Η ξαφνική επέλαση του κορονοϊού έχει δείξει αυτές τις μέρες με τον πιο δραματικό τρόπο την θανατηφόρα χρεοκοπία του καπιταλισμού. Από τη μια μέχρι την άλλη πλευρά του πλανήτη οι άρχουσες τάξεις και οι κυβερνήσεις τους προσπαθούν να ελέγξουν την πανδημία με την καραντίνα – με τα ίδια ακριβώς εργαλεία που προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν τον “μαύρο θάνατο” οι άρχουσες τάξεις πριν από οκτώ αιώνες, στα βάθη του μεσαίωνα. 

Χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους -και πολλοί περισσότεροι θα την χάσουν δυστυχώς μέσα στις επόμενες ημέρες και εβδομάδες- θύματα ενός συστήματος που έχει παραδώσει τα πάντα στον τυφλό ανταγωνισμό και το κυνήγι του κέρδους. Η “αλλαγή συστήματος” μοιάζει σήμερα πιο επιτακτική από ποτέ. Με τι μπορούμε όμως να αντικαταστήσουμε τον χρεοκοπημένο καπιταλισμό; Το ερώτημα φυσικά δεν είναι καθόλου νέο.

Ο Φρίντριχ Ένγκελς, ο στενός συνεργάτης του Μαρξ, ασχολήθηκε με αυτό το πρώτο κύμα των οραματιστών ενός καλύτερου κόσμου στο βιβλίο του “Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός” (το οποίο ήταν στην πραγματικότητα μέρος ενός μεγαλύτερου βιβλίου που έχει μείνει στην ιστορία σαν “Αντιντίρινγκ”). Το μικρό αυτό κείμενο (το κείμενο του Ένγκελς καλύπτει 52 σελίδες στην ελληνική έκδοση του βιβλίου από το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο) έγινε μέσα στα επόμενα χρόνια ένα από τα μπεστ σέλερ της μαρξιστικής βιβλιογραφίας. Μόνο το “Κομμουνιστικό Μανιφέστο”, ένα βιβλίο που έχει τυπωθεί μέχρι σήμερα σε πάνω από πεντακόσια εκατομμύρια αντίτυπα και ανήκει στα τέσσερα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία του κόσμου, το έχει ξεπεράσει σε εκδόσεις και αναγνώσεις. 

Ο Ένγκελς ξεκινάει το κείμενό του με την ίδια τη χρεοκοπία της αίγλης του καπιταλισμού: “Οι Γάλλοι φιλόσοφοι του 18ο αιώνα, αυτοί που προετοίμασαν την επανάσταση, επικαλούνταν τη λογική σαν μοναδικό κριτή για τα πάντα. Έπρεπε να δημιουργηθεί λογικό κράτος, λογική κοινωνία. Καθετί που ερχόταν σε αντίθεση με την αιώνια λογική, έπρεπε να εξαλειφθεί δίχως οίκτο”. 

Καρικατούρες

Το αποτέλεσμα της νίκης της Γαλλικής Επανάστασης, όμως, διέψευσε αυτές τις προσδοκίες: “Το κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσσώ βρήκε την πραγματοποίησή του στην περίοδο της Τρομοκρατίας... Η αιώνια ειρήνη.. μετατράπηκε σε ατέλειωτο κατακτητικό πόλεμο... Η πληρωμή της μετρητοίς σταδιακά έγινε... ο μοναδικός κοινωνικός δεσμός... Το εμπόριο εξελίχθηκε σε όλο και μεγαλύτερη απάτη... Η βίαιη καταπίεση παραχώρησε τη θέση της στη διαφθορά, το σπαθί σαν βασικός μοχλός για την κοινωνική ισχύ παραχώρησε τη θέση του στο χρήμα. Το “δικαίωμα της πρώτης νύχτας” πέρασε από τους φεουδάρχες στους αστούς εργοστασιάρχες. Η πορνεία απλώθηκε σε ανήκουστο μέχρι τότε βαθμό... Οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί που εγκαθίδρυσε ο “θρίαμβος της λογικής” αποδείχτηκαν καρικατούρες...”

Ο Έγκελς περιγράφει στις επόμενες σελίδες του βιβλίου του τις ιδέες και τη δράση τριών σημαντικών σοσιαλιστών: του Σεν Σιμόν, του Φουριέ και του Όουεν. Και οι τρεις αρχίζουν να δραστηριοποιούνται στις αρχές του 19ου αιώνα: “Το 1802 δημοσιεύτηκαν τα 'Γράμματα από τη Γενεύη' του Σεν Σιμόν, το 1808 εκδόθηκε το πρώτο μεγάλο έργο του Φουριέ... Την 1η Γενάρη του 1800 ο Ρόμπερτ Όουεν ανέλαβε τη διεύθυνση του (κλωστηρίου) του Νιου Λάναρκ”.

Ο Όουεν είχε γεννηθεί το 1771. Η οικογένειά του ήταν πάμφτωχη αλλά ο ίδιος κατάφερε πριν ακόμα κλείσει τα τριάντα να γίνει ένας από τους πλουσιότερους και πιο διάσημους βιομηχάνους της Ουαλίας. Ο Όουεν είχε επηρεαστεί βαθιά από την “Ουτοπία” του Τόμας Μορ. Η ανθρώπινη συμπεριφορά, πίστευε, καθοριζόταν όχι από την φύση τους (που ήταν εξ΄ ορισμού καλή) αλλά από το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούσαν. Ο κόσμος θα μπορούσε να γίνει παράδεισος αν άλλαζε αυτό το περιβάλλον. Αυτές τις ιδέες τις έβαλε σε πράξη στο Νιου Λάναρκ – με θεαματικά αποτελέσματα: “Ένας πληθυσμός που σιγά-σιγά έφτασε ως τις 2500 ψυχές... μετατράπηκε σε τέλεια υποδειγματική αποικία, όπου το μεθύσι, η αστυνομία, η ποινική δικαιοσύνη, οι δίκες, η δημόσια πρόνοια και η ανάγκη της φιλανθρωπίας ήταν άγνωστα”. 

Ο Σεν Σιμόν, αντίθετα, ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας. Το πραγματικό του όνομα ήταν Ερρίκος ντε Ρουβρουά, κόμης του Σεν Σιμόν. Πέρασε τα παιδικά του χρόνο μέσα στη χλιδή και την καλοπέραση. Το 1778 όμως, συγκλονισμένος από τα νέα του “Πολέμου της Ανεξαρτησίας” της Αμερικής, εγκατέλειψε την άνετη ζωή του για να πολεμήσει στο πλάι των επαναστατών. Επέστρεψε στο Γαλλία όταν ξέσπασε η επανάσταση. Εγκατέλειψε τους τίτλους ευγενείας και με το όνομα Πολίτης Μπονόμ εκλέχτηκε στην Εθνοσυνέλευση. Η ζωή του ακολούθησε τα βήματα της ίδιας της επανάστασης -για μια περίοδο βρέθηκε μάλιστα στις φυλακές. Πέθανε το 1825 στο Παρίσι πάμφτωχος.

Η κοινωνία αποτελείτο, σύμφωνα με τον Σεν Σιμόν, από δυο “τάξεις” - τους “εργάτες” και τους “αργόσχολους”. Στους εργάτες συμπεριλαμβάνονταν όλοι όσοι συνέβαλλαν με οποιονδήποτε τρόπο στην παραγωγή -όχι μόνο οι ίδιοι οι εργαζόμενοι αλλά και οι διευθυντές τους, τα αφεντικά τους και οι τραπεζίτες που τους χρηματοδοτούσαν. Οι αργόσχολοι ήταν όλη η παλιά καλή κοινωνία που ζούσε, όπως ο ίδιος στα νιάτα του, στη χλιδή χωρίς να προσφέρουν τίποτα στο κοινωνικό σύνολο. Οραματιζόταν ένα σύστημα όπου η επιστήμη και η βιομηχανία θα είχαν τον έλεγχο ολόκληρης της κοινωνίας και όπου όλοι οι άνθρωποι θα δούλευαν και θα πληρώνονταν σύμφωνα με την εργασίας τους.

Ο Κάρολος Φουριέ είχε γεννηθεί ένα χρόνο μετά τον Σεν Σιμόν στο Μπεζανσόν της Γαλλίας. Ο πατέρας του ήταν έμπορος και ο ίδιος πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του σαν περιοδεύων πλασιέ. Σήμερα οι ιδέες του μοιάζουν αστείες. Σύμφωνα με τον Αμερικανό σοσιαλιστή Ρόμπερτ Χάιλμπρονερ:

“Είχε πλάσει έναν κόσμο εντελώς φανταστικό: πίστευε ότι η γη θα έχει μια ζωή διάρκειας 80.000 ετών, τα πρώτα σαράντα με ανοδικές δονήσεις και τα επόμενα σαράντα με καθοδικές δονήσεις. Στη μέση (μην πονοκεφαλιάζετε με την αριθμητική) βρίσκονται 8.000 χρόνια που είναι το Απόγειο της Ευδαιμονίας... Για να το πούμε ευγενικά, ο Φουριέ ήταν εκκεντρικός. Για να ακριβολογούμε ίσως και να του είχε σαλέψει λίγο ο νους... Αλλά όταν έστρεφε τα μάτια του στην καθημερινότητα έβλεπε έναν κόσμο βυθισμένο στο χάος και τη δυστυχία και έβλεπε και έναν τρόπο για να αναδιοργανώσει την κοινωνία. Η συνταγή του ήταν πολύ ακριβής: η κοινωνία θα έπρεπε να αναδιοργανωθεί σε 'φάλαγγες' ... (μια ιδέα) που δεν απείχε και πολύ από τα συνεταιριστικά χωριά του Όουεν.

Ο Φουριέ πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του καθισμένος στο δωμάτιό του, περιμένοντας σε συγκεκριμένες ώρες που είχε εξαγγείλει, την επίσκεψη κάποιου μεγαλοκαπιταλιστή που θα ήταν διατεθειμένος να χρηματοδοτήσει τα σχέδιά του για να αλλάξει τον κόσμο”. Περιττό να το πούμε αυτός δεν εμφανίστηκε ποτέ. 

Φανταστικά σχέδια

Και αυτό ήταν το κοινό χαρακτηριστικό και των τριών “ουτοπικών” (όπως τους χαρακτηρίζει ο Ενγκελς) σοσιαλιστών: κατέστρωναν φανταστικά σχέδια για μια ορθολογική και δίκαιη αναδιοργάνωση της κοινωνίας αλλά δεν είχαν προβλέψει τίποτα για τον τρόπο με τον οποίο θα πήγαινε η κοινωνία σε αυτό το “ανώτερο μοντέλο”. Και οι τρεις προσδοκούσαν να πείσουν τους πλούσιους και τους ισχυρούς -τους βιομηχάνους, τους καπιταλιστές, τις κυβερνήσεις- να εφαρμόσουν τα σχέδιά τους με τη δύναμη της λογικής: η κοινωνία θα γινόταν καλύτερη. Γιατί να μην τα υιοθετήσουν; 

Σε αντίθεση με τον “ουτοπικό σοσιαλισμό” ο “επιστημονικός σοσιαλισμός”, όπως αποκαλεί ο Ένγκελς στο βιβλίο του τον Μαρξισμό, δεν ασχολήθηκε σχεδόν καθόλου με τις περιγραφές της μελλοντικής κοινωνίας. Οι μοναδικές αναφορές που υπάρχουν πχ στο έργο του Μαρξ προέρχονται από ένα μικρό βιβλίο, την “Κριτική στο πρόγραμμα της Γκότα”, μια απάντηση στους Γερμανούς σοσιαλιστές της εποχής του. Η δύναμη που μπορεί να αλλάξει την κοινωνία δεν είναι η λογική, οι σωστές ιδέες, όπως πίστευαν οι ουτοπικοί αλλά ο αγώνας της εργατικής τάξης. Και αυτό δεν ισχύει μόνο για τον σοσιαλισμό: ισχύει για ολόκληρη την ιστορία. Όπως γράφει στην πρώτη του παράγραφο το Κομμουνιστικό Μανιφέστο: 

“Μέχρι τώρα η ιστορία όλης της κοινωνίας είναι η ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με δυο λόγια καταπιεστής και καταπιεζόμενος βρίσκονται σε συνεχή αντίθεση μεταξύ τους, σε έναν αδιάκοπο πόλεμο, άλλοτε κρυφό και άλλοτε φανερό που κάθε φορά τελείωνε ή με τον επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την κοινή καταστροφή τω αντιμαχόμενων τάξεων”.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι “με τι θα αντικαταστήσουμε τον χρεοκοπημένο καπιταλισμό”. Το πραγματικό ερώτημα είναι πως θα καταφέρει η εργατική τάξη, οι καταπιεσμένοι της σημερινής κοινωνίας, να βγει νικηφόρα από αυτόν τον “αδιάκοπο πόλεμο” που έχει γίνει πολύ φανερός μέσα στη σημερινή κρίση της πανδημίας.