Το πολωνικό κράτος ασκούσε μια πολιτική εθνικής καταπίεσης και «εκπολωνισμού». Στις επαρχίες που ζούσαν οι Ουκρανοί (κυρίως στη Γαλικία και τη Βολινία) η χρήση της γλώσσας απαγορευόταν σε όλες τις κρατικές υπηρεσίες. Μια εσωτερική συνοριακή γραμμή χώριζε τις δυο επαρχίες για να εμποδίζεται η κυκλοφορία εντύπων και ιδεών (η Γαλικία ανήκε πριν στην Αυστροουγγαρία, η Βολινία στη Ρωσία των Τσάρων).
Στη Βολινία η πολωνική κυβέρνηση «ενθάρρυνε» τους Ορθόδοξους Ουκρανούς να γίνουν Καθολικοί. Εκτός από τον πολιτισμό, στο στόχο μπήκε και η γη. Οι περιοχές αυτές είχαν πολυεθνικό πληθυσμό και η κυβέρνηση αποφάσισε να ενισχύσει το πολωνικό στοιχείο με μια πολιτική εποικισμού που έκλεβε τη γη από τους Ουκρανούς χωρικούς.
Μέσα σε αυτό το κλίμα αναπτύχθηκαν οι ουκρανικές «μαχητικές» οργανώσεις, που το 1929 θα συγκροτήσουν την διαβόητη Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών (OUN). Η δράση της συνίστατο όχι μόνο στην προπαγάνδα για ένα ουκρανικό κράτος αλλά και στο σαμποτάζ και τις πολιτικές δολοφονίες κρατικών αξιωματούχων ή πολωνών γαιοκτημόνων. Πολιτικά, η οργάνωση ήταν δεξιά και αντικομμουνιστική.
ΚΚ Δυτικής Ουκρανίας
Όμως, δεν ήταν η μοναδική εναλλακτική λύση. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Δυτικής Ουκρανίας (KPZU) είχε ιδρυθεί το 1921 και τυπικά αποτελούσε μια αυτόνομη οργάνωση του Κομμουνιστικού Κόμματος Πολωνίας. Το ΚΚΠ διακήρυσσε το δικαίωμα των μειονοτήτων να αποχωριστούν από το πολωνικό κράτος. Αυτή η θέση, σε συνδυασμό με την πολιτική «ουκρανοποίησης» που εφαρμοζόταν τη δεκαετία του 1920 στη σοβιετική Ουκρανία (βλέπε άρθρο στην προηγούμενη ΕΑ) ενίσχυσε την επιρροή του KPZU. Μια μελέτη υπολογίζει ότι το 12% των Ουκρανών στις εκλογές του 1928 στήριξαν κομμουνιστικά ψηφοδέλτια. Όμως, αυτή η επιρροή κατέρρευσε στη δεκαετία του ’30 και το κλειδί ήταν οι εξελίξεις στην Ρωσία.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1930, η γραφειοκρατία με επικεφαλής τον Στάλιν αποφάσισε ότι η μόνη διέξοδος στα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που κλυδώνιζαν τη χώρα ήταν το χτίσιμο μιας μεγάλης βιομηχανικής και στρατιωτικής υπερδύναμης.
Το πρώτο Πεντάχρονο Πλάνο για την ανάπτυξη της οικονομίας πρόβλεπε εξωφρενικούς ρυθμούς εκβιομηχάνισης και την «κολλεκτιβοποίηση» της γης, στην ουσία την αρπαγή της από τους αγρότες. Το δεύτερο ήταν απαραίτητο για να τραφούν οι πόλεις (και ο στρατός) οι ανάγκες των οποίων εκτοξεύονταν λόγω της εκβιομηχάνισης. Οι εργάτες έχασαν κάθε δικαίωμα που είχαν κατακτήσει από τον Οκτώβρη του 1917 και μετά και υπέφεραν από μια κάθετη πτώση του βιοτικού επιπέδου τους. Αυτό που αναδύθηκε ήταν μια κοινωνία κρατικού καπιταλισμού, με την γραφειοκρατία στο ρόλο της νέας άρχουσας τάξης.
Η επανεμφάνιση του μεγαλορώσικου σοβινισμού ήταν το απαραίτητο συνοδευτικό. Τυπικά η ΕΣΣΔ παρέμεινε μια εθελοντική ένωση σοβιετικών δημοκρατιών. Όμως, τα σοβιέτ ήταν ένα άδειο κέλυφος, η δημοκρατία σε αυτά ανύπαρκτη και τίποτα εθελοντικό δεν υπήρχε στην ένωση. Όλα αυτά είχαν τραγικές επιπτώσεις στην Ουκρανία.
Λιμός
Το 1932-33 ένα τρομακτικός λιμός ξέσπασε σε πολλές περιοχές της ΕΣΣΔ. Οι υπολογισμοί διαφέρουν, αλλά ένας αριθμός πέντε εκατομμυρίων νεκρών είναι ο πιο διαδεδομένος. Ο λιμός ήταν αποτέλεσμα ενός κλασσικού συνδυασμού φυσικών φαινομένων και ανθρώπινης ευθύνης. Ξηρασία, ασθένειες, εξάντληση του εδάφους ήταν κάποια από τα πρώτα.
Αλλά ο σημαντικότερος ήταν η πολιτική του καθεστώτος. Η σοδειά του 1931 και του 1932 ήταν αποτυχίες, αλλά οι απαιτήσεις του «πλάνου» σε σιτάρι μεγάλωναν. Το 1933, η σοδειά ήταν μεγαλύτερη, όμως τότε ο λιμός έφτασε στο αποκορύφωμά του. Ενώ η πείνα θέριζε, το καθεστώς εξήγαγε 220.000 τόνους σιτηρών για να χρηματοδοτήσει την εκβιομήχανιση.
Η Ουκρανία ως σιτοπαραγωγός περιοχή, βρέθηκε στο επίκεντρο του λιμού. Από τότε μέχρι σήμερα, οι Ουκρανοί εθνικιστές υποστηρίζουν ότι επρόκειτο για μια γενοκτονία, το «χολόντομορ». Αυτός ο ισχυρισμός δεν ισχύει. Το καθεστώς του Στάλιν δεν ήταν όπως των ναζί που έβαλε σκοπό να εξοντώσει ολόκληρα έθνη. Ο λιμός ήταν η θανατερή σοδειά της προσπάθειας της γραφειοκρατίας να κάνει σε δέκα χρόνια ότι κατάφερε η βρετανική άρχουσα τάξη σε διακόσια.
Η Ουκρανία υπέφερε φρικτά. Το ποσοστό θανάτων στην ύπαιθρο αυξήθηκε από 21.7 ανά 1.000 κατοίκους το 1932, σε 67.8 ανά 1.000 κατοίκους το 1933. Άλλες περιοχές, όπως το Καζαχστάν υπέφεραν περισσότερο. Αλλά για τους Ουκρανούς αγρότες, αυτές οι συγκρίσεις δεν σήμαιναν τίποτα. Αυτό που έβλεπαν ήταν ότι οι Ρώσοι (και οι Ουκρανοί γραφειοκράτες) έπαιρναν τη γη και τους έδιναν θάνατο.
Όσο εντεινόταν η τραγωδία τόσο δυνάμωναν και οι εκστρατείες της Μόσχας ενάντια στις «εθνικιστικές παρεκκλίσεις» στο ΚΚ Ουκρανίας. Το 1933 ο Πάβελ Ποστίσεφ στάλθηκε στην Ουκρανία επικεφαλής μιας στρατιάς «στελεχών» Ρώσων για να βάλει τάξη. Η «ουκρανοποίηση» σταμάτησε. Ένα από τα θύματα των εκκαθαρίσεων που ξεκίνησαν ήταν ο Μίκολα Σκρίπνικ, παλιός μπολσεβίκος (πιστός σταλινικός μέχρι τότε) που ήταν υπουργός Πολιτισμού και υπέρμαχος της «ουκρανοποίησης». Μετά από τις επίσημες καταγγελίες σε βάρος του, αυτοκτόνησε τον Ιούλη του 1933.
Στις αρχές του 1938 ήρθε ένας νέος γραμματέας στην Ουκρανία, ο πρώην γραμματέας της περιοχής της Μόσχας και αγαπημένος του Στάλιν: ο Νικίτα Χρουστσόφ. Ο διορισμός του δεν πέρασε καν από την τυπική επικύρωση της ΚΕ του ΚΚ Ουκρανίας. Όλα τα μέλη της είχαν «εκκαθαριστεί» -μαζί με εκατό χιλιάδες κομματικά μέλη.
Αυτές οι εξελίξεις δικαίωναν στα μάτια των Ουκρανών που ζούσαν στο πολωνικό τμήμα της Ουκρανίας την προπαγάνδα της OUN. Ρώσοι, κομμουνιστές, Πολωνοί και Εβραίοι είναι ο κοινός εχθρός. Δεν υπήρχε άλλωστε κανείς να τους αντιμετωπίσει. Το 1938 το KPZU διαλύθηκε με εντολή της Μόσχας και οι ηγέτες του εκτελέστηκαν. Ήταν κι αυτοί ένοχοι της «εθνικιστικής παρέκκλισης» (μια κατηγορία που εκτοξευόταν για χρόνια απέναντι στο μικρό κόμμα).
Την ίδια χρονιά «καταργήθηκε» και το ΚΚ Πολωνίας –με την ηγεσία που είχε την ατυχία να βρίσκεται στη Ρωσία να ακολουθεί τους Ουκρανούς συντρόφους στη Σιβηρία και στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Το κόμμα, σύμφωνα με τη σταλινική Μόσχα, είχε «διαβρωθεί» από «φασίστες» πράκτορες της Γκεστάπο.
Ένα χρόνο μετά, το 1939, ο ρώσικος στρατός έκανε κοινές παρελάσεις με τη Βέρμαχτ στο Μπρεστ-Λιτόφσκ και εκατοντάδες Γερμανοί κομμουνιστές, που ζούσαν εξόριστοι στη Ρωσία, έπαιρναν το δρόμο της επιστροφής στην Γερμανία, πεσκέσι στην… Γκεστάπο. Οι μυστικοί όροι του Σύμφωνου «Μη Επίθεσης» Ρίμπεντροπ-Μολότοφ τον Αύγουστο του 1939 πρόβλεπαν το διαμελισμό της Πολωνίας ανάμεσα στον Χίτλερ και τον Στάλιν. Κάπως έτσι ο ρώσικος στρατός «απελευθέρωσε» την Δυτική Ουκρανία το 1939.
Όταν το 1941 η Βέρμαχτ ξεκίνησε την εισβολή στην ΕΣΣΔ, σε πολλές περιοχές της Ουκρανίας οι αγρότες την υποδέχτηκαν με ψωμί, αλάτι και λουλούδια. Εντωμεταξύ, η OUN είχε στραφεί ανοιχτά προς τους ναζί (το 1940 διασπάστηκε σε δυο οργανώσεις με το ίδιο όνομα, με επικεφαλής τον Μέλνικ και τον Μπαντέρα). Και οι δυο βοήθησαν ενεργητικά τη Βέρμαχτ και τα Ες-Ες στην εισβολή. Έσπευσαν να ανακηρύξουν «ανεξάρτητο» ουκρανικό κράτος στο Λβίβ. Αμέσως συνελήφθησαν.
Καταναγκαστική εργασία
Για τους ναζί οι Ουκρανοί εθνικιστές μπορεί να ήταν χρήσιμοι για να κυνηγάνε Εβραίους, να επανδρώνουν πολιτοφυλακές για φύλαξη πόλεων και σταθμών –αργότερα και για να μπουν στα Ες-Ες όταν άρχισαν να χάνουν τον πόλεμο. Αλλά οι Ουκρανοί ήταν στα μάτια των Ναζί εξίσου «σλάβοι υπάνθρωποι» με τους Ρώσους και τους Λευκορώσους. Η μοίρα που τους περίμενε ήταν η εξοντωτική καταναγκαστική εργασία, η πείνα κι ο θάνατος.
Με αυτόν τον τρόπο η Ουκρανία έγινε μια κόλαση στα χρόνια του πολέμου. Ο «Ουκρανικός Στρατός της Εξέγερσης» του Μπαντέρα δήλωνε ότι πολεμάει και τους Γερμανούς, αλλά στην ουσία πολεμούσε τους Ρώσους παρτιζάνους και προχωρούσε στην εθνοκάθαρση των Πολωνών με μαζικές σφαγές. Οι Πολωνοί εθνικιστές απαντούσαν στα ίσα, είτε έπαιρναν εντολές από την εξόριστη κυβέρνηση στο Λονδίνο είτε όπλα από τους Γερμανούς. Ο στρατός του Στάλιν έδιωξε τους ναζί από την Ουκρανία και την Πολωνία. Όμως, αυτή η «απελευθέρωση» έμοιαζε στα μάτια πολλών ουκρανών με νέα κατοχή.
Το 1939 ο Τρότσκι έγραψε δυο άρθρα στα οποία πρόβαλε το σύνθημα της «Ανεξάρτητης Ουκρανίας των εργατών και των αγροτών». Εξηγούσε ότι: «Οι μικροαστικές ακόμα και οι εργατικές μάζες στη Δυτική Ουκρανία, αποστρέφοντας τα μάτια τους από την ΕΣΣΔ και αβοήθητες από το διεθνές προλεταριάτο, γίνονται θύματα της αντιδραστικής δημαγωγίας. Παρόμοιες διαδικασίες είναι βέβαιο ότι εκτυλίσσονται και στην σοβιετική Ουκρανία παρόλο που διακρίνονται πιο δύσκολα.
Το σύνθημα της ανεξάρτητης Ουκρανίας που θα προβληθεί έγκαιρα από την επαναστατική πρωτοπορία μπορεί να οδηγήσει στη διαφοροποίηση των μικροαστών και θα διευκολύνει την ηγεμονία τους από το προλεταριάτο. Μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί να προετοιμαστεί η προλεταριακή επανάσταση».
Το 1939 οι άνθρωποι που μπορούσαν να υλοποιήσουν μια τέτοια προοπτική ήταν στη φυλακή ή στο χώμα. Ο Στάλιν είχε ξεριζώσει κάθε γνήσια κομμουνιστικό στοιχείο. Και το τίμημα το πλήρωσαν εκατομμύρια Ουκρανοί, Ρώσοι και Πολωνοί.