Ο Τσίρκας γεννιέται και μεγαλώνει στις φτωχογειτονιές του Καΐρου, μαζί με τους ντόπιους, περιβάλλον αρκετά διαφορετικό από το μάλλον αποστειρωμένο της ελληνικής παροικίας της Αλεξάνδρειας. Από τα 19 του χρόνια, έρχεται σε επαφή με τις ιδέες του μαρξισμού και εμπλέκεται σε εκδόσεις περιοδικών όπως ο «Έλλην», το σημαντικότερο αντιφασιστικό περιοδικό της Μέσης Ανατολής. Το 1937, ταξιδεύει στην Ευρώπη, όπου συμμετέχει στο Β’ Συνέδριο Συγγραφέων για την Υπεράσπιση της κουλτούρας ενάντια στο Φασισμό και στη συγγραφή του «Όρκου» των ποιητών στο Λόρκα.
Τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο τον βιώνει μέσα στο δαιδαλώδες πεδίο της Μέσης Ανατολής. Συμμετέχει ενεργά στην Αντίσταση διοχετεύοντας, παράλληλα, κείμενα στον παράνομο τύπο της εποχής.
Ο Τσίρκας νωρίς στη ζωή του στρέφεται προς τη λογοτεχνία. Ζώντας, όμως, τα γεγονότα του πολέμου και ειδικότερα τον Απρίλη του ‘44 με την τραγική κατάληξη για τους αγωνιστές της Αντίστασης, του γεννιέται η ανάγκη να γράψει για να τους δικαιώσει, στόχος που θα πραγματοποιηθεί 20 σχεδόν χρόνια αργότερα με την ολοκλήρωση της Τριλογίας, το 1965.
Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες, τίτλος που δανείζεται από το Σεφέρη, αποτελούν το πεδίο δράσης των ηρώων του και παράλληλα τον τόπο όπου διαδραματίζονται τα συνταρακτικά γεγονότα του πολέμου και της Αντίστασης: Ιερουσαλήμ, Κάιρο, Αλεξάνδρεια – Λέσχη, Αριάγνη, Νυχτερίδα.
Μεσόγειος
Με φόντο τις πολύπαθες αυτές πόλεις της ανατολικής Μεσογείου, όπου διασταυρώνονται πρόσφυγες, πράκτορες, στρατιωτικοί, αποτυχημένοι πολιτικοί αλλά και αγωνιστές της Αντίστασης, πλέκεται ο μυθιστορηματικός με τον ιστορικό χρόνο. Με προσήλωση στα ιστορικά γεγονότα, ο Τσίρκας, αφενός χρησιμοποιεί με δικό του τρόπο εργαλεία όπως η ειρωνεία (οικεία από τον Καβάφη), αφετέρου καινοτομεί με στοιχεία όπως η πολυεστιακή αφήγηση.
Έτσι, διαφορετικοί ήρωες αποκτούν φωνή φωτίζοντας, ο καθένας με την ιδιαίτερη και μοιραία αποσπασματική ματιά του, τα ιστορικά γεγονότα. Αλλού ο λόγος ακολουθεί την ψυχική κατάσταση του ήρωα -η συγχυτική νευρωτική φράου Άννα μιλάει με θρυμματισμένα λόγια.
Ο συγγραφέας υπερασπίζεται με συνέπεια τις αξίες του. Ακριβώς αυτό το αξιακό σύστημα του Τσίρκα απέναντι στην ανθρώπινη υπόσταση προσδίδει στο έργο του τόσο μεγάλη αξία πέρα από τις καινοτομίες της γραφής. Αρχικά το συναντούμε στη νουβέλα Νουρεντίν Μπόμπα, με το χαρακτήρα ενός αιγύπτιου επαναστάτη, (διηγηματικού ήρωα της εξέγερσης του 1919 ενάντια στη βρετανική αποικιοκρατία και τους ντόπιους τσιφλικάδες). Ξετυλίγεται περισσότερο στην Τριλογία: οι άνθρωποι αποκτούν αξία από τις πράξεις και τη στάση τους μακριά από ηθικολογικούς κανόνες, χρώμα, φύλο ή ακόμα και από την καταρχήν ιδεολογική τους τοποθέτηση.
Άνθρωποι τελείως διαφορετικοί μεταξύ τους, όπως ο Γιούνες, ένας φτωχός Αιγύπτιος που γνωρίζει τι θα πει αλληλεγγύη, ο Ρούμπυ, ένας ομοφυλόφιλος Άγγλος αιρετικός κατάσκοπος, η Έμμη, μια σεξομανής αριστερή Βιεννέζα, αποκτούν υπόσταση και ενίοτε φωνή, με τις διαφορετικές τους καταβολές, τις αμφιθυμίες, τις επιθυμίες αλλά και τις πράξεις τους.
Εμβληματική παρουσία στο έργο είναι η Αριάγνη, μια φτωχή, λαϊκή γυναίκα, που υπηρετώντας με απλότητα και χωρίς φαμφάρες τις ηθικές της αξίες κατακτά την ανθρώπινη υπόσταση -και τον αναγνώστη. Με το συμβολικό της όνομα, Αριάδνη, μοιάζει να αποτελεί τη μόνη διέξοδο στους κυκεώνες των ηρώων – και ενδεχομένως της Ιστορίας. Στον αντίποδα, φιγούρες όπως το κομματικό στέλεχος «Ανθρωπάκι» στηλιτεύονται και μαζί τους οι σταλινικές πρακτικές που εκφράζουν στην αριστερά και το κίνημα.
Ο πρωταγωνιστής, ο Μάνος Σιμωνίδης, αν και με «ανεξάρτητα βιογραφικά στοιχεία» δανείζεται και μεταφέρει αγωνίες του συγγραφέα. Τέχνη ή δράση;
Ο Τσίρκας ξεκίνησε θέλοντας ίσως να γράψει «ένα ή δυο βιβλία για να μείνουν». Στην πορεία των τριών βιβλίων, μοιάζει να παραμερίζουν οι ιστορίες και τα προσωπικά δράματα των ηρώων. Γίνεται όλο και πιο επιτακτική η ανάγκη να ειπωθεί η Ιστορία της Αντίστασης. Η μνήμη είναι η δικαίωσή τους.
Λίγο πριν πεθάνει, λέει ο Τσίρκας: «Γιατί εμένα με καίει η υπόθεση του Απρίλη(…) και η αδικία που έχει γίνει στους ανθρώπους που αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν… Αυτό μ’έκανε να γράψω, για να δικαιωθεί ο Απρίλης. Αυτό είναι το νόημα».
• Τα εγκαίνια της Έκθεσης θα γίνουν την Τετάρτη 16 Νοέμβρη, ενώ η Έκθεση θα διαρκέσει μέχρι τις 17 Δεκέμβρη