Η πραγματικότητα είναι και πολύ διαφορετική και πολύ πιο σύνθετη. Το Καράκας είναι μια διαιρεμένη πόλη. Το ανατολικό της κομμάτι είναι της μεσαίας τάξης και εύπορο. Προς τη δύση, ο πληθυσμός είναι φτωχότερος. Η πολιτική διαίρεση αντικατοπτρίζει ακριβώς τον κοινωνικό διχασμό.
Ο Λεοπόλδο Λόπεζ, ο ηγέτης αυτής της νέας φάσης της βίαιης αντιπαράθεσης με την κυβέρνηση του Νίκολας Μαδούρο, ήταν δήμαρχος σε μια από τις ανατολικές περιφέρειες. Μαζί με μία άλλη γνωστή δεξιά «αντι-τσαβίστα», την Μαρία Κορίνα Ματσάδο, κάλεσε σε μια ανοιχτή συγκέντρωση όπου θα ζητούσε να πέσει η κυβέρνηση. «Η μέρα της νεολαίας», που ήταν την Τετάρτη 12 Φλεβάρη, του πρόσφερε μια ευκαιρία να καλέσει τους φοιτητές να κάνουν πορείες, να διαδηλώσουν και να καταλάβουν τους δρόμους.
Μεσαία τάξη
Η πλειοψηφία των φλεγόμενων οδοφραγμάτων όμως στήθηκαν στις περιοχές της μεσαίας τάξης και οι φοιτητές που τα έστησαν προέρχονταν είτε από τα ιδιωτικά πανεπιστήμια ή από το κρατικό πανεπιστήμιο, το οποίο έχει μαζικά αποκλείσει τους φτωχότερους φοιτητές τον τελευταίο καιρό. Σχεδόν τίποτα δεν γινόταν στις φτωχότερες περιοχές προς τη δύση. Αλλά πιο πρόσφατα ο ταξικός χαρακτήρας των διαδηλώσεων έχει γίνει πιο καθαρός.
To νέο δίκτυο λεωφορείων που προσφέρει καθαρές και ασφαλείς διαδρομές σε χαμηλές τιμές δέχτηκε επίθεση. Πενήντα από αυτά τα μητροπολιτικά λεωφορεία πυρπολήθηκαν μόνο σε μια μέρα. Το Μπολιβαριανό Πανεπιστήμιο -που προσφέρει μόρφωση σε ανθρώπους αποκλεισμένους από το πανεπιστημιακό σύστημα- πολιορκήθηκε, αν και οι διαδηλωτές δεν κατάφεραν να μπουν και να το ρημάξουν.
Και σε διάφορα μέρη το ιατρικό προσωπικό από την Κούβα που εξυπηρετεί το σύστημα υγείας «Μπάριο Αντέντρο» («Μέσα στη γειτονιά») έχει δεχτεί βίαιες επιθέσεις.
Ο Μαδούρο και το Υπουργικό του Συμβούλιο έχουν καταγγείλει τις όλο και περισσότερο βίαιες συγκρούσεις, ότι οργανώνονται από φασίστες και χρηματοδοτούνται και στηρίζονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Και σίγουρα υπάρχουν ακραία στοιχεία ανακατεμένα, που έχουν αναλάβει να αποσταθεροποιήσουν την κατάσταση και περιλαμβάνουν παραστρατιωτικούς συνδεδεμένους με το εμπόριο ναρκωτικών.
Αλλά γιατί η δεξιά διάλεξε αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή να κατέβει στους δρόμους; Σε ένα βαθμό εκμεταλλεύεται αυτό που φαίνεται ως αδυναμία της κυβέρνησης του Μαδούρο. Δεν είναι μυστικό ότι πίσω από την μάσκα της ενότητας υπάρχει μια μάχη για την εξουσία ανάμεσα στις υπερβολικά πλούσιες και ισχυρές ομαδοποιήσεις μέσα στην κυβέρνηση, μια μάχη που είχε ξεκινήσει τους μήνες πριν από το θάνατο του Τσάβες.
Η παρουσία των στρατιωτικών μέσα στην κυβέρνηση έχει μεγαλώσει δραματικά και ελέγχονται κατά κύριο λόγο από την ομάδα γύρω από τον Ντιοσδάδο Καμπέγιο. Ο επικεφαλής της εταιρίας πετρελαίου και Αντιπρόεδρος για την Οικονομία, Ραφαέλ Ροντρίγκες έχει τεράστια οικονομική δύναμη στα χέρια του. Υπάρχουν και άλλοι.
Την ίδια στιγμή υπάρχει μάχη για την εξουσία μέσα στη δεξιά. Όλοι οι επιφανείς ηγέτες- οι Λεοπόλδο Λόπες, Κριστίνα Ματσάδο και Καπρίλες προέρχονται από τα πιο πλούσια τμήματα των αστών. Αλλά ανταγωνίζονται. Ο Λόπεζ και η Ματσάδο κυνηγάνε αυτό που μερικοί ονομάζουν «ένα μαλακό πραξικόπημα», οικονομική αποσταθεροποίηση μαζί με συνεχή κινητοποίηση στους δρόμους για να βαθύνουν την αδυναμία της κυβέρνησης.
Ο Καπρίλες, από την άλλη, διστάζει να υποστηρίξει τις διαδηλώσεις και αντίθετα επιμένει για μια «κυβέρνηση εθνικής ενότητας», με την οποία ο Μαδούρο φαίνεται όλο και περισσότερο να συμβιβάζεται. Λίγες μόλις βδομάδες πριν, ο Μαδούρο είχε συζητήσεις με έναν από τους πιο πλούσιους καπιταλιστές της Βενεζουέλας, τον Μεντόζα, ενώ και άλλα τμήματα της αστικής τάξης έχουν εκφράσει την υποστήριξή τους για αυτόν.
Σε αυτό το σκηνικό, η θέση της κυβέρνησης είναι να καλεί για «ειρήνη», ένα σύνθημα που επαναλαμβάνεται από πλήθος απλών Βενεζουελάνων που έχουν συνταχτεί πίσω από τον Μαδούρο. Το σύνθημά τους «Δεν θα γυρίσουν ποτέ πίσω» είναι πολύ σημαντικό. Αναγνωρίζουν στους ηγέτες της τωρινής αναταραχής τους ίδιους ανθρώπους που εφάρμοσαν τα καταστροφικά οικονομικά προγράμματα του ’90, πριν τον Τσάβες, και οι οποίοι προσπάθησαν να καταστρέψουν την κυβέρνησή του δύο φορές.
Την ίδια στιγμή, αυτή η «ειρήνη» δεν έχει προσδιοριστεί ακόμα. Σημαίνει να λυθούν τα πραγματικά προβλήματα που οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν και να μπει μια σφήνα ανάμεσα στην ανυπόμονη μικροαστική τάξη και τους αυτόκλητους αστούς ηγέτες της; Ή θα επιτευχθεί με συναίνεση με άλλα τμήματα της αστικής τάξης, ίσως αντιπροσωπευόμενα από τον Καπρίλες, που δεν έχουν καμιά δέσμευση για σοσιαλισμό, είτε του 21ου αιώνα είτε άλλου είδους;
Η δεξιά της Βενεζουέλας δεν είναι ξένη προς την βία. Στις 11 Απρίλη του 2002 οργάνωσε πραξικόπημα ενάντια στον Τσάβες και πήρε την εξουσία. Τα καλέσματα από τα μέσα ενημέρωσης για να δολοφονηθούν οι ηγέτες των «τσαβίστας» έδωσαν το μέτρο για το τι είχαν ετοιμαστεί να κάνουν. Αλλά η κινητοποίηση των εργατών και των φτωχών έσωσε τον Τσάβες.
Είναι η τωρινή κατάσταση μια επανάληψη εκείνου του Απριλίου; Ανάμεσα στο 2002 και στο 2014 η δεξιά απέτυχε να ρίξει τον Τσάβες. Αντίθετα, η εκλογική στήριξη του Τσάβες ανέβαινε διαρκώς μέχρι τον θάνατό του νωρίς τον τελευταίο χρόνο. Οι προεδρικές εκλογές κερδήθηκαν τον Απρίλη του 2013 από τον διάδοχο που υπέδειξε, τον Μαδούρο, όμως ο υποψήφιος της δεξιάς Ενρίκε Καπρίλες Ραντόνσκι ήταν πίσω από τον αντίπαλο του μόλις 250 χιλιάδες ψήφους (κάτω από 1%).
Ήταν μια καθαρή έκφραση της αυξανόμενης δυσαρέσκειας και του θυμού ανάμεσα στους υποστηρικτές του Τσάβες. Το 2012 είδε τους δείκτες πληθωρισμού να κινούνται περίπου στο 50% (επίσημα) και να ανεβαίνουν μέσα στον τελευταίο χρόνο. Το βασικό καλάθι αγαθών κοστίζει 30% περισσότερο από τον κατώτερο μισθό σήμερα, αν τα αγαθά μπορούν να βρεθούν στα συνεχώς άδεια ράφια των μαγαζιών και των σουπερμάρκετ. Οι ελλείψεις εξηγούνται μερικώς από την κερδοσκοπία από τη μεριά των καπιταλιστών, όπως ακριβώς συνέβη στη Χιλή το 1972, και από την άλλη από το αυξανόμενο κόστος των εισαγωγών που αποτελούν μια αυξανόμενη αναλογία από ό,τι καταναλώνεται στη Βενεζουέλα. Και δεν μιλάμε για είδη πολυτελείας, αλλά για φαγητό, βασική τεχνολογία, ακόμα και βενζίνη.
Όλο αυτό είναι έκφραση μιας οικονομικής κρίσης που σθεναρά αρνείται η κυβέρνηση, αλλά είναι προφανής σε οποιονδήποτε άλλο. Ο πληθωρισμός προκαλείται από την πτωτική αξία του μπολιβάρ, του νομίσματος της Βενεζουέλας, το ίδιο το αποτέλεσμα της οικονομικής παράλυσης. Η αλήθεια είναι ότι η παραγωγή οτιδήποτε άλλου εκτός από πετρέλαιο έχει ουσιαστικά καθηλωθεί. Η αυτοκινητοβιομηχανία απασχολεί 80 χιλιάδες εργάτες, αλλά έχει κατασκευάσει 200 οχήματα από το ξεκίνημα του 2014, ό,τι θα μπορούσε κανονικά να κατασκευαστεί σε μισή μέρα.
Αλλά πώς είναι δυνατό μια χώρα που διαθέτει αποδεδειγμένα τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου και πιθανά αερίου επίσης, να έχει μεγάλο χρέος προς την Κίνα και να μην μπορεί να χρηματοδοτήσει την βιομηχανική ανάπτυξη που ο Τσάβες υποσχέθηκε στο πρώτο του οικονομικό πλάνο;
Η απάντηση είναι περισσότερο πολιτική παρά οικονομική. Η διαφθορά σε μια σχεδόν αφάνταστη κλίμακα, συνδυασμένη με ανεπάρκεια και μια παντελής απουσία οποιουδήποτε είδους οικονομικής στρατηγικής, είναι η εξήγηση. Ενώ υπάρχουν ανοιχτά δημόσιες καταγγελίες κερδοσκόπων, μαυραγοριτών και λαθρέμπορων που περνάνε πετρέλαιο και σχεδόν οτιδήποτε άλλο στα σύνορα με την Κολομβία, όλα αυτά ήταν κοινή γνώση για χρόνια. Και εξ ίσου πολύ γνωστό είναι η συμμετοχή τμημάτων του κράτους και της κυβέρνησης σε όλες αυτές τις δραστηριότητες.
Τα κεφάλαια «στεγνώνουν»
Ο Τσάβες υποσχέθηκε λαϊκή εξουσία και την επένδυση του πλούτου από το κρατικό πετρέλαιο στα καινούργια κοινωνικά προγράμματα. Σχεδόν αμέσως τα νέα του προγράμματα υγείας και παιδείας έγιναν πηγές εξαιρετικής περηφάνιας και μια εγγύηση διαρκούς υποστήριξης για αυτόν ανάμεσα στην πλειοψηφία του πληθυσμού της Βενεζουέλας. Σήμερα, αυτά τα κεφάλαια «στεγνώνουν» καθώς τα έσοδα από το πετρέλαιο της Βενεζουέλας πάνε για να πληρωθούν οι διαρκώς ακριβότερες εισαγωγές. Αντίθετα, αυτό που έχει αναδειχτεί στη Βενεζουέλα είναι μια νέα γραφειοκρατική τάξη που οι ίδιοι είναι κερδοσκόποι και ιδιοκτήτες αυτής της νέας οικονομίας που δεν δουλεύει.
Σήμερα, καθώς η βία αυξάνεται, τους βλέπεις να βγάζουν φλογερούς λόγους κατά της διαφθοράς και να φορούν το υποχρεωτικό κόκκινο πουκάμισο και κασκέτο του τσαβισμού. Αλλά τα κυριολεκτικά δισεκατομμύρια δολάρια που έχουν «εξαφανιστεί» τα πρόσφατα χρόνια, ο εξωπραγματικός πλούτος που έχει συγκεντρωθεί από ηγετικούς τσαβίστας είναι το καθαρότερο σημάδι ότι έχουν προστατέψει τα δικά τους συμφέροντα, ενώ οι θεσμοί της λαϊκής εξουσίας έχουν μαραζώσει. Οι υποσχέσεις για κοινωνικό έλεγχο, τον έλεγχο από τα κάτω, του σοσιαλισμού που ωφελεί όλο τον πληθυσμό έχουν αποδειχτεί κούφιες.
Η δεξιά ελπίζει να κερδίσει από αυτή την απογοήτευση. Το ότι δεν έχει ακόμα καταφέρει να κινητοποιήσει σημαντικούς αριθμούς ανθρώπων της εργατικής τάξης είναι απόδειξη της έντονης πίστης τους στο σχέδιο του τσαβισμού.
Η λύση δεν βρίσκεται στις συμμαχίες χωρίς αρχές με τους αντιπάλους του τσαβισμού, ούτε με την πρόσκληση σε πολυεθνικές όπως την Σάμσουνγκ να εκμεταλλευτούν το φτηνό βενεζουελάνικο εργατικό δυναμικό. Αυτό που μπορεί να σώσει το Μπολιβαριανό σχέδιο και την ελπίδα που ενέπνευσε σε τόσους πολλούς είναι η απομάκρυνση των κερδοσκόπων και των γραφειοκρατών, το χτίσιμο της λαϊκής εξουσίας από τα κάτω προς τα πάνω στις βάσεις ενός γνήσιου σοσιαλισμού, συμμετοχικού, δημοκρατικού και παραδειγματικού στην άρνηση να αναπαράγει τις αρχές και τις μεθόδους του καπιταλισμού.
Mike Gonzalez