Ιστορία
Το ΣΕΚΕ και το αντιπολεμικό κίνημα του 1922

Απεργοί Σιδηροδρομικοί το 1920

Ο­ι πολιτικές δυνάμεις που έστειλαν τον ελληνικό στρατό στην Μικρά Ασία, ο Βενιζέλος και μετά ο Γούναρης, ξέρανε ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε αντέξει ένα τέτοιο πόλεμο. Τους έστειλε ο Βενιζέλος ευελπιστώντας ότι οι δυτικές χώρες θα τον στηρίξουν, με κάποιες αόριστες υποσχέσεις, και έχοντας την εντύπωση ότι ο ελληνικός στρατός θα μπορούσε να συντηρηθεί μέσα από το χώρο που ανέπτυσσε την εκστρατεία του, δηλαδή να λεηλατήσουν τη Μικρά Ασία, πράγμα που σε μεγάλο βαθμό έγινε. Η ελληνική οικονομία δεν ήταν σε θέση να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις ενός τέτοιου πολέμου. 

Τον πόλεμο αυτό τον θέλανε ποιοι; Υπήρχαν τομείς του μεγάλου κεφαλαίου και μάλιστα του συγκεντροποιημένου με τη συνδρομή των τραπεζών βιομηχανικού κεφαλαίου που είχαν αποσπάσει πολύ υψηλά κέρδη εξαιτίας της εμπλοκής στον πόλεμο. Βιομηχανίες και τράπεζες που προμήθευαν το ελληνικό δημόσιο στους πολέμους που είχαν προηγηθεί, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την Εκστρατεία στην Ουκρανία. Ευνοήθηκε πολύ και ένα τμήμα του εμπορικού κεφαλαίου που είχε συναλλαγές κυρίως με τη Μικρά Ασία. Σε περίπτωση που είχαν πρόβλημα, όπως με την πτώση των εισαγωγών για παράδειγμα σε σιτηρά ή κάρβουνο από τη Ν. Ρωσία, μπορούσαν με όλη τους την άνεση να μεταφέρουν το βάρος στις πλάτες των λαϊκών στρωμάτων. 

Το τραπεζικό κεφάλαιο αναπτύχθηκε ουσιαστικά στις συνθήκες των πολέμων. Και βέβαια το εφοπλιστικό κεφάλαιο, όπως βλέπουμε και σήμερα, βγήκε πανίσχυρο και δυναμωμένο. Παραβίαση αποκλεισμών, αύξηση κομίστρων, αποζημιώσεις για τα πλοία που χάνανε, προκάλεσε μια τεράστια αύξηση των κερδών και τους ώθησε να πιέσουν τις κυβερνήσεις να συνεχίσουν και να επεκτείνουν τον πόλεμο. 

Ταυτόχρονα η κατάσταση ήταν απελπιστική όταν ξεκίνησε η μικρασιατική εκστρατεία. Τα δημόσια οικονομικά κατέρρεαν με τεράστια ελλείμματα, είχε καταρρεύσει η αγροτική παραγωγή, δεν υπήρχαν αγρότες να καλλιεργήσουν τα χωράφια. Είχαν μειωθεί ακόμα και τα κοπάδια. Τα υγειονομικά συστήματα κατέρρεαν την ίδια στιγμή που ήταν στα ύψη ο στρατιωτικός προϋπολογισμός. Για το κράτος η μόνη λύση ήταν εκτύπωση χαρτονομίσματος, χωρίς κάλυψη διότι τα αποθέματα σε χρυσό είχαν εξανεμιστεί για να συντηρήσουν τον ελληνικό στρατό στους προηγούμενους πολέμους. 

Το μόνο που περίμενε να στηριχτεί ο Βενιζέλος ήταν σε κάποια κεφάλαια που θα του έδιναν οι Αμερικανοί που του είχαν υποσχεθεί, οι Άγγλοι και οι Γάλλοι. Οι Άγγλοι δεν ήταν σίγουροι, γιατί ο Βενιζέλος είχε πρόσβαση μόνο στο Λόιντ Τζορτζ που η θέση του ήταν επισφαλής. Και τον Νοέμβρη του 1920 τότε που έχασε τις εκλογές ο Βενιζέλος το γαλλικό φράγκο υφίσταται ένα μεγάλο κλονισμό, υποτιμάται κατά 40%. Άρα ακάλυπτο χαρτονόμισμα, δηλαδή τεράστιος πληθωρισμός, ακρίβεια, πείνα και φυματίωση. 

Σε τέτοιες συνθήκες ήταν πολύ δύσκολο για την κυρίαρχη εθνική ιδεολογία να πείσει ότι ο πόλεμος αυτός ήταν αναγκαίος. Για να επικαλείσαι συνεχώς τη Μεγάλη Ιδέα κάπως θα έπρεπε να πείθεις ότι τα αποτελέσματα του πολέμου θα βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων. Κι όχι μόνο αυτό. Όπως θα έγραφε χαρακτηριστικά η μπροσούρα των Παλαιών Πολεμιστών αργότερα: «Οι απελευθερωθέντες δούλοι αδελφοί της Ανατολικής Μακεδονίας σαν ένα σακί ζάχαρη παζαρεύτηκαν από τον Βενιζέλο στην αγγλική αγορά και από τον Γούναρη στην γερμανική». 

Συνθήκες κρίσης

Έτσι σε συνθήκες κρίσης της κυρίαρχης ιδεολογίας άρχισε να διαμορφώνεται ένα κλίμα αντίδρασης απέναντι στον πόλεμο. Πολύ δύσκολη διαδικασία: το ελληνικό κράτος μπορούσε να σε κατηγορήσει για εσχάτη προδοσία, να κάνει ακόμα και εκτελέσεις. 

Αρχίσανε να έρχονται τα καράβια από τη Μικρά Ασία γεμάτα νεκρούς και τραυματίες. Και ο κόσμος άρχισε να αντιδρά. Το αντιπολεμικό κίνημα συγκροτήθηκε τελικά παρόλο που σήμαινε στρατοδικείο. Αυτό συνέβη και στην κορυφή, στην ηγεσία του ΣΕΚΕ που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται τότε. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν μια σειρά στελεχών, οι πρωτοπορίες που λέμε, που γενίκευσαν και έδωσαν κατεύθυνση στα αιτήματα αυτά. Σημαντικό στοιχείο ήταν ότι αυτά τα αιτήματα συνδέθηκαν με ανάγκες και συνθήκες που είχαν εμφανιστεί σε όλη την Ευρώπη και είχαν γεννηθεί από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Το ΣΕΚΕ και το αντιπολεμικό κίνημα το γέννησε η Οκτωβριανή Επανάσταση. 

Στην πραγματικότητα, όλες οι εργατικές κινητοποιήσεις που ξεσπάγανε στην Ελλάδα την περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας εξελίσσονταν σε αντιπολεμικές διαμαρτυρίες. Η προεκλογική συγκέντρωση του ΣΕΚΕ τον Οκτώβρη του 1920 με 50 χιλιάδες μετατράπηκε σε ένα αντιπολεμικό συλλαλητήριο, όπως έγινε και στη Δράμα, την Καβάλα και αλλού. 

Αρχίζει και στο μέτωπο να εμφανίζεται αντιπολεμικό κίνημα. Αρχίζουν να κυκλοφορούν εφημερίδες χειρόγραφες που τις γράφανε οι ίδιοι οι φαντάροι όπως ο “Αραμπάς”, η “Φούντα”. Ο Παντελής Πουλιόπουλος, από τις πιο σημαντικές μορφές που έχουν περάσει από το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα ήταν υπεύθυνος για την πλέον πολιτική εφημερίδα που κυκλοφορούσε στο μέτωπο, ο Ερυθρός Φρουρός. Βοηθούσαν και οι σιδηροδρομικοί που είχαν σταλεί επίτακτοι στο μέτωπο, μεταφέροντας υλικά, βοηθώντας όσους ήθελαν να λιποτακτήσουνε. 

Όταν κατέρρευσε το μέτωπο γυρίζουν οι φαντάροι που δεν έχουν στο ήλιο μοίρα και μαζί τους οι πρόσφυγες που φτάνουν το 1,2 εκατομμύριο. Δημιουργείται αυτόματα αγροτικό πρόβλημα, η μεταρρύθμιση του 1917 δεν είχε προχωρήσει. Έτσι έχουμε μια ώσμωση, το αντιπολεμικό κίνημα συνδέεται με τα αγροτικά αιτήματα. Το κίνημα των Παλαιών Πολεμιστών βοηθούσε τους αγρότες στις κινητοποιήσεις τους, όπως για τα μοναστηριακά κτήματα. Το αποτέλεσμα ήταν εργατικές πρακτικές όπως οι προκηρύξεις, οι διαδηλώσεις, οι συγκρούσεις με την αστυνομία να συνδυάζονται με αγροτικές μορφές διαμαρτυρίας. 

Μιχάλης Λυμπεράτος

• Αποσπάσματα από την ομιλία του στο φεστιβάλ Μαρξισμός 2022 τον Ιούλη στην Νομική.

Μιχάλης Λυμπεράτος, 10 Ιούλη 2022, Φεστιβάλ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ 2022. Φωτό: Αρχείο ΕΑ