Η επίσημη άποψη για την παγκόσμια οικονομία, όπως διατυπώνεται για παράδειγμα από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, είναι ότι όλα πάνε περίφημα, παρά την απότομη πτώση στις διεθνείς τιμές των μετοχών τον περασμένο Μάη και ξανά στα τέλη του Φλεβάρη.
Οι αισιόδοξοι σίγουρα μπορούν να επικαλεστούν στοιχεία υπέρ τους. Οι ΗΠΑ, που παραμένουν το βασικό κέντρο της παγκόσμιας οικονομίας, βγήκαν γρήγορα από την ύφεση όπου βρίσκονταν το 2000-2002 και αναπτύσσονται σε αξιοσημείωτο βαθμό.
Ο συνδυασμός της αμερικανικής ανάπτυξης και της συνεχιζόμενης οικονομικής έκρηξης στην Κίνα βοήθησε τον πλανήτη να ξεπεράσει τις μεγάλες γεωπολιτικές κρίσεις από τις 11 Σεπτέμβρη του 2001 και μετά. Η Κίνα τροφοδοτεί τις ΗΠΑ και άλλες πλούσιες οικονομίες με φτηνά προϊόντα και με τη σειρά της τροφοδοτείται με εξοπλισμό και πρώτες ύλες από ένα δίκτυο οικονομιών και του Βορρά και του Νότου.
Ομως, κατά έναν παράξενο τρόπο που θα καταλάβαινε ο Σέρλοκ Χολμς, η κυρίαρχη διάθεση της αισιοδοξίας είναι από μόνη της ανησυχητικό σημάδι. Την περασμένη δεκαετία η ανάπτυξη της αμερικανικής οικονομίας εξαρτιόταν ουσιαστικά από τις χρηματοπιστωτικές παρεμβάσεις της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας, της λεγόμενης Fed.
Στα τέλη της δεκαετίας του '90, ο Αλαν Γρίνσπαν, μέχρι πέρσι πρόεδρος της Fed, προσπάθησε να αποφύγει μια οικονομική επιβράδυνση, ενθαρρύνοντας την επέκταση της χρηματιστηριακής αγοράς. Αντέδρασε στο σπάσιμο της οικονομικής φούσκας που είχε προκύψει (αλλά και στο σοκ της 11 Σεπτέμβρη) ρίχνοντας τα επιτόκια όσο γίνεται πιο χαμηλά.
Αυτό προκάλεσε μια νέα φούσκα στην αγορά ακινήτων. Τα φτηνά στεγαστικά δάνεια ανέβασαν ψηλά τις τιμές των ακινήτων. Οσοι είχαν σπίτι εκμεταλλεύθηκαν την κατάσταση, ξαναδιαπραγματεύτηκαν το στεγαστικό τους δάνειο και τα λεφτά που κέρδισαν τα ξόδεψαν σε καταναλωτικά αγαθά. Αυτή η κατανάλωση κράτησε την αμερικάνικη και κατά συνέπεια και την παγκόσμια οικονομία όρθια.
Ομως αυτό που την διατήρησε ψηλά ήταν ο μαζικός δανεισμός. Σύμφωνα με τους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, “οι Αμερικανοί μέσα στο 2005 ξόδεψαν περισσότερα από όσα κέρδισαν, κάτι που γίνεται πρώτη φορά”.
Αλλά, μπορεί να διατηρηθεί αυτή η βασισμένη στα χρέη ανάπτυξη; Η Fed και άλλες μεγάλες κεντρικές τράπεζες άρχισαν να ανεβάζουν τα επιτόκια. Πέρσι η αμερικάνικη αγορά ακινήτων άρχισε να επιβραδύνεται, με τις τιμές να πέφτουν και καινούργια σπίτια να μένουν απούλητα.
Αυτό δεν σταμάτησε τις χρηματαγορές.. Ο δανεισμός είναι ακόμα φτηνός, αν τον συγκρίνουμε ιστορικά. Χάρη στην παγκοσμιοποίηση των χρηματαγορών, έχει αναπτυχθεί ένα “Carry trade” με το οποίο τράπεζες, χρηματιστηριακές εταιρίες και άλλοι τέτοιοι μηχανισμοί δανείζονται χρήματα από την Ιαπωνία όπου τα επιτόκια είναι ακόμα πολύ χαμηλά και τα ξαναδανείζουν σε χώρες όπου τα επιτόκια είναι ψηλότερα.
Η αναζήτηση επιπλέον κερδών έχει οδηγήσει σε όλο και πιο πονηρές πρακτικές. Μία από τις πιο βασικές είναι η υψηλού ρίσκου αγορά στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ, η λεγόμενη “subprime”. Εκεί δίνονται στεγαστικά δάνεια σε ανθρώπους που έχουν παρελθόν κακοπληρωτή. Οι δανειολήπτες προσελκύονται από τα χαμηλά επιτόκια, αλλά τα επιτόκια ανεβαίνουν με τον καιρό, για να ληφθεί υπόψη το ρίσκο που περιέχεται στη συναλλαγή.
Αυτή η κερδοσκοπική πρακτική συντηρείται από την πρόσφατη έκρηξη των χρηματιστηριακών παραγώγων. Τα παράγωγα επιτρέπουν στους δανειστές να καλύπτονται απέναντι στο ρίσκο που εμπεριέχεται σε ένα δάνειο, πουλώντας οι ίδιοι το δάνειο σε κάποιον άλλο, ο οποίος συχνά κάνει το ίδιο, και πάει λέγοντας.
Οι υπερασπιστές των χρηματιστηριακών παραγώγων λένε πως, επιτρέποντας στους δανειστές να διασφαλίζονται απέναντι στον κίνδυνο, μοιράζουν το ρίσκο πιο πλατειά και έτσι κάνουν τις χρηματαγορές πιο σταθερές.
Ομως μπορεί κανείς να το δει κάπως διαφορετικά. Η ασφάλεια που παρέχεται από τα χρηματιστηριακά παράγωγα ενθαρρύνει τους καπιταλιστές του χρήματος να παίρνουν όλο και μεγαλύτερα ρίσκα. Η subprime αγορά στεγαστικών δανείων είναι ένα καλό παράδειγμα.
Οπως το διατυπώνει ένας αρθρογράφος των Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, η αντιμετώπιση των δανειστών μπορεί να συμπυκνωθεί ως εξής: “Μη σε νοιάζει το ρίσκο, νιώσε τις παχειές subprime αποδόσεις”. Ομως, καθώς ανεβαίνουν τα επιτόκια, το ίδιο κάνουν και οι δόσεις, ωθώντας πολλούς που πήραν στεγαστικό δάνειο σε αδυναμία πληρωμής.
Μια από τις κινητήριες δυνάμεις στον τελευταίο γύρο χρηματιστηριακής αστάθειας ήταν ένα κύμα χρεοκοπιών σε εταιρίες subprime στεγαστικών δανείων. Δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια χάθηκαν.
Κι έτσι ερχόμαστε σε ένα ακόμα μειονέκτημα των χρηματιστηριακών παραγώγων. Οι κεντρικές τράπεζες ανησυχούν πως απλώνοντας το ρίσκο τόσο πλατειά σημαίνει ότι μια κατάρρευση ενός τομέα της οικονομίας θα συμπαρασύρει εταιρίες σε πολλούς άλλους τομείς.
Κάποιες μεγάλες τράπεζες και χρηματιστηριακές επένδυσαν πολύ στην αγορά subrime στεγαστικών δανείων ψάχνοντας για μεγάλα κέρδη. «Αναμφισβήτητα θα υπάρξουν θύματα», είπε ένας μάνατζερ χρηματιστηριακής εταιρείας στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς. Αν σ' αυτά περιλαμβάνεται η αμερικάνικη οικονομία θα αποδειχθεί στο μέλλον, αλλά νωρίς ή αργά η κερδοσκοπικής λογικής ανάπτυξή της θα συναντήσει τοίχο.