Το κακό που προκαλούν οι άνθρωποι συνεχίζει να ζει και μετά τον θάνατό τους. Αυτή είναι η κληρονομιά του Μίλτον Φρίντμαν, του οικονομολόγου που πέθανε την περασμένη βδομάδα σε ηλικία 94 ετών. 

Αν πιστέψουμε τους πληρωμένους κονδυλοφόρους του καπιταλισμού- είτε τους παραδοσιακούς συντηρητικούς απολογητές του συστήματος, είτε τους απολογητές “νέου τύπου” σαν τον Τόνι Μπλερ- ο Φρίντμαν ήταν “μεγάλος”. 

Ο επικήδειος της εφημερίδας Γκάρντιαν τον περιέγραφε σαν “έναν από τους μεγαλύτερους οικονομολόγους όλων των εποχών, που θα πρέπει να συμπεριληφθεί στην ίδια κατηγορία με τον Ανταμ Σμιθ, τον Ντέιβιντ Ρικάρντο, τον Καρλ Μαρξ και τον Τζον Μέιναρντ Κέινς”. Το να θέλεις να πλαισιώσεις τον Φρίντμαν με τέτοιες προσωπικότητες μοιάζει σχεδόν αδιανόητο. Τα γραπτά του Ανταμ Σμιθ ήταν μια πρωτοπόρα προσπάθεια κατανόησης των ιδιαιτεροτήτων ενός νέου οικονομικού συστήματος που είχε αρχίσει να αναδύεται στην Βρετανία πριν από 230 χρόνια -του βιομηχανικού καπιταλισμού. 

Ο Σμιθ αναγνώρισε ότι η πηγή της αύξησης του πλούτου της κοινωνίας ήταν η εργασία αυτών που δούλευαν-και ότι τα κέρδη ήταν μια “αφαίμαξη” από αυτή την εργασία. 

Ο Ρικάρντο προχώρησε την ανάλυση του Σμιθ ένα βήμα παρά κάτω. Και αυτός αναγνώρισε ότι το σύστημα της αγοράς οδηγούσε σε αύξηση του πλούτου των καπιταλιστών, αλλά αύξανε ταυτόχρονα και την ανεργία και την φτώχεια των εργατών. 

Ο Κέινς έγινε διάσημος την περίοδο της μεγάλης οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 1930. Και αυτός είδε ότι ο καπιταλισμός μπορεί να καταλήξει σε κρίσεις που καταστρέφουν τις ζωές των ανθρώπων. 

Ο Φρίντμαν, αντίθετα, ήταν έναν άκριτος απολογητής των φρικαλεοτήτων του καπιταλισμού. Υποστήριζε την “νεοκλασσική” οικονομική θεωρία, μια θεωρία που γυρίζει την πλάτη σε πολλά από τα ευρήματα του Σμιθ και του Ρικάρντο. Η νεοκλασσική θεωρία διατυμπανίζει ότι η οικονομία μπορεί να λειτουργεί συνεχώς ομαλά -με την προϋπόθεση ότι οι καπιταλιστές θα “απελευθερωθούν” από τις παρεμβάσεις του κράτους και από “παρά φύσει μονοπώλια” σαν τα συνδικάτα. Η θεωρία αυτή ήταν πολύ βολική για τους ακαδημαϊκούς των οποίων η καριέρα εξαρτιώταν από τις κολακείες τους απέναντι στους ισχυρούς. Κυριάρχησε στα πανεπιστήμια για πάνω από μισό αιώνα. 

Υστερα, όμως, ήρθε η κρίση του 1930 με τις τεράστιες στοίβες από απούλητα προϊόντα, με εκατοντάδες τράπεζες χρεωκοπημένες και το ένα τρίτο του πληθυσμού στις ΗΠΑ και την Γερμανία άνεργο. Το απύθμενο χάσμα που χώριζε την πραγματικότητα από την παλιά ορθοδοξία έγινε φανερό όχι μόνο σε αυτούς που υπέφεραν από την ύφεση αλλά και στους ίδιους τους καπιταλιστές που κοιτούσαν στο κράτος για προστασία από την χρεωκοπία. 

Ο Κέινς υποστήριζε ότι το κράτος πρέπει να παρέμβει για να σώσει τον καπιταλισμό από την αυτοκαταστροφή. Αυτή η προσέγγιση έγινε η νέα ορθοδοξία, μια ορθοδοξία που γινόταν αποδεκτή και και από τους συντηρητικούς και από τους σοσιαλδημοκράτες για τρεις ολόκληρες δεκαετίες μετά τον Β’Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι οικονομολόγοι σαν τον Φρίντμαν που έμειναν πιστοί στις παλιές απόψεις περιθωριοποιήθηκαν -έγιναν σχεδόν περίγελος στα μάτια των συναδέλφων τους. 

Υστερα, όμως, ξαφνικά η κρίση χτύπησε και πάλι τον καπιταλισμό από το 1973 μέχρι το 1976 και από το 1980 μέχρι το 1982. Οι κυβερνήσεις προσπάθησαν να εφαρμόσουν τις συνταγές που είχαν προταθεί από τον Κέινς -και ανακάλυψαν ότι δεν λειτουργούσαν.

Παρεμβάσεις 

Ο Φρίντμαν έγινε ξαφνικά σπουδαίος. Κήρυττε ότι ο καπιταλισμός έπρεπε να “απελευθερωθεί” από τις κρατικές παρεμβάσεις. Στους πλούσιους έπρεπε να δοθεί η εξουσία να γίνουν ακόμα πιο πλούσιοι. Οι προσπάθειες να συγκρατηθεί η ανεργία έπρεπε να σταματήσουν. 

Ηταν ένα μήνυμα ευπρόσδεκτο από τους οικονομολόγους. Είχαν ρίξει τις ευθύνες για την ύφεση της δεκαετίας του 1930 στην έλλειψη κρατικής παρέμβασης. Τώρα έριχαν τις ευθύνες για τη νέα κρίση σε αυτήν ακριβώς την παρέμβαση. Οι ιδέες του Φρίντμαν πρωτοδοκιμάστηκαν στην Χιλή το 1973, μετά το πραξικόπημα του στρατηγού Πινοσέτ που δολοφόνησε χιλιάδες ανθρώπους και κατέστρεψε το εργατικό κίνημα. Το πείραμα κατέληξε σε καταστροφή, με τις μεγαλύτερες τράπεζες της χώρας χρεωκοπημένες 8 χρόνια αργότερα. Αλλά αυτό δεν εμπόδισε την Μάργκαρετ Θάτσερ να εφαρμόσει τις ιδέες του Φρίντμαν στην Βρετανία τη δεκαετία του 1980. 

Ο Φρίντμαν ισχυρίστηκε ότι ανέπτυξε δυο νέες οικονομικές θεωρίες. Η πρώτη έλεγε ότι αν τα πράγματα δεν πάνε καλά για την καπιταλιστική οικονομία αυτό οφείλεται στο ότι οι κυβερνήσεις δεν ξέρουν πως να ελέγξουν την προσφορά χρήματος. 

Αυτή η “μονεταριστική” θεωρία, όμως, δεν ήταν ούτε νέα -ο Μαρξ την είχε ήδη κάνει σκόνη στον τρίτο τόμο του Κεφάλαιου, έναν αιώνα πριν- ούτε μπορούσε να εφαρμοστεί στην πράξη. Οι κυβερνήσεις ανακάλυψαν ότι δεν είχαν τρόπο να ελέγξουν την προσφορά χρήματος την ίδια ώρα που οι οικονομολόγοι διαπληκτίζονταν μεταξύ τους για το πως μπορούσε να μετρηθεί αυτή η προσφορά χρήματος. 

Η δεύτερη “ανακάλυψη” του Φρίντμαν ήταν το “φυσικό επίπεδο ανεργίας”. Οι προσπάθειες των κυβερνήσεων να μειώσουν την ανεργία ήταν καταδικασμένες γιατί προσέκρουαν σε αυτό το όριο. 

Χωρίς να το συνειδητοποιεί ο Φρίντμαν επαναλάμβανε απλά μια παλιά αλήθεια για τον καπιταλισμό -ότι χρειαζόταν αυτό που ο Μαρξ ονόμαζε “εφεδρικός στρατός” ανέργων για να κρατάει τους μισθούς χαμηλά. 

Οι θεωρητικές αδυναμίες του Φρίντμαν δεν είχαν και μεγάλη σημασία -οι θεωρίες του παρείχαν μια ιδεολογική δικαιολογία για τις επιθέσεις σε βάρος των εργατών. Για αυτό εκθειάζουν τον Φρίντμαν οι απολογητές του καπιταλισμού. Εμείς, οι υπόλοιποι, θα έπρεπε απλά να φτύνουμε στον τάφο του.