Έχει περάσει τα χειρότερα της κρίσης η παγκόσμια οικονομία; Τους τελευταίους μήνες, τα χρηματιστήρια έστελναν αυτό το μήνυμα, με τις μετοχές να παίρνουν την ανιούσα. Η τιμή του χρυσού, που είχε εκτοξευτεί λόγω εισροής κερδοσκοπικών κεφαλαίων, έχει ξαναπέσει αρκετά απότομα.
Σε κάποια φάση, η κρίση σίγουρα θα τελειώσει. Ο καπιταλισμός πάντα κινιόταν με τον τρόπο που ο Μαρξ αποκαλούσε “δυσλειτουργικό κύκλωμα”, μια αλληλουχία ανθήσεων και κρίσεων. Στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, ο Μαρξ δείχνει πώς η ίδια η κρίση -μέσα από την υποχώρηση των μισθών που προκαλεί η ανεργία και μέσω της καταστροφής μη κερδοφόρου κεφαλαίου- βοηθάει στη δημιουργία συνθηκών για οικονομική ανάκαμψη.
Το ερώτημα είναι, πλησιάζουμε σήμερα σε αυτό το σημείο; Αμφιβάλλω. Υπάρχουν δύο κύριοι λόγοι γιατί οι αγορές κατάφεραν και έκαναν γκελ.
Ο πρώτος είναι η μακροπρόθεσμη επιχείρηση αναχρηματοδότησης που οργάνωσε ο Μάριο Ντράγκι, όταν ανέλαβε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας τον περασμένο Νοέμβρη. Η επιχείρηση αυτή σήμανε την διοχέτευση φτηνών τριετών δανείων ύψους ενός τρισεκατομμυρίου ευρώ στο ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα, τα οποία αγόρασαν κάποιο χρόνο για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Δεύτερον, η αμερικανική οικονομία, μετά από μια μακρά περίοδο στασιμότητας, άρχισε να μεγεθύνεται κάπως ταχύτερα. Στα μέσα Μάρτη, οι αιτήσεις για νέα επιδόματα ανεργίας έπεσαν στο χαμηλότερο επίπεδο μετά το Φλεβάρη του 2008, τότε που ξεκινούσε η Ύφεση.
Όμως, αυτή η ανοδική τάση αντιφάσκει με ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη παγκόσμια οικονομία. Η Κίνα, για παράδειγμα, συνεχίζει να επιβραδύνει. Σύμφωνα με τους πιο πρόσφατους δείκτες, η βιομηχανική παραγωγή συρρικνώνεται, ενώ οι εξαγωγές από την Ιαπωνία προς την Κίνα έπεσαν 14% το Φλεβάρη, κυρίως λόγω υποχώρησης στις παραγγελίες μηχανολογικού εξοπλισμού.
Όσον αφορά στην Ευρωζώνη, οι δείκτες δείχνουν πως η βιομηχανική παραγωγή συρρικνώνεται στην ηπειρωτική Ευρώπη από το περασμένο φθινόπωρο, με τη Γαλλία και τη Γερμανία να φορτώνονται το μεγαλύτερο βάρος της συρρίκνωσης.
Σε αυτά πρέπει να προσθέσουμε την ανοδική τιμή του πετρελαίου, που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στους φόβους ότι ένας πόλεμος μεταξύ Δύσης και Ιράν θα διατάρασσε την ομαλή παροχή. Ο Φατίχ Μπιρόλ, της Διεθνούς Επιτροπής Ενέργειας, προειδοποιεί ότι υψηλότερες τιμές στο πετρέλαιο θα “έσπρωχναν την παγκόσμια οικονομία ξανά σε ύφεση”.
Όμως υπάρχει ένα ακόμα πιο θεμελιώδες πρόβλημα. Η αφορμή της σημερινής κρίσης ήταν το σκάσιμο της μεγάλης φούσκας φτηνού δανεισμού, η οποία γιγαντώθηκε στα μέσα της περασμένης δεκαετίας.
Το αποτέλεσμα είναι πως μια μεγάλη γκάμα οικονομικών δρώντων -νοικοκυριά, εταιρείες και κράτη- βρέθηκαν φορτωμένα με χρέη. Τώρα προχωρούν σε “απομόχλευση” -δηλαδή προσπαθούν να ξεπληρώσουν αυτά τα χρέη.
Ο Τζον Όδερς, βασικός αρθρογράφος σε ζητήματα επενδύσεων στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, αναφέρει μια μελέτη η οποία “δείχνει πως τα σουηδικά νοικοκυριά μείωσαν το χρέος τους κατά 44% του ΑΕΠ μέσα σε εφτά χρόνια της κρίσης ρευστότητας που πέρασε η χώρα στη δεκαετία του '90. Τα αμερικάνικα νοικοκυριά έχουν αποπληρώσει το 15% του ΑΕΠ. Τα νούμερα για τις ΗΠΑ και την Ισπανία είναι 10% και 6% αντίστοιχα. Η διαδικασία μόλις και μετά βίας προχωράει.”
Επιπλέον πρόβλημα
Το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται πιο προχωρημένες στο ζήτημα της απομόχλευσης, ίσως βοηθάνε να εξηγήσουμε γιατί η δική τους οικονομία τα πηγαίνει καλύτερα από της Βρετανίας ή της Ισπανίας. Όμως, υπάρχει ένα επιπλέον πρόβλημα με την απομόχλευση. Για να αποπληρώσεις ένα χρέος, πρέπει να αποταμιεύεις αντί να ξοδεύεις. Έτσι μειώνεται η ενεργός ζήτηση για αγαθά και υπηρεσίες.
Στο μεταξύ, η κρίση έχει αυξήσει τα δάνεια των κρατών. Εν μέρει αυτό οφείλεται στο ότι τα κράτη φορτώνονται πάνω τους χρέη ιδιωτών. Οικονομικοί σχολιαστές τόσο διαφορετικοί μεταξύ τους όσο ο Κώστας Λαπαβίτσας και ο Νουριέλ Ρουμπινί έχουν υποστηρίξει πως αυτό συνέβη με τη τελευταία “διάσωση” της Ελλάδας, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αντικαθιστούν τους ιδιώτες πιστωτές.
Αν τότε οι κυβερνήσεις προσπαθήσουν να μειώσουν το βάρος του χρέους τους, περικόπτοντας τις δημόσιες δαπάνες, η ενεργό ζήτηση πέφτει ακόμη περισσότερο. Η οικονομική παραγωγή συρρικνώνεται, κάνοντας δυσκολότερη την επίτευξη των στόχων για το χρέος που επιβάλλονται στις πιο αδύναμες χώρες της Ευρωζώνης. Όλα αυτά έχουν συμβεί σε καταστροφική κλίμακα στην Ελλάδα, η οποία βιώνει μια ύφεση συγκρίσιμη με της δεκαετίας του '30.
Όμως υπάρχουν φόβοι πως κάτι παρόμοιο αρχίζει να συμβαίνει στην Ισπανία, μια πολύ μεγαλύτερη οικονομία. Το συνολικό χρέος έχει μάλιστα αυξηθεί από την αρχή της κρίσης. Ο περιορισμός του ελλείμματος του προϋπολογισμού σε 5,3% φέτος, όπως απαιτεί η ΕΕ, έχει ονομαστεί από δύο Ισπανούς οικονομολόγους “ανέφικτος στόχος”. Όχι, λοιπόν, η κρίση δεν έχει τελειώσει.