Διεθνή
Στις παραγκουπόλεις της Aφρικής και του “παγκόσμιου Nότου”: Mια νέα εργατική Tάξη

Μέσα στον επόμενο χρόνο, περισσότεροι άνθρωποι θα ζουν πλέον στις πόλεις παρά στην ύπαιθρο. Σύμφωνα με την Αναφορά για τον Πληθυσμό της “Κατάστασης του Κόσμου” που βγήκε την περασμένη βδομάδα από τον ΟΗΕ, η ανθρωπότητα βιώνει ένα δεύτερο μεγάλο κύμα παγκόσμιας αστυφιλίας. Το πρώτο κύμα που εξελίχθηκε στην Ευρώπη από το 1750 ως το 1950, έφερε 420 εκατομμύρια επιπλέον ανθρώπους στις πόλεις. Το σημερινό κύμα, όμως, θα επηρεάσει κυρίως τον Νότο του πλανήτη και θα πλημμυρίσει τις πόλεις της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.

Μέχρι το 2030, ο αστικός πληθυσμός στην Ασία θα έχει σχεδόν διπλασιαστεί, φτάνοντας τα 2,6 δισεκατομμύρια. Μέσα στην ίδια περίοδο, 440 εκατομμύρια θα έχουν προστεθεί στις πόλεις της Αφρικής και 200 εκατομμύρια στις πόλεις της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής. Ομως, η Θοράγια Ομπέιντ, γενική διευθύντρια του Ταμείου Πληθυσμού του ΟΗΕ, προειδοποιεί, “οι περισσότερες πόλεις [στον παγκόσμιο Νότο] ήδη αντιμετωπίζουν πιεστικά προβλήματα, όπως εγκληματικότητα, έλλειψη καθαρού νερού και υγιεινής, και εξάπλωση των παραγκουπόλεων. Αν δεν προγραμματίσουμε για το μέλλον, θα είναι καταστροφή.” 

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη σχεδιασμού. Οπως έχει δείξει ο Μάικ Ντέιβις στο σημαντικό του βιβλίο “Ο πλανήτης των παραγκουπόλεων”, η τεράστια ανάπτυξη των πόλεων στο Νότο συνδέεται στενά με την ανάπτυξη του νεοφιλελελεύθερου καπιταλισμού. Οι παραγωγοί στην ύπαιθρο, εξαθλιωμένοι από την έκθεσή τους στον ανταγωνισμό με τις μεγάλες αγροβιομηχανικές πολυεθνικές καταφεύγουν στις πόλεις αναζητώντας κάποιο είδος επιβίωσης. Ομως όλο και περισσότερο, καταλήγουν στους απέραντους καταυλισμούς των παραγκουπόλεων στις παρυφές των επίσημων πόλεων. Ταυτόχρονα, τα κράτη του Τρίτου Κόσμου, με την απειλή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας έχουν σχεδόν σταματήσει πλέον να χτίζουν εργατικές κατοικίες και να παρέχουν άλλες υπηρεσίες στους κατοίκους των πόλεων.

Ομως ποιο είναι το πολιτικό νόημα αυτών των αλλαγών; Για πολλούς, η ανάπτυξη των μεγαλουπόλεων του παγκόσμιου Νότου αντιπροσωπεύει το θάνατο της παραδοσιακής πολιτικής της εργατικής τάξης. Οι μισθωτοί αντικαθίστανται από αυτό που οι Μάικλ Χαρντ και Τόνι Νέγκρι αποκαλούν αδιαφοροποίητο “πλήθος” φτωχών κατοίκων πόλεων που ζουν με άλλα μέσα από την επίσημη εργασία. Για τους Χαρντ και Νέγκρι, αυτό το πλήθος είναι ένα νέο επαναστατικό υποκείμενο. Για πολλούς άλλους που συμφωνούν στη βασική ανάλυση, οι φτωχοί των πόλεων είναι το ακατέργαστο υλικό για την φιλανθρωπική παρέμβαση Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, χρηματοδοτούμενων από τη Δύση, που θέλουν να δώσουν στο νεοφιλελευθερισμό ανθρώπινο πρόσωπο.

Aπεργίες

Στην υποσαχάρια Αφρική, το πιο μεγάλο θύμα του νεοφιλελευθερισμού, βρίσκονται πολλές από τις μεγαλύτερες παραγκουπόλεις, από την Καγιελίτσα έξω από το Κέιπ Τάουν, ως την Κιμπέρα, στα προάστια του Ναϊρόμπι. Ομως στην υποσαχάρια Αφρική έχουν γίνει μια σειρά από σημαντικές μαζικές απεργίες. Το 2007 ξεκίνησε με μια γενική απεργία στη Γουϊνέα που κατάφερε να κάνει υποχωρήσεις ο δικτάτορας Λανσανά Κοντέ.

Τις τελευταίες βδομάδες, οι δύο σημαντικότερες δυνάμεις της Αφρικής, η Νότια Αφρική και η Νιγηρία, δοκιμάστηκαν από μεγάλες απεργίες. Την περασμένη βδομάδα η πλειονότητα των συνδικάτων που συμμετείχαν στην απεργία των δημόσιων υπάλληλων εδώ και ένα μήνα, αποφάσισαν να αποδεχθούν την προσφορά της κυβέρνησης. Ενας αντίστοιχος συμβιβασμός πριν από δεκαπέντε μέρες, έδωσε τέλος στην τετραήμερη γενική απεργία στη Νιγηρία που προκλήθηκε από την ιδιωτικοποίηση δημόσιων εταιριών και απότομες αυξήσεις στο ΦΠΑ και το πετρέλαιο.

Και οι δύο συμβιβασμοί καταγγέλθηκαν από μαχητικές μειοψηφίες των εργατών και της νεολαίας στις πόλεις. Ομως, όσο ασαφές και να είναι το αποτέλεσμα αυτών των αγώνων, επιβεβαιώνουν ότι η οργανωμένη εργατική τάξη είναι ένας ισχυρός κοινωνικός και πολιτικός παίχτης στην Αφρική.

Αυτό που αντανακλά αυτή η κατάσταση στην πραγματικότητα είναι ότι οι αφρικανικές κοινωνίες, όπως και παντού, είναι καπιταλιστικές κοινωνίες που μπορούν να λειτουργήσουν μόνο χάρη στη δουλειά των μισθωτών εργατών. Ακόμη και εκεί που η βιομηχανία είναι σχετικά αδύναμη, οι δημόσιες υπηρεσίες, από την εκπαίδευση ως τις μεταφορές, υπάρχουν χάρη στους μισθωτούς εργάτες. Η φτώχεια του πληθυσμού και η ανισόμερη ανάπτυξη του καπιταλισμού στον παγκόσμιο Νότο σημαίνει πως οι εργάτες γίνονται ένα με τη μάζα των φτωχών των πόλεων που ζουν από το μικροεμπόριο κλπ.

Ομως το πολιτικό αποτέλεσμα αυτής της μίξης είναι ανοιχτό. Κάποιες φορές οι εργάτες μπορεί να υποταχθούν σε λαϊκίστικα κινήματα υπό την ηγεσία μικροαστών πολιτικών. Ετσι οι απεργίες στη Νότια Αφρκή περιπλέχθηκαν με τη μάχη για την ηγεσία του κυβερνώντος Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσσου, ανάμεσα στον Πρόεδρο Τάμπο Μπέκι και τον πρώην αντιπρόεδρό του, Τζάκομπ Ζούμα.

Ομως κάποιες φορές, όταν η οργανωμένη εργατική τάξη αναλαμβάνει το ρόλο του συλλογικού υποκειμένου, μπορεί τραβήξει πίσω της τους υπόλοιπους φτωχούς των πόλεων. Και η Νότια Αφρική και η Νιγηρία έχουν πλούσιες ιστορίες αγώνων όπου το κίνημα των εργατών και τα κινήματα των κοινοτήτων ενώθηκαν και έβαλαν σε μεγάλη αμφισβήτηση το πολιτικό σκηνικό. Κάτι τέτοιο μπορεί να ξαναγίνει, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα ακόμη και από τις τελευταίες απεργίες.