Το 1964 καταδικάστηκε σε ισόβια. Έμεινε στις φυλακές του απαρτχάιντ μέχρι εκείνη την ηλεκτρισμένη μέρα, στις 11 Φλεβάρη του 1990, όταν βγήκε από τη φυλακή του Πάαρλ, με εκατομμύρια να παρακολουθούν σε ζωντανή μετάδοση. Τα πρώτα 18 χρόνια στη φυλακή έκανε καταναγκαστικά έργα σε ορυχείο. Του επιτρεπόταν να γράφει και να δέχεται μια επιστολή κάθε έξι μήνες και έναν επισκέπτη το χρόνο, για 30 λεπτά.
Η ζωή του είναι μια αντανάκλαση της πορείας του ANC. Γεννήθηκε το 1918, σε μια εποχή που η κυριαρχία των λευκών, με την αποικιοκρατία των Βρετανών και τους εποικισμούς των Ολλανδών, γινόταν όλο και πιο σταθερή. Οι μη-λευκοί δεν μπορούσαν πλέον να εκλεγούν βουλευτές. Οι μαύροι μπορούσαν να αποκτούν γη μόνο στο 10% της χώρας.
Το ANC ήταν μια αδύναμη και συντηρητική οργάνωση πίεσης που παρακολούσε τους αποικιοκράτες για κάποιες παραχωρήσεις. Ο Μαντέλα ανήκε σε ένα μικρό στρώμα μαύρων που είχαν ευκαιρία να αποκτήσουν εκπαίδευση και να μπουν στο Πανεπιστήμιο, ένα πανεπιστήμιο κατώτερο από αυτό των λευκών. Εκεί βρέθηκε μαζί με ένα νέο στρώμα νέων ανθρώπων που οδηγούσαν το ANC προς πιο ριζοσπαστικούς δρόμους, σιγά σιγά αλλά ουσιαστικά.
Πολλοί μαύροι είχαν πολεμήσει στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, θεωρώντας ότι πολεμούν για την ελευθερία. Κάθε άλλο παρά χαρούμενοι ήταν γυρνώντας σε μια Νότια Αφρική που ετοιμαζόταν να εφαρμόσει το σύστημα απαρτχάιντ με τον πιο αυστηρό διαχωρισμό ανάμεσα σε λευκούς και μαύρους.
Αυτό το σύστημα θα παρείχε εργατικό δυναμικό για τα ορυχεία και τα εργοστάσια, αφαιρώντας από τον κόσμο κάθε άλλη δυνατότητα επιβίωσης πέρα από τη μισθωτή εργασία. Θα δημιουργούσε επίσης “πατρίδες” (μικρά κρατίδια) όπου οι μαύροι εργάτες θα μπορούσαν να παράγονται και να συντηρούνται χωρίς κόστος για το κεφάλαιο και το κράτος.
Το απαρτχάιντ είχε στόχο το κέρδος. Όμως δημιούργησε και μια μαύρη εργατική τάξη η οποία μια μέρα, στο μακρινό μέλλον, θα κατέστρεφε αυτό το σύστημα. Η απεργία στα ορυχεία το 1946 ήταν ένα μάθημα για νέους όπως ο Μαντέλα. Ένα νέο κλίμα έκανε την εμφάνισή του και το ANC έπρεπε να κάνει κάτι παραπάνω από το να μαζεύει υπογραφές. Ο Μαντέλα πήρε μέρος σε μια σειρά εκστρατειών μαζικής ανυπακοής στη δεκαετία του '50 που τον έφεραν σε ηγετική θέση στο ANC.
Έπειτα ήρθε η σφαγή του Σάρπβιλ το 1960. Η αστυνομία άνοιξε πυρ κατά μιας ομάδας μαύρων διαδηλωτών, σκοτώνοντας 69 από αυτούς. Οι μαύροι ξεσηκώθηκαν και το κράτος απάντησε συλλαμβάνοντας 18 χιλιάδες ανθρώπους και βγάζοντας το ANC εκτός νόμου.
Ο Μαντέλα συμφώνησε, διστακτικά, ότι ο δρόμος του ειρηνικού αγώνα ήταν πλέον κλειστός. Αποδέχθηκε το καθήκον της οργάνωσης ένοπλης δράσης με στόχο κρατικά κτίρια και μεγάλες βιομηχανικές μονάδες. Σύντομα συνελήφθη. Όταν έμπαινε στη φυλακή του Ρόμπεν Άιλαντ, το ANC είχε σχεδόν εξαφανιστεί σε μεγάλο μέρος της Νότιας Αφρικής και αναγκάστηκε να καταφύγει σε γειτονικές χώρες. Στη δεκαετία του '60, ενώ ο Μαντέλα βασανιζόταν στα καταναγκαστικά έργα, οι ντόπιοι και διεθνείς προστάτες του απαρτχάιντ απολάμβαναν μεγάλα κέρδη. Κανείς τους δεν νοιαζόταν για το ότι τα χρήματα προέρχονταν από αίμα και βασανιστήρια. Μέσα στην ίδια τη χώρα ελάχιστη αντίσταση ήταν ορατή.
Σοβέτο
Έπειτα ήρθε η δεκαετία του '70. Οι μαύροι εργάτες άρχισαν να οργανώνονται σε μαχητικά συνδικάτα. Από το 1973 άρχισαν να απεργούν, κάποιες φορές να νικάνε, και ίδρυσαν σταθερές οργανώσεις. Το 1976 οι ηρωικοί μαθητές του Σοβέτο εξεγέρθηκαν ενάντια στο ρατσιστικό εκπαιδευτικό σύστημα που ξόδευε 17 φορές περισσότερα για ένα λευκό παιδί σε σχέση με ένα μαύρο. Στους μαύρους διδάσκονταν μόνο βασικά μαθηματικά. Τους χρειάζονταν μόνο για βαριές εργασίες. Οι απεργίες, το Σοβέτο και η ήττα του νοτιοαφρικανικού στρατού στην Αγκόλα έδωσαν μεγάλη ώθηση στον αγώνα κατά του απαρτχάιντ. Το ANC δεν είχε ηγηθεί σε αυτούς τους αγώνες. Οι περισσότεροι νέοι που εξεγείρονταν επηρεάζονταν από τις ιδέες της “Μαύρης Συνείδησης”, ενώ οι απεργοί από το μαχητικό συνδικαλισμό.
Όμως, μετά το γενικό ξεσηκωμό που ακολούθησε το Σοβέτο, το ANC ήταν καλά τοποθετημένο με τις διεθνείς του επαφές και την πλατιά του απεύθυνση, ώστε μπόρεσε να κατευθύνει το κίνημα. Μετά το 1976 το κράτος δεν ξανακέρδισε ποτέ τον πλήρη έλεγχο. Ξέσπασαν διαδοχικά κύματα απεργιών και ξεσηκωμών. Ενώ τμήματα του κεφαλαίου ανησυχούσαν πως το σύστημα αυτό δεν είναι ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλίζουν τα κέρδη τους.
Το 1982, 100 χιλιάδες εργάτες πήραν μέρος στην πρώτη ανοιχτά πολιτική απεργία επί απαρτχάιντ, μετά το θάνατο ενός συλληφθέντα συνδικαλιστή. Το κράτος άρχισε να βολιδοσκοπεί για την προοπτική διαπραγματεύσεων, ενώ το 1985 ένας υπουργός συνάντησε τον Μαντέλα στη φυλακή. Η κυβέρνηση πλέον έλεγε ότι ο Μαντέλα θα μπορούσε να βγει, αν καταδικάσει τη βία. Ο Μαντέλα δεν δέχθηκε, μέχρι το σημείο που αναιρέθηκε η απαγόρευση στο ANC και άλλες οργανώσεις, ανοίγοντας το δρόμο για το δικαίωμα ψήφου προς όλους.
Χρειάστηκαν πέντε ακόμη χρόνια μαζικών απεργιών και εξεγέρσεων στις πόλεις, χιλιάδες θάνατοι και συνεχή βάσανα για τους μαύρους μέχρι που η κυβέρνηση έσπασε. Το κράτος, υπό τον νέο πρόεδρο ντε Κλερκ, ανίκανο να σταματήσει την αντίσταση και φοβούμενο την επανάσταση, έκανε μια κρίσιμη κίνηση, ενώ ακόμη είχε το στρατιωτικό πλεονέκτημα. Αναίρεσε την απαγόρευση στο ANC, απελευθέρωσε τον Μαντέλα και αποδέχθηκε πως χρειαζόταν βαθιά πολιτική αλλαγή. Όμως έλπιζε πως θα έβαζε σκληρά όρια στην εξουσία μιας νέας μαύρης κυβέρνησης.
Όταν ο Μαντέλα απελευθερώθηκε, οι πάντες πανηγύριζαν. Οι αντιρατσιστές είχαν νικήσει, όμως ήταν μόνο η αρχή. Οι συζητήσεις για την κατάργηση του απαρτχάιντ σέρνονταν καθώς το λευκό καθεστώς προσπαθούσε να κερδίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων όσα είχε χάσει στους δρόμους και τους εργατικούς χώρους. Ο Μαντέλα ισορροπούσε στο σκοινί, επιμένοντας στα πλήρη πολιτικά δικαιώματα για τους μαύρους και κανένα βέτο στους λευκούς, αλλά ταυτόχρονα καθησύχαζε τις μεγάλες επιχειρήσεις λέγοντας ότι θα ήταν καλοδεχούμενες και κερδοφόρες στη νέα Νότια Αφρική.
Τον Απρίλη του 1993, ένας λευκός ακροδεξιός δολοφόνησε τον Κρις Χάνι, Κομμουνιστή και από τους πιο δημοφιλείς ηγέτες του ANC. Η Νότια Αφρική εξερράγη. Μόνο ο Μαντέλα μπορούσε να σταματήσει την καταιγίδα. Επέμεινε πως το απαρτχάιντ πρέπει να διαλυθεί αλλά ταυτόχρονα αποπροσανατόλισε μια διαδικασία που θα μπορούσε να έχει οδηγήσει σε βαθύτερες αλλαγές.
Οι μεγάλες επιχειρήσεις συντάχθηκαν πίσω του. Πίστεψαν τις υποσχέσεις τους για υπεράσπιση των κερδών, και ούτως ή άλλως τον προτιμούσαν από την επανάσταση. Το 1994 το ANC κέρδισε τις εκλογές και ο Μαντέλα έγινε πρόεδρος. Ο κόσμος περίμενε ταχύτατες αλλαγές αλλά δεν τις είδε. Φυσικά χτίστηκαν κάποια σπίτια, μπήκε ηλεκτρικό και κάποια νέα σχολεία και κλινικές.
Τυπική ισότητα
Πάνω απ' όλα, οι μαύροι πλέον είχαν πολιτικά δικαιώματα και τυπική ισότητα. Υπήρξε αλλαγή, αλλά κάθε άλλο παρά αρκετή. Ο Μαντέλα αποδέχθηκε ένα σχέδιο του ΔΝΤ με τις συνηθισμένες νεοφιλελεύθερες απαιτήσεις. Μια μικρή μειοψηφία μαύρων απέκτησαν απίστευτο πλούτο, οι πλούσιοι λευκοί κράτησαν όλη τους την οικονομική δύναμη, ενώ η μεγάλη πλειοψηφία παρέμεινε φτωχή. Οι απεργίες της Μαρικάνα και η σφαγή του περασμένου Αυγούστου έδειξαν την αντίσταση των εργατών και τη συνεχιζόμενη βαναυσότητα στη Νότια Αφρική.
Ο Μαντέλα δεν ήταν ποτέ σοσιαλιστής. Προτού φυλακιστεί είχε ξεκαθαρίσει ποιο είναι το όραμά του για τη Νότια Αφρική. Την ήθελε μια χώρα με περισσότερη ελευθερία και ισότητα, αλλά οικονομικά θα “άνοιγε νέα πεδία για την ανάπτυξη μιας εύρωστης μη-ευρωπαϊκής αστικής τάξης”. Έμεινε πιστός σε εκείνο το όραμα. Στην ηρωική του μάχη ενάντια στο απαρτχάιντ δεν περιλαμβανόταν ο αγώνας ενάντια στον καπιταλισμό, από τον οποίο είχε ξεπηδήσει το απαρτχάιντ. Και είναι ο καπιταλισμός που κρατάει και σήμερα τους μαύρους της Νότιας Αφρικής στη φτώχεια.
Το 1993 είχε κάνει μια ομιλία προς συνδικαλιστές: “Πόσες φορές ένα απελευθερωτικό κίνημα δεν συνεργάστηκε με τους εργάτες και τη στιγμή της νίκης, τούς πρόδωσε; Υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα στον κόσμο. Μόνο αν οι εργάτες δυναμώσουν την οργάνωσή τους πριν και μετά την απελευθέρωση μπορούν να νικήσουν. Αν χαλαρώσετε την ετοιμότητά σας, θα ανακαλύψετε ότι οι θυσίες σας πήγαν τσάμπα. Να υποστηρίζετε το ANC μόνο όσο σας φέρνει αποτελέσματα. Αν η κυβέρνηση του ANC δεν σας δώσει αυτά που υπόσχεται, να κάνετε απέναντί της ό,τι κάνατε και ενάντια στο απαρτχάιντ”.
Ήταν μια φορά που ο Μαντέλα είπε την αλήθεια με θάρρος. Θρηνούμε το θάνατό του. Θυμόμαστε τη μεγάλη του θυσία. Ο αγώνας συνεχίζεται.
Τσάρλι Κίμπερ