Η αγορά των διαφόρων "σύγχρονων" χρηματιστηριακών προϊόντων, όπως είναι τα "παράγωγα" και τα "δομημένα ομόλογα" του Αλογοσκούφη, έχει πάρει φωτιά τα τελευταία χρόνια. Οι οικονομικοί αναλυτές υπολογίζουν ότι η αγορά τους θα ξεπεράσει την επόμενη χρονιά τα 30 τρισεκατομμύρια δολάρια -ένα ιλιγγιώδες ποσό από κάθε άποψη.

Τα ομόλογα δεν είναι παρά δάνεια. Ο αγοραστής ενός ομολόγου δανείζει στην ουσία τα χρήματα με τα οποία το αγόρασε στον εκδότη για το διάστημα που προβλέπεται, πχ για δέκα χρόνια, με ένα συγκεκριμένο επιτόκιο. Κάποια ομόλογα έχουν σταθερό επιτόκιο. Αλλα μεταβλητό, συνδεδεμένο με πχ. το επιτόκιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. 

Τα "δομημένα ομόλογα" υποτίθεται ότι παρέχουν στους επενδυτές την δυνατότητα να εξασφαλιστούν από τους διάφορους κινδύνους που συνοδεύουν όλα τα δάνεια. Ενας κίνδυνος είναι, για παράδειγμα, η αύξηση των επιτοκίων. Αν κάποιος έχει δεσμεύσει τα χρήματά του σε ένα δάνειο με επιτόκιο 5% και τα επιτόκια στην αγορά ανέβουν στο 10% θα είναι προφανώς χαμένος. 

Στοίχημα

Για να προστατευτεί μπορεί να κλείσει μια συμφωνία με μια τράπεζα να ανταλλάξει όποτε θέλει το δάνειό του με ένα καλύτερο -να αγοράσει ένα δικαίωμα ανταλλαγής, με άλλα λόγια. Τα "παράγωγα" αυτού του είδους θα έμοιαζαν στην ουσία με ασφαλιστικά συμβόλαια αν δεν υπήρχε μια λεπτομέρεια: για να ασφαλίσεις ένα σπίτι έναντι φωτιάς θα πρέπει να έχεις πράγματι το σπίτι. Για να αγοράσεις ένα "δικαίωμα ανταλλαγής" δεν χρειάζεται, όμως, να έχεις κανένα ομόλογο! Αντί για ασφαλιστήριο, το "δικαίωμα ανταλλαγής" μετατρέπεται έτσι απλά και μόνο σε ένα καθαρό στοίχημα. Η αξία της αγοράς αυτών των “παραγώγων” ξεπερνάει σήμερα κατά πολύ την αξία των ομολόγων, των μετοχών κλπ τα οποία, υποτίθεται, ότι έχουν σαν στόχο να προστατεύουν.

 "Μέχρι σήμερα", γράφει το περιοδικό The Economist, "οι ασφαλιστές τα κατάφερναν καλύτερα από τους σπεκουλαδόρους". Καθόλου παράξενο. Οι "ασφαλιστές" -οι μεγάλες τράπεζες σαν την J.P.Morgan, την ανάδοχο της έκδοσης του διαβόητου "κρυφού ομολόγου", δηλαδή- βρίσκονται ουσιαστικά πίσω από κάθε μεγάλο σκάνδαλο που έχει συνταράξει τον καπιταλισμό τον τελευταίο αιώνα.

Η J.P.Morgan -μια ευυπόληπτη αμερικανική τράπεζα που κλείνει σε λίγο δυο αιώνες ζωής- έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στο σκάνδαλο της Enron, του "ενεργειακού κολοσσού" που κατάρρευσε σαν τραπουλόχαρτο το 2001. "Η J.P.Morgan", γράφει ο Μωϋσής Λίτσης στην Ελευθεροτυπία, "δάνειζε χρήματα στην Enron και συνέβαλλε στο να παρουσιάζονται τα χρήματα αυτά ως κέρδη από λειτουργικές δραστηριότητες. Επιπλέον συνιστούσε στις τράπεζες να δανείζουν χρήματα στην Enron". Για να αποφύγει την δίκη και την καταδίκη της για την συμμετοχή της στο σκάνδαλο "της παραπλάνησης χιλιάδων επενδυτών" η J.P.Morgan δέχτηκε να πληρώσει αποζημιώσεις 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων! Δυο χρόνια αργότερα η J.P.Morgan πλήρωσε άλλα 2 δισεκατομμύρια δολάρια για να κλείσει εξωδικαστικά την υπόθεση του σκανδάλου της WorldCom -της δεύτερης μεγάλης χρεοκοπίας αμερικανικής επιχείρησης μετά την Enron. 

Η J.P.Morgan χρωστάει το όνομά της στον John Pierpont Morgan, έναν αδίστακτο τραπεζίτη του 19ου αιώνα που συνέδεσε το όνομά του με τις μεγάλες συγχωνεύσεις των αμερικανικών επιχειρήσεων και την δημιουργία των μεγάλων, μονοπωλιακών κολοσσών του χάλυβα, της ηλεκτρικής ενέργειας, των πετρελαίων κλπ.  Το 1895 βοήθησε την κυβέρνηση των ΗΠΑ να εκδώσει ένα μεγάλο ομολογιακό δάνειο, προσφέροντας 60 εκατομμύρια δολάρια -ένα κολοσσίαιο ποσό εκείνη την εποχή- σε χρυσό. 

Η J.P.Morgan έπαιξε βασικό ρόλο στην κερδοσκοπία της δεκαετίας του 1920 -το όργιο που κατέληξε στο Κραχ του 1929. Ο Τόμας Λαμόντ, ο συνεταίρος του Μόργκαν του νεότερου (ο Τζον είχε πεθάνει) κατάφερε την “Μαύρη Πέμπτη” να εξαπατήσει τους επενδυτές μοιράζοντας ψεύτικες υποσχέσεις ότι οι μεγάλοι τραπεζίτες -που είχαν συναντηθεί λίγο νωρίτερα στα γραφεία της J.P.Morgan στην Γουόλ Στριτ- θα επενέβαιναν για να στηρίξουν το χρηματιστήριο. Οι επενδυτές “τσίμπησαν”. “Ο φόβος εξαφανίστηκε”, γράφει ο Τζον Γκάλμπρεϊθ στο Μεγάλο Κραχ του 1929, “και έδωσε την θέση του στην έγνοια των ανθρώπων μην χάσουν τη νέα ανάκαμψη. Οι τιμές εκτινάχτηκαν”.

Οι τραπεζίτες, βέβαια, δεν έτρεξαν να αγοράσουν, αλλά να πουλήσουν! “Πράγματι”, γράφει ο Γκάλμπρεϊθ, “οι τραπεζίτες πέτυχαν ένα σημαντικό κόλπο”. Οι περισσότεροι πελάτες της J.P.Morgan χρεοκόπησαν. Η τράπεζα, όμως, βγήκε από το Κραχ ακόμα πιο ενισχυμένη.

Το 2000 η J.P.Morgan ενώθηκε με την Chase Manhatan Corporation, την τράπεζα των Ροκφέλερ. Η κερδοσκοπία και η απάτη εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι η αγαπημένη της δραστηριότητα. Η φιλοσοφία της είναι, όπως φάνηκε από την υπόθεση των κρυφών ομολόγων απλή: το ρίσκο δικό σας, τα κέρδη δικά μας.