Για να βγάλω μια άκρη, αποφάσισα να πάρω την κάμερά μου και να ανέβω στο Ραδιομέγαρο. Φτάνοντας αντιλήφθηκα μια υποβόσκουσα ένταση. Ο κόσμος ήταν αναστατωμένος, συζητούσε σε πηγαδάκια τι επρόκειτο να συμβεί. Κάποια στιγμή αποφάσισα να πάω στο κοντρόλ ρουμ· πλησίαζε το δελτίο των 6 κι όπως κυκλοφορούσε θα γίνονταν σχετικές ανακοινώσεις από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο. Στο κοντρόλ επικρατούσε αναβρασμός και υπήρχε πολύς κόσμος συγκεντρωμένος που ένας τεχνικός-με το δίκιο του-άρχισε να φωνάζει: «όλοι έξω να κάνουμε τη δουλειά μας». Πάω να βγω και κάποιος συνάδελφος με κρατάει και μου λέει: «εσύ μείνε εδώ». Μαζί λοιπόν με τους τεχνικούς, τους σκηνοθέτες και όλο τον κόσμο φυσικά άκουσα από το κοντρόλ ρουμ τις κυνικές δηλώσεις του Σίμου Κεδίκογλου. Στην αρχή είχα στο μυαλό μου να καταγράψω το γεγονός. Μόλις όμως σταμάτησε το διάγγελμα, δεν σου κρύβω ότι άφησα την κάμερα κι έβαλα τα κλάματα.
Όχι γιατί σταμάτησε η πολύχρονη συμβολαιακή σχέση που είχα με την ΕΡΤ, αλλά γιατί σε αυτή την απόφαση δεν υπήρχε κανένα ίχνος νομιμότητας και δικαιοσύνης. Ήταν κάτι το απίστευτο. Εκείνη την ώρα δεν υπήρχε καμία σκέψη να γίνει οποιοδήποτε ντοκιμαντέρ. Το υλικό αυτό ήταν χρήσιμο για το AGORA, ένα ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους για την κρίση που γυρίζω τα τελευταία τέσσερα χρόνια, καταλαβαίνοντας πως επρόκειτο για το γεγονός που συμπύκνωνε συμβολικά την καθημερινότητα της κοινωνικής και οικονομικής αυτής κρίσης. Μετά από όσα συνέβησαν, με την τροπή που πήρε η υπόθεση, τις αποφάσεις του ΣτΕ, την παραβίαση κάθε ίχνους νομιμότητας από την κυβέρνηση, την έλλειψη σεβασμού προς τους θεσμούς, την τρομοκρατία και την εγχώρια και διεθνή κατακραυγή, είπα ότι αυτό πρέπει να γίνει ένα ξεχωριστό πρότζεκτ. Πιστεύω πραγματικά, κι αυτό δείχνει και η ταινία, ότι η υπόθεση της ΕΡΤ δεν δείχνει απλώς αυτό που είναι, τη δημόσια ραδιοτηλεόραση της χώρας που έκλεισε κι άφησε χωρίς δουλειά 2650 εργαζόμενους, αλλά κάτι πολύ ευρύτερο. Πρόκειται για την πιο ορατή περίπτωση που έχουμε στα χέρια μας για το ότι η δημοκρατία είναι το πρώτο θύμα της κρίσης. Η ενημέρωση είναι το δεύτερο.
- Είσαι ένας δημοσιογράφος και κινηματογραφιστής, με μια σειρά παραγωγές, αναγνωρισμένες και βραβευμένες διεθνώς. Για παραγωγές σαν το Εξάντα λοιπόν, τι σήμαινε το κλείσιμο της ΕΡΤ;
Είναι κοινός τόπος ότι το κλείσιμο της ΕΡΤ κατέστρεψε, αν όχι όλο, ένα τεράστιο κομμάτι της οπτικοακουστικής βιομηχανίας της χώρας. Όποια κι αν ήταν αυτή, τη διέλυσε. Νομίζω ότι το κενό στον τηλεοπτικό χάρτη αυτή τη στιγμή είναι κάτι που το βλέπει και τυφλός. Ζούμε στην περίοδο που εντείνεται η προβολή ότιδήποτε χαζοχαρούμενου κι ανάλαφρου. Δεν είναι τυχαίο. Το ίδιο συνέβη και στην Αργεντινή. Κατά την περίοδο της οικονομικής κατάρρευσης της χώρας, ο τόπος γέμισε με ριάλιτι.
Το κλείσιμο της ΕΡΤ, άφησε πάρα πολλούς παραγωγούς, επί ξύλου κρεμάμενους, ανθρώπους που έχουν βάλει ακόμα και υποθήκη τα σπίτια τους προκειμένου να κάνουν κάποια γυρίσματα, βασιζόμενοι σε συμφωνίες που είχαν κάνει με την ΕΡΤ. Ταυτόχρονα κι ενώ έχει περάσει και τόσος καιρός, το υπ. Οικονομικών δεν έχει καλύψει αυτές τις υποχρεώσεις, γεγονός επίσης αδιανόητο. Ένα κράτος το οποίο κυνηγάει όσους χρωστάνε μερικές δεκάδες ευρώ και τους κλείνει και φυλακή ακόμα, το ίδιο κράτος να μην πληρώνει τις υποχρεώσεις του και να πανηγυρίζει στο εσωτερικό και στο εξωτερικό για “πρωτογενές πλεόνασμα”. Προφανώς ο καθένας θα έχει πλεόνασμα αν δεν πληρώνει όσα υποχρεούται.
Γυρνώντας από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, θα σου πω και την άλλη εικόνα όμως. Η Ένωση Ελληνικών Ντοκιμαντέρ, έβγαλε προς τα έξω το CUT. Σημαίνει Δημιουργοί υπό απειλή (Creators Under Threat). Συμμετείχαν 60 ελληνικά ντοκιμαντέρ τα οποία στο σύνολό τους φτιάχτηκαν χωρίς καμία κρατική υποστήριξη, χρηματοδότηση κλπ. Αυτά τα 60 ντοκιμαντέρ είναι και μια απάντηση στον αυταρχισμό-δημιουργική απάντηση. Βλέπεις πολλούς νέους δημιουργούς οι οποίοι προσπαθούν να εκφραστούν και να πουν πράγματα μέσα από αυτό το είδος. Σταμάτησε η ελληνική παραγωγή ντοκιμαντέρ να μιλάει για την “αρχαία μας ελληνική κληρονομιά”. Μιλάει για το παρόν μας, για τη σύγχρονη ζωή κι όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας.
- Στο “Χαμένο σήμα της Δημοκρατίας” παρουσιάζεις το γεμάτο κόσμο Ραδιομέγαρο των 5 πρώτων μηνών. Τι ρόλο νομίζεις ότι έπαιξε η συμπαράσταση του κόσμου όλο αυτό το διάστημα του αγώνα;
Ο αγώνας των εργαζομένων βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος κι αυτή τη στιγμή παρακολουθείς ένα πρωτόγνωρο πείραμα αυτοδιαχείρισης σε ένα τόσο μεγάλο μέσο μαζικής ενημέρωσης. Αυτό δεν θα μπορούσε να συμβεί σε καμία περίπτωση αν από την πρώτη στιγμή ο κόσμος δεν περικύκλωνε το Ραδιομέγαρο στην Αθήνα όσο και τις εγκαταστάσεις της ΕΡΤ σε όλη την χώρα. Είναι γεγονός ότι όλοι κάναμε σκληρή κριτική στην ΕΡΤ μέχρι τότε. Αυτό είναι θετικό κατά τη γνώμη μου, γιατί νιώθαμε ότι είναι δικό μας κανάλι και υστερούσε σε βασικά σημεία. Είναι επίσης κοινός τόπος ότι η ΕΡΤ ήταν άλλη μια εικόνα του δημοσίου με όλες του τις παθογένειες, τις πελατειακές σχέσεις, τις κυβερνητικές παρεμβάσεις κλπ. Κάθε κυβέρνηση που περνούσε θεωρούσε την ΕΡΤ τσιφλίκι και φερέφωνό της.
Όλοι ξέραμε τα προβλήματα. Εκεί ήταν που την πάτησε κιόλας η κυβέρνηση. Ενώ νόμιζε ότι κανείς δεν θα αντιδράσει, υπήρξαν χιλιάδες άνθρωποι που έκαναν τη διάκριση μεταξύ ενός δημόσιου αγαθού και των παθογενειών ενός συγκεκριμένου φορέα. Αυτό ήταν πραγματικά εντυπωσιακό γιατί έβλεπες πάρα πολύ κόσμο να βρίσκεται εκεί όχι γιατί έχει κάποιο φίλο ή συγγενή στην ΕΡΤ, αλλά γιατί τον αφορούσε πραγματικά. Εκεί πρέπει να κατάλαβε και η κυβέρνηση ότι δεν τα υπολόγισε σωστά τα πράγματα.
- Το ντοκιμαντέρ μπορούμε να πούμε ότι φτάνει μέχρι τα “μισά” του αγώνα. Ξεκινάει στις 11/6 και σταματάει στις 7/11, που μπήκαν τα ΜΑΤ στο Ραδιομέγαρο. Πώς έχεις δει τη συνέχεια του αγώνα από κει και μετά;
Ο αγώνας συνεχίζεται. Δεν είμαι προφήτης να σου πω αν θα νικήσει ή όχι. Σου λέω όμως αυτό που αισθάνομαι. Αυτό που συμβαίνει μπορεί να αποτελέσει τη μαγιά για τη δημόσια ραδιοτηλεόραση που όλοι ζητάμε: πολύχρωμη, πλουραλιστική, σοβαρή, πολυεπίπεδη. Να χωράει μέσα της όλες τις φωνές. Στην ΕΡΤ βλέπουμε μια εναλλακτική μορφή για τη δημόσια ραδιοτηλεόραση του μέλλοντος. Ο αγώνας των εργαζομένων αυτό το σκοπό εξυπηρετεί. Μαζί με την αξιοπρέπεια στην εργασία προφανώς, αφού η κυβέρνηση μέσα σε μια μέρα, χαρακτήρισε άχρηστους δυόμισι χιλιάδες ανθρώπους. Ο αγώνας αυτών των ανθρώπων στέλνει το μήνυμα σε όλο τον κόσμο ότι το “σοκ και δέος” δεν περνάει τόσο εύκολα.
Επίσης το πείραμα της αυτοδιαχείρισης σε τέτοια κλίμακα νομίζω πως είναι πρωτόγνωρο. Όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για τον υπόλοιπο πλανήτη. Είχαμε δει αυτοδιαχείριση σε εργοστάσια, όπως η ΒιοΜε στην Ελλάδα, αντίστοιχα στην Αργεντινή κλπ. Αλλά ΜΜΕ με αυτοδιαχείριση σε τέτοιο βαθμό δεν έχουμε ξαναδεί, παρά μόνο στην περίπτωση της Οαχάκα. Σε πιο μικρό μέγεθος βέβαια, το 2005, στη μεγάλη απεργία των δασκάλων εκεί, οι γυναίκες χωρικοί είχαν καταλάβει τη δημοτική τηλεόραση της Οαχάκα όπου μάθανε να κάνουν μοντάζ, να χρησιμοποιούν την κάμερα, να παρουσιάζουν εκπομπές και αυτό το πράγμα τελείωσε όταν παρακρατικοί άρχισαν να πυροβολούν τις εγκαταστάσεις και οι σφαίρες να σφηνώνονται στις μονταζιέρες, στα μηχανήματα κλπ. Πέρα από αυτό το παράδειγμα της ΕΡΤ είναι πρωτοποριακό.
Πράγματι η ταινία καλύπτει τους 5 πρώτους μήνες. Γυριζόταν από τον Ιούνη μέχρι τον Νοέμβρη κι έπρεπε να κλείσει κάποια στιγμή. Ήμασταν σε αναμονή του επιλόγου της. Ήδη είχαμε έρθει σε επαφή με δίκτυα του εξωτερικού που περίμεναν την ταινία. Όταν τα ξημερώματα της 7/11, μπαίνουν τα ΜΑΤ στην Αγία Παρασκευή λίγη ώρα αργότερα φτιάχνουμε το τέλος και την ίδια μέρα η ταινία ταξίδευε για το εξωτερικό. Τώρα εν όψει της προβολής της στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Απρίλιο, θα επικαιροποιηθεί ξανά προβαλλόμενο εκ νέου σε διάφορα δίκτυα, όπως το Frontline Club του Λονδίνου κι άλλα. Έχω υπολογίσει ότι τόσο οι τηλεοπτικές μεταδόσεις όσο και οι φεστιβαλικές παρουσίες καλύπτουν 18 χώρες.
- Ποιά ήταν η ανταπόκριση από όπου προβλήθηκε μέχρι τώρα στο εξωτερικό;
Ο κόσμος μένει άφωνος. Βλέπει μια κυβέρνηση η οποία δεν σέβεται τους θεσμούς και λειτουργεί έξω από το σύνταγμα και τους νόμους χωρίς κανέναν ενδοιασμό. Καταλαβαίνουν ότι αν τέτοια πράγματα μπορούν να συμβαίνουν σε μια χώρα του ευρωπαϊκού νότου, αύριο θα φτάσει και σε αυτούς. Όταν τελειώνει η ταινία με ρωτάνε τι γίνεται αυτή τη στιγμή. Τους απαντάω αφενός ότι ο αγώνας των εργαζομένων συνεχίζεται κι αφετέρου ότι αυτή τη στιγμή που μιλάμε πληρώνουμε για μια δημόσια υπηρεσία που δεν έχουμε. Αυτό προκαλεί ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη κι όταν ρωτάνε για το πως το ανεχόμαστε αυτό, μπαίνεις στη διαδικασία να εξηγήσεις ότι στην Ελλάδα έχεις να αντιμετωπίσεις μια σειρά από ανάλογα πράγματα. Μια έχεις αυτό, την άλλη την τράπεζα, την άλλη το χαράτσι, έναν καινούργιο φόρο κλπ. Όταν προβλήθηκε στην Αυστρία από το ΟRF, τον αυστριακό ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό, μου έλεγαν πως τους τηλεφωνούσε ο κόσμος και τους έλεγε: «τέτοια δημόσια τηλεόραση θέλουμε».
Στο Βέλγιο οι εφημερίδες έγραφαν για ένα φιλμ-έκκληση στην δικαιοσύνη και στην Ελβετία επίσης κάτι αντίστοιχο. Στην Πράγα Έλληνες και Τσέχοι οργάνωσαν μια εκπληκτική συζήτηση για το μέλλον των δημόσιων ραδιοτηλεοράσεων στον κόσμο. Βλέπουμε να υπάρχει μια αγωνία, όχι μόνο στους Έλληνες που έζησαν όλη αυτή την ιστορία από πρώτο χέρι, αλλά και σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό κοινό. Πέρα από τον φόβο ότι κάτι παρόμοιο μπορεί να συμβεί και στη δικιά τους χώρα, υπάρχει και κάτι παραπάνω. Όλοι καταλαβαίνουν πως με αιχμή του δόρατος την Ελλάδα σε όλη την Ευρώπη διεξάγεται η σύγκρουση μεταξύ της δημόσιας και της ιδιωτικής σφαίρας. Το δημόσιο συρρικνώνεται και αυτό είναι πολιτική επιλογή σε όλη την Ευρώπη ενώ ταυτόχρονα οι ιδιώτες επεκτείνονται. Αυτό μπορεί να το δει κανείς στα μίντια αλλά και σε άλλους τομείς όπως τη δημόσια Υγεία, τη δημόσια εκπαίδευση κλπ. Πρόκειται για την κεντρική ευρωπαϊκή πολιτική.
- Πράγματι αντίστοιχο παράδειγμα με την ΕΡΤ είδαμε στη Βαλένθια.
Σωστά. Αντίστοιχα προβλήματα έχουν στην Ισπανία. Είδαμε στη Βαλένθια να κλείνουν το τοπικό κανάλι με παρόμοιο τρόπο. Στην Ολλανδία επίσης, μέσα στον Οκτώβρη, ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας εξέπεμψε σήμα κινδύνου. Λόγω της έντονης υποχρηματοδότησης από τα 21 κανάλια είχε φτάσει στα 8 και καλούσαν τον κόσμο σε διαδηλώσεις. Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουν στη Γαλλία, στην Αγγλία και την Γερμανία. Ο δημόσιος τομέας δέχεται συνολικά επίθεση. Δεν πρόκειται για καμιά συνομωσία, αλλά για κεντρική πολιτική επιλογή συρρίκνωσης του δημόσιου τομέα.
- Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται στην Ευρώπη και μόλις τώρα στο φεστιβάλ στη Θεσσαλονίκη. Έχουν υπάρξει εμπόδια στη διανομή στην Ελλάδα;
Ήταν οδυνηρό να έχεις φτιάξει μια δουλειά γυρισμένη στην Ελλάδα, που αναφέρεται σε ένα θέμα που αφορά όλους τους πολίτες της χώρας και να μην μπορεί να παιχτεί στην Ελλάδα. Διέξοδος τηλεοπτική δεν υπήρχε και ήταν πραγματικά παράξενο να βλέπεις τη δουλειά σου να κάνει ταυτόχρονη πρεμιέρα στις δημόσιες τηλεοράσεις του Βελγίου και της Αυστρίας και να μην παίζει εδώ. Σκεφτήκαμε να το πάμε στους κινηματογράφους από το Γενάρη. Εκεί αντιμετωπίσαμε ένα πρωτόγνωρο για μένα φαινόμενο. Ορισμένοι, όχι όλοι, μας λέγανε «δεν μπορώ να παίξω τέτοια πράγματα, δεν θέλω να έχω προβλήματα με την κυβέρνηση και να στιγματιστεί ο κινηματογράφος μου ως αντικυβερνητικός, περιμένω κάποια κονδύλια από το υπουργείο Πολιτισμού». Αντίληψη που είναι τουλάχιστον αφελής, γιατί σε μια τέτοια περίοδο οι κινηματογράφοι θα μπορούσαν άνετα να αδράξουν την ιστορική ευκαιρία και να μετατρέψουν τις αίθουσές τους σε κοιτίδες ενημέρωσης. Βρήκαμε στέγη στο φιλόξενο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Το μέλλον δεν είναι σκούρο. Θα προβληθεί και στην Αθήνα και στις άλλες πόλεις της Ελλάδας καθώς πια πολύ σύντομα η ταινία θα αποκτήσει κανονική διανομή.