνες για να χάσει τον εκλεκτό της. Το προεδρικό μέγαρο, άλλωστε, εξακολουθεί να διαθέτει ελικοδρόμιο.