Στις 23 Αυγούστου έκλεισαν 80 ακριβώς χρόνια από την εκτέλεση των Νικόλα Σακο και Μπαρτολομέο Βαντσέτι στην ηλεκτρική καρέκλα, μετά από απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Μασσαχουσέτης.
Οι Σάκο και Βαντσέτι ήταν ιταλοί μετανάστες που έφτασαν στις ΗΠΑ αναζητώντας μια κανούργια ζωή την πρώτη δεκαετία του περασμένου αιώνα. Δυο εργάτες, ανάμεσα στα εκατομμύρια των ιταλών, ελλήνων, ρώσων, ούγγρων, πολωνών, κινέζων και πολλών άλλων μεταναστών που συνέρρεαν στα λιμάνια της “γης των ελεύθερων” τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. “...ξύπνησα σε μια γη στην οποία για όποιον ήδη ζούσε εκεί η γλώσσα μου δε σήμαινε τίποτα περισσότερο από τους γεμάτους παράπονο ήχους ενός άλαλου ζώου. Που να πάω; Τι να κάνω; Aυτή ήταν η γη της επαγγελλίας” γράφει ο Βαντσέτι στα απομνημονεύματά του για την πρώτη του μέρα στη νέα χώρα. Αμέσως μετά την εγκακατάστασή του στις ΗΠΑ θα κάνει διάφορες δουλειές σιδηρόδρομικός, μεταλλεργάτης - σε διάφορες πόλεις των ΗΠΑ για να καταλήξει ιχθυοπώλης. Ο Σάκο ήταν εργάτης σε υποδηματοποιία.
Στις πλάτες τους και στις πλάτες όλων των μεταναστών θα χτιστεί το “αμερικάνικο θαύμα”. Στις τέσσερις δεκαετίες που ακολουθούν το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου οι ΗΠΑ μετατρέπονται σε μια κολοσιαία βιομηχανική δύναμη. Η Νέα Υόρκη γεμίζει από ουρανοξύστες και αυτοκίνητα. Η Γουόλ Στριτ μετατρέπεται σε χρηματιστηριακό κέντρο ενώ στη δυτική ακτή κάτι ξεχασμένα χωράφια έξω από το Λος Αντζελες γίνονται το κέντρο για την ανάπτυξη άλλης μιας νέας βιομηχανίας του κινηματογράφου, το Χόλυγουντ. Οι ΗΠΑ των τράστ και των χρηματιστηρίων θα δείξουν και το άλλο τους πρόσωπο αυτό του παγκόσμιου ιμπεριαλιστή συμμετέχοντας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με την πλευρά των νικητών της Αντάντ.
Είναι όμως και η περίοδος που η εργατική τάξη στις ΗΠΑ διεκδικεί τα δικαιώματά της και οργανώνεται - ήδη από τη δεκαετία του 1880 με αποκορύφωμα τα γεγονότα του Σικάγου. Το 1905 δημιουργείται η οργάνωση IWW, οι “Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου”, η οποία μέσα σε λίγα χρόνια καταφέρνει να οργανώσει εκατομμύρια εργάτες. Κόντρα στις επιθέσεις της άρχουσας τάξης, των αφεντικών και του κράτους, τις διαφορετικές θρησκείες, χρώματα και καταγωγές, το IWW θα μιλήσει την κοινή ταξική γλώσσα και θα καταφέρει να ενώσει όλους αυτούς τους νέους εργάτες σε απεργίες για καλυτέρευση της ζωής τους αλλά και στο όραμα για μια διαφορετική κοινωνία. Το 1919 το Σιατλ θα παραλύσει σε μια από τις μεγαλύτερες γενικές απεργίες στην ιστορία των ΗΠΑ.
Mεξικό
Σε αυτό το περιβάλλον θα δράσουν οι αναρχικοί Σάκο και Βαντσέτι. Πρωτοστατώντας σε απεργίες. Κοπανώντας τη στο Μεξικό για να αποφύγουν τη στράτευση αρνούμενοι να πολεμήσουν στον Α’παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Οργανώνοντας το 1920 κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας όπως αυτής για τη δολοφονία του φίλου τους Σαλτσέντο που “έπεσε” από το 14ο όροφο σπρωγμένος από αστυνομικούς. Αυτή ακριβώς η τελευταία τους πράξη ήταν η σταγόνα που ξεχείλεισε το ποτήρι. Η αστυνομία της Μασσαχουσέτης θα τους φορτώσει μια δολοφονία και μια ληστεία σε ένα εργοστάσιο υποδημάτων.
Ηταν μια σκευωρία. Μοναδική ένδειξη ενοχής ήταν το γεγονός ότι οπλοφορούσαν (κάτι καθόλου ασυνήθιστο για την εποχή) και ότι ένα από τα όπλα ήταν ίδιας μάρκας με αυτά που χρησιμοποιήθηκαν στη ληστεία. Παρά το γεγονός ότι στην ακροαματική διαδικασία παρουσιάστηκαν αδιάψευστα στοιχεία που συνηγορούσαν στην αθωότητά τους το δικαστήριο θα τους καταδικάσει στις 14 Ιούλη του 1921. Οπως θα πει χαρακτηριστικά ο πρόεδρος του δικαστηρίου Θάγιερ “Παρόλο που ο Σάκο μπορεί να μην έχει διαπράξει το έγκλημα, είναι παρόλα αυτά ένοχος γιατί είναι εχθρός των υπαρκτών θεσμών”.
Η καταδίκη τους ήταν κομμάτι ενός κύματος ευρύτερης καταστολής που εξαπέλυσε η αμερικάνικη άρχουσα τάξη. “Ο φόβος των κόκκινων” όπως έμεινε στην ιστορία ήταν το ανάλογο του σημερινού “πόλεμου στην τρομοκρατία” του Μπους. Ξέσπασε αμέσως μετά το τέλος του πολέμου και την Οκτωβριανή επανάσταση, όταν στον εορτασμό στη δεύτερη επέτειο της τελευταίας, το 1919, έγινε ένα τεράστιο κύμα συλλήψεων. Ακολούθησε μεγαλύτερη καταστολή το 1920, με επίκεντρο τη βιομηχανική περιοχή της Βοστώνης όπου εργάτες διαπομπεύθηκαν αλυσοδεμένοι στους δρόμους της πόλης.
Ο “φόβος των κόκκινων” είχε πραγματική βάση: Στις εκλογές τους 1912 ο σοσιαλιστής Γιούτζην Ντέμπς είχε εκλεγεί βουλευτής παίρνοντας ένα εκατομμύριο ψήφους. Το IWW οργάνωνε σωρεία απεργιών που ταρακουνούσαν τα αφεντικά. Μετά το 1919 το νεοδημιουργημένο Κομμουνιστικό Κόμμα υπερασπιζόταν την προοπτική της επανάστασης στις ίδιες τις ΗΠΑ. Ολα αυτά τρομοκράτησαν την κυβέρνηση Ουίλσον που έβαλε στο στόχαστρο να πνίξει το κίνημα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η σύλληψη των Σάκο και Βαντσέττι.
Η απάντηση σε αυτήν την επίθεση διχάζει την ιταλική Επιτροπή Υπεράσπισης καθώς ένα κομμάτι θέλει να συνεχίσει βάζοντας βόμβες ενώ τα μέλη του IWW θέλουν την οργάνωση μαζικής καμπάνιας. Στις 20 Σεπτέμβρη του 1920 ιταλοί αναρχικοί βάζουν βόμβα στη Γουόλ Στριτ σαν αντίδραση στη σύλληψη των Σάκο και Βαντσέτι. Σκοτώνονται 40 και τραυματίζονται άλλοι 200. Η προπαγάνδα ενάντια στους “κόκκινους” παίρνει φωτιά και τον Ιούλη του 1921 η δίκη τελειώνει με απόφαση την καταδίκη σε θάνατο.
Ταυτόχρονα όμως θα ξεκινήσει και η καμπάνια για την απελευθέρωση τους που τα επόμενα χρόνια θα ταρακουνήσει συνθέμελα όχι μόνο τις ΗΠΑ αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο. Το κίνημα για την απελευθέρωση των Σάκο και Βαντσέτι θα εξελιχθεί σε ένα γιγάντιο ενιαίο μέτωπο μέσα στις ΗΠΑ. Κομμουνιστές, σοσιαλιστές, αναρχικοί, συνδικαλιστές, ριζοσπάστες φιλελεύθεροι θα φτιάξουν επιτροπές και θα οργανώσουν μαζικά συλλαλητήρια σε όλες τις μεγάλες και μικρές πόλεις των ΗΠΑ - 25.000 άτομα θα συγκεντρωθούν μόνο στη Ν.Υόρκη.
Η καμπάνια, που θα κρατήσει εφτά χρόνια, θα εξαπλωθεί σε όλον τον πλανήτη με τεράστιες διαδηλώσεις στην Ιταλία, το Λονδίνο, τις Βρυξέλλες, το Παρίσι, την Απω Ανατολή, την Ινδία. Εικόνες αυτών των διαδηλώσεων από τα επίκαιρα της εποχής μπορεί να δεί κανείς εμβόλιμα στην ταινία Σάκο και Βαντσέττι που γυρίστηκε το 1971 με πρωταγωνιστή τον Τ.Μ.Βολοντέ και μουσική του Μορικόνε τραγουδισμένη από την Τζοαν Μπαεζ.
Mέτωπο
Είναι τέτοιο το ρεύμα ώστε από το Κογκρέσσο της Ουρουγουάης μέχρι τις δημοτικές αρχές σε πόλεις της Ελβετίας και του Ρίο Ντε Τζανέϊρο, από βουλευτές του Εργατικού Κόμματος στην Αγγλία μέχρι τα ρωσικά σοβιετ και την Τρίτη Διεθνή, προσωπικότητες όπως ο Γ. Ντέμπς, ο Αϊνσταϊν, ο Μπερναρντ Σο, ο Ανατολ Φρανς και εκατοντάδες άλλοι απαιτούν αθώωση. Πρόκειται για ένα δυνατό παράδειγμα της δύναμης της τακτικής του Ενιαίου Μετώπου που ακολουθούν τα ΚΚ και η Διεθνής, μέχρι να εγκαταλειφθεί λίγο αργότερα, μετά τα σταλινικά πραξικοπήματα και να αντικατασταθεί από την αποτυχημένη τακτική της τρίτης περιόδου.
Παρά την κατακραυγή η κυβέρνηση και οι δικαστές αποφασίζουν να πάνε ως το τέλος και τον Απρίλη του 1927 αποφασίζεται η εκτέλεση των Σάκο και Βαντσέττι για τις 23 Αυγούστου παρά το γεγονός ότι ένας από τους πραγματικούς δράστες ονόματι Μαντέιρος έχει ήδη καταθέσει ότι η ληστεία δεν ήταν έργο δικό τους.
Σαν απάντηση, στο Κολοράντο το IWW οργανώνει τριήμερη απεργία ανθρακωρύχων στις 21 Αυγούστου. Στην Πενσυλβάνια οι εργάτες μποϋκοτάρουν τις μηχανές σταματώντας την παραγωγή κρεμώντας πανώ λευτεριά στους Σάκο και Βαντσέτι. Στη Βοστώνη η αστυνομία συλλαμβάνει την μητέρα Μπλούρ μια παλαίμαχη συνδικαλίστρια και κομμουνίστρια την ώρα που μιλάει σε συγκέντρωση συμπαράστασης. Το βράδυ στις 22 Αυγούστου εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι θα βγουν στους δρόμους των ΗΠΑ σε μια σιωπηλή διαμαρτυρία.
Δέκα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα οι Σάκο και Βαντσέτι θα ψηθούν στην ηλεκτρική καρέκλα. (Μαζί τους και ο Μαντέιρος, έτσι για να μάθει να λέει την αλήθεια). Στην κηδεία τους 100.000 εργάτες θα αψηφήσουν την αστυνομία και θα διαδηλώσουν πιασμένοι χέρι-χέρι. Παρόμοιες απεργίες θα γίνουν σε όλον τον κόσμο.O Pιζοσπάστης θα δημοσιεύσει την είδηση της εκτέλεσης στην πρώτη του σελίδα. Ο θάνατός τους έγινε, τραγούδι, ταινία, ντοκιμαντερ, βιβλία. Λίγο καθυστερημένα, μόλις μισό αιώνα μετά, το 1977, η πολιτεία της Μασσαχουσέτης απεφάνθη δια στόματος του κυβερνήτη Δουκάκη ότι “οι Σάκο και Βατσέττι καταδικάστηκαν αδίκως” και κήρυξε τις 23 Αυγούστου ημέρα μνήμης...
Ειρωνεία, αλλά και θρίαμβος. Οπως δήλωσε στο δικαστήριο αμέσως μετά την αναγγελία της θανατικής καταδίκης ο Βαντσέτι “θα μπορούσα να είχα πεθάνει, ασήμαντος, άγνωστος, μια αποτυχία. Τώρα δεν είμαστε αποτυχημένοι. Αυτή είναι η καριέρα μας και αυτός ο θριαμβός μας. Ποτέ στη ζωή μας δεν φανταστήκαμε ότι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει τόση δουλειά υπέρ της ανεκτικότητας, της δικαιοσύνης, της ανθρώπινης αλληλοκατανόησης όπως τελικά κάνουμε τώρα κατά λάθος. Ο,τι είπαμε, ό,τι ζήσαμε, ό,τι πονέσαμε - τίποτα! Η αφαίρεση των ζωών μας, των ζωών ενός καλού παπουτσή και ενός φτωχού ιχθυοπώλη - τα πάντα! Η τελευταία στιγμή μας ανήκει - αυτή η θανάσιμη αγωνία είναι ο θρίαμβός μας”.