Λιουμπόβ Ποπόβα Χωροδυναμική κατασκευή
Ελ Λισίτσκι Μελέτη για το μνημείο της Ρόζα Λούξεμπουργκ
Η Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, σε συνεργασία με το MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, παρουσιάζει από τις 15 Απριλίου ως 27 Σεπτεμβρίου, την επετειακή έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος». Η έκθεση αναδεικνύει τη συλλογή μέσα από τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, σε συνάρτηση με τις πολιτικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής. Μιας εποχής που συγκλονίζεται από επαναστάσεις τόσο κοινωνικά όσο και καλλιτεχνικά.
Για να καταλάβουμε τους καλλιτέχνες και τα έργα που συνοψίζονται με τον όρο Πρωτοπορία, χρειάζεται να δούμε δύο βασικούς παράγοντες που έπαιξαν ρόλο σε εκείνη την ιστορική περίοδο. Πρώτα, οι μεγάλες αλλαγές και οι νέες εφευρέσεις στην επιστήμη και την τεχνολογία στις αρχές του 20ού αιώνα, που επηρέασαν και τη Ρωσία, και ενέπνευσαν τους καλλιτέχνες. Δεύτερο, μια εποχή πολέμων και επαναστάσεων, που έκανε τους δημιουργούς να ονειρεύονται έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο.
Οι καλλιτέχνες δεν ακολουθούν απλώς την εποχή τους, αλλά δοκιμάζουν νέες ιδέες, αμφισβητούν το παλιό και δημιουργούν κάτι διαφορετικό. Στη Ρωσική Πρωτοπορία αυτό φάνηκε με την απομάκρυνση από τον συμβολισμό και την έμφαση στα ίδια τα υλικά, τα σχήματα, τα χρώματα και τις λέξεις.
Μέσα από τη θεματική Πόλη, παρουσιάζονται διαφορετικές όψεις αυτής της σχέσης. Στην Πόλη, τα έργα αντικατοπτρίζουν τη νέα οργάνωση του χώρου και της καθημερινότητας, επηρεασμένη από την τεχνολογία και τον Κονστρουκτιβισμό, με έμφαση στη λειτουργικότητα και τη μινιμαλιστική αισθητική. Θα βρούμε «χωροδυναμικά» έργα αρχιτεκτόνων και ζωγράφων με τα οποία αναπλάθουν τον δημόσιο χώρο της πόλης, πότε με εφήμερες κατασκευές που φέρουν επαναστατικά συνθήματα και άλλοτε με σχέδια για νέα θέατρα και κτίρια.
Στη Φύση, οι καλλιτέχνες εστιάζουν στη δυναμική και τον ρυθμό της οργανικής ζωής, επιχειρώντας να επανασυνδέσουν την τέχνη με το φυσικό περιβάλλον μέσα από παρατήρηση, πειραματισμό και την ενσωμάτωση της κίνησης και του ήχου. Με το έργο «Μουσικοζωγραφική κατασκευή» ο Μιχαήλ Ματιούσιν υπενθυμίζει ότι «ο καλλιτέχνης δεν θα πρέπει να αναζητά τον αληθινό χώρο στην εύκολα ορατή πραγματικότητα, αλλά στο μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο».
Η θεματική του Σύμπαντος εξερευνά την ουτοπία και τη φαντασία γύρω από το άγνωστο, συνδυάζοντας επιστημονικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις. Από τα πιο χαρακτηριστικά, ανάμεσα σε άλλα, έργα της συλλογής είναι το «Κόκκινο φως – Σφαιρική κατασκευή» του Ιβάν Κλιούν.
Η ενότητα Άνθρωπος ενώνει την Πόλη, τη Φύση και το Σύμπαν, δείχνοντας ότι ο άνθρωπος είναι στο κέντρο της επαναστατικής διαδικασίας και των ιδεών της Ρωσικής Πρωτοπορίας. Οι καλλιτέχνες επιδιώκουν όχι μόνο να εξερευνήσουν αλλά και να διευρύνουν τα όρια των ανθρώπινων δυνατοτήτων, με στόχο τη βελτίωση της ζωής και τη διαμόρφωση νέων οραμάτων για το μέλλον. Έτσι, ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως ένα ον που δημιουργεί και συμμετέχει ενεργά στο να αλλάξει τον κόσμο γύρω του.
Ορέστης Ηλίας
• Ο Ορέστης Ηλίας είναι ομιλητής στον Μαρξισμό 2026 μαζί με τον Αλέξη Μαρτζούκο και την Άννα Λάζου με θέμα “Τέχνες, Καλλιτέχνες και Αριστερά”
Η Ρώσικη Πρωτοπορία
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, για πρώτη φορά στην ιστορία, οι καλλιτέχνες μπορούν να συμμετάσχουν στην οικοδόμηση της νέας κοινωνίας. Στο πλευρό της επανάστασης περνούν καλλιτέχνες κάθε τάσης. Η κυβέρνηση εφαρμόζει μη παρεμβατικη πολιτική ενθαρρύνοντας την ελεύθερη συνύπαρξη και άμιλλα όλων των ρευμάτων.
“Προϋπόθεση κάθε μεγάλης τέχνης είναι η ελευθερία” δηλώνει ο Λαϊκός Επίτροπος Παιδείας Α. Λουνατσάρσκι.
Σ' ένα κλίμα δημιουργικού πυρετού, ελευθερίας, διαλόγου και αντιπαράθεσης, οι συγκρούσεις είναι αναπόφευκτες και φυσικά δεν έχουν σχέση μόνο με θεωρητικούς καλλιτεχνικούς προβληματισμούς, αλλά και με την αντίληψη του ρόλου της τέχνης και του καλλιτέχνη στην κοινωνία, σε μια μοναδική ιστορική στιγμή που το θέμα τίθεται με συγκεκριμένο και επείγοντα τρόπο.
Τα ερωτήματα είναι: η τέχνη αποτελεί ενασχόληση μιας ιδιαίτερης κατηγορίας ατόμων, των καλλιτεχνών που, απομονωμένοι στη δική τους σφαίρα, παράγουν έργα που αποτελούν καθαρά προσωπική τους έκφραση και στην καλύτερη περίπτωση διακόσμηση του χώρου ορισμένων προνομιούχων στρωμάτων, ή αντίθετα, μια κοινωνική λειτουργία που συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της ίδιας της ζωής και, ενδεχομένως, ταυτίζεται με αυτή; Και, αν ισχύει το δεύτερο, ποια είναι η γλώσσα, τα μέσα και τα υλικά που θα χρησιμοποιήσει; Και τέλος, τι είναι “επαναστατική τέχνη”; Μια τέχνη με “επαναστατική” θεματολογία και μορφές ή με επαναστατική λειτουργία; Η ίδια η ιστορία θα απαντήσει, σ' ένα βαθμό, στα ερωτήματα αυτά.
Τα τέσσερα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, οι “πρωτοποριακοί” ζωγράφοι (κυβο-φουτουριστές, σουπρεματιστές και μεμονωμένοι “αφηρημένοι” π.χ. Καντίνσκι) συμμετέχουν ενεργά στην αναδιοργάνωση της καλλιτεχνικής ζωής της χώρας: δημιουργούν τα πρώτα μουσεία, 36 από το 1918 ως το 1921 και τα δυο πρώτα μουσεία σύγχρονης τέχνης στη Μόσχα και την Πετρούπολη το 1919. Μετατρέπουν στην Πετρούπολη τις σχολές καλών τεχνών σε “Ελεύθερα Εργαστήρια” υπό την αιγίδα του τμήματος Καλών Τεχνών και της Λαϊκής Επιτροοπής Παιδείας και στη Μόσχα (1920) σε “Ανώτερα Καλλιτεχνικά-Τεχνικά Εργαστήρια”. Δηλαδή ένα είδος ελεύθερων ακαδημιών που διοργανώνουν όχι μόνο μαθήματα αλλά και συζητήσεις ή σεμινάρια ανοιχτά για το ευρύτερο κοινό υπό την αιγίδα του Ινστιτούτου Καλλιτεχνικής Παιδείας (1920-1924). Το 1919-1922 ιδρύεται το πρώτο Ινστιτούτο Μοντέρνας Τέχνης (1919-1922) και το Εργατικό Πανεπιστήμιο.
Πρόκειται για μια δύσκολη, “ηρωϊκή”, όπως έχει χαρακτηριστεί, εποχή. Οι πρωτοποριακοί καλλιτέχνες προπαγανδίζουν την Επανάσταση με κάθε τρόπο: στήνουν γιγαντιαίες παραστάσεις για τις επετείους της Πρωτομαγιάς και της Οκτωβριανής Επανάστασης στις οποίες συμμετέχουν τεράστια πλήθη, οργανώνουν στους δρόμους αυτοσχέδιες παραστάσεις με συμμετοχή του απλού κόσμου, ζωγραφίζουν προπαγανδιστικές αφίσες, διακοσμούν με επαναστατικά θέματα τρένα που μεταφέρουν τα νέα της Επανάστασης στο μέτωπο, οργανώνουν συμφωνίες από σειρήνες εργοστασίων. Τα λόγια του Μαγιακόφσκι “ο καλλιτέχνης δεν χρειάζεται πια το τελάρο όταν οι δρόμοι είναι τα πινέλα και οι πλατείες η παλέτα του” έχουν γίνει πραγματικότητα.