Ο Πόλεμος έκλεισε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους του καπιταλισμού και άνοιξε την αυλαία για μια νέα φάση του συστήματος, την περίφημη «χρυσή τριακονταετία» του. Τρεις δεκαετίες συνεχούς, πρακτικά, ανάπτυξης και, για το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και της βόρειας Αμερικής τουλάχιστον, με ελάχιστη ανεργία και μεγάλη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου της μεγάλης πλειοψηφίας του πληθυσμού. Η άλλη πλευρά αυτών των δεκαετιών ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος, η κούρσα των εξοπλισμών ανάμεσα στις δυο υπερδυνάμεις που κρατούσε τον πλανήτη στο κατώφλι του πυρηνικού Αρμαγεδώνα.
Για εκατομμύρια εργάτες σε όλον τον κόσμο, ο πόλεμος ήταν «καλός», ήταν συνέχεια των αγώνων που είχαν δώσει στη δεκαετία του ´30 ενάντια στον φασισμό. Η συμμετοχή της Σοβιετικής Ένωσης σε αυτόν τον πόλεμο ενίσχυε αυτή την αίσθηση. Για την αριστερά εκείνης της εποχής αλλά και σήμερα, ο πόλεμος μπορεί να ξεκίνησε ως ιμπεριαλιστικός, ως η συνέχεια της σύγκρουσης του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά η είσοδος της Ρωσίας, τον Ιούνη του 1941, του άλλαξε τον χαρακτήρα: τον έκανε αντιφασιστικό.
Γι´ αυτό έχει σημασία να επιμείνουμε ότι εκείνος ο πόλεμος, παρά το δικαιολογημένο μίσος για τους ναζί, που άλλωστε ώθησε εκατομμύρια ανθρώπους στα κινήματα Αντίστασης, ήταν άδικος και ιμπεριαλιστικός από όλες τις μεριές.
Τη δεκαετία του 1930 ο καπιταλισμός γνώρισε τη μεγαλύτερη κρίση του. Η κρίση του καπιταλισμού γέννησε τον φασισμό. Το ναζιστικό καθεστώς του Χίτλερ προσπάθησε να αντιμετωπίσει την οικονομική κρίση με εργαλεία που επιστράτευσαν και άλλες άρχουσες τάξεις εκείνη την εποχή: τα δημόσια έργα, τον έλεγχο των τιμών. Το εργατικό κίνημα είχε τσακιστεί μεθοδικά και ολοκληρωτικά, άλλωστε γι´ αυτό η άρχουσα τάξη είχε δεχτεί τους ναζί στην εξουσία.
Όταν αυτές οι συνταγές απέτυχαν στα μέσα της δεκαετίας του ´30, η μόνη διέξοδος ήταν η επέκταση, το μοίρασμα του κόσμου εκ νέου, με τη βία. Τα προγράμματα επανεξοπλισμού απογειώθηκαν, μαζί και τα κέρδη των γερμανικών επιχειρήσεων. Οι υπόλοιπες Μεγάλες Δυνάμεις δεν ήταν διατεθειμένες να μείνουν πίσω σε αυτή τη κούρσα. Εκαναν το ίδιο, με αντίστοιχα αποτελέσματα για τις οικονομίες τους. Η πορεία προς τον πόλεμο κι ο ίδιος ο πόλεμος ήταν το απόγειο της παρέμβασης του κράτους στην καπιταλιστική οικονομία, του κρατικού καπιταλισμού.
Ένα μέτρο για να καταλάβουμε τι σήμαινε αυτό, είναι να δούμε την αμερικάνικη οικονομία. Στην πιο «ελεύθερη» οικονομία του κόσμου, στη διάρκεια του πολέμου το κράτος ήταν υπεύθυνο για το 90% των επενδύσεων. Τις τιμές, και τις ποσότητες των προϊόντων που παράγονταν τις καθόριζαν σχεδιασμένα κοινές επιτροπές κρατικών γραφειοκρατών και εκπροσώπων των μεγάλων μονοπωλίων. Όχι μόνο της πολεμικής βιομηχανίας αλλά και των καταναλωτικών προϊόντων. Η συνολική παραγωγή διπλασιάστηκε ανάμεσα στο 1940 και το 1943, και οι καταναλωτικές δαπάνες ξεπέρασαν αυτές και των προηγούμενων χρόνων. «Η πολεμική οικονομία κατόρθωσε αυτά που δεν είχαν κατορθώσει οχτώ χρόνια New Deal», όπως ανέφερε ο Κρις Χάρμαν στο τελευταίο βιβλίο του Zombie Capitalism.
Κρίση
Η κρίση γέννησε τους πολεμικούς ανταγωνισμούς και αυτοί με τη σειρά τους αποδεικνύονταν ως η «στρατηγική εξόδου» από την κρίση. Οι «χορτάτοι» και οι «πεινασμένοι» ιμπεριαλισμοί, οι κερδισμένοι κι οι χαμένοι του προηγούμενου Παγκοσμίου Πολέμου, έμπαιναν σε τροχιά σύγκρουσης. Οταν ο Χίτλερ εισέβαλε στην Πολωνία, την 1η Σεπτέμβρη του 1939, η Γαλλία κι η Βρετανία του κήρυξαν τον πόλεμο δυο μέρες αργότερα.
Για την Βρετανία, την Γαλλία (και τις ΗΠΑ που μπήκαν στο πόλεμο τον Δεκέμβρη του 1941) ήταν προφανώς ένας πόλεμος για να υπερασπίσουν τη θέση τους ως μεγάλες δυνάμεις. Ο «αντιφασισμός» δεν υπήρχε καν στο λεξιλόγιο των κυβερνήσεων και των κυρίαρχων τάξεων. Για την Βρετανία αυτό που είχε σημασία ήταν η Ινδία, όχι η φασιστική πανούκλα. Η Ινδία, όχι οι Ινδοί: το 1943 στο Λιμό της Βεγγάλης περίπου 3 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ εξαγόταν ρύζι για τις ανάγκες της Αυτοκρατορίας. Οι Σύμμαχοι δεν είχαν καμιά ηθική αναστολή να αιματοκυλίσουν την Αθήνα τον Δεκέμβρη του 1944, την πρωτεύουσα μιας χώρας που είχε υποφέρει τα πάνδεινα από τον φασισμό, για να συντρίψουν ένα κίνημα που είχε δώσει τα πάντα στην αντιφασιστική πάλη.
Τι ίσχυε όμως με την Σοβιετική Ένωση; Το κριτήριο για τις συμμαχίες της άρχουσας τάξης του κρατικού καπιταλισμού που είχε χτιστεί στη δεκαετία του ´30, δεν ήταν η πάλη ενάντια στον φασισμό, αλλά τα γεωπολιτικά συμφέροντα της «Μητέρας Ρωσίας». Ο Στάλιν δεν δίστασε να συνάψει μια βρόμική συμφωνία με τον Χίτλερ το 1939, το Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότοφ.
Και στην διάρκεια του πολέμου συμπεριφέρθηκε απέναντι στα κινήματα που πάλευαν ενάντια στον φασισμό και για κοινωνική αλλαγή, με τον ίδιο κυνισμό και σκληρότητα όπως οι ιμπεριαλισμοί της Δύσης. Το ελληνικό κίνημα έγινε χαρτί στα παζάρια με τους δυτικούς συμμάχους για το μοίρασμα της Ευρώπης. Ο ρώσικος στρατός έμεινε στις πύλες της Βαρσοβίας το καλοκαίρι του 1944, όχι γιατί δεν μπορούσε να απελευθερώσει την πόλη, αλλά γιατί ο Στάλιν προτιμούσε να συντρίψουν οι ναζί την εξέγερση της πολωνικής Αντίστασης. Ένας πονοκέφαλος λιγότερος για τον μεταπολεμικό έλεγχο της Πολωνίας.
Στις Διασκέψεις των «Τριών Μεγάλων» στην Γιάλτα της Κριμαίας τον Φλεβάρη του 1945 και στο Πότσνταμ της Γερμανίας τον Ιούλη του ίδιου χρόνου, τέθηκαν όλα τα ζητήματα της μεταπολεμικής Ευρώπης. Τέθηκαν αλλά δεν αποφασίστηκαν.
Η Ρωσία ήταν κατεστραμμένη από τον πόλεμο. Εκτός από τα εκατομμύρια νεκρούς, περίπου το 30% του εθνικού πλούτου είχε καταστραφεί. Όμως δεν μπορούσε να μείνει πίσω. Το πρώτο μεταπολεμικό πεντάχρονο πλάνο που ανακοίνωσε ο Στάλιν τον Μάρτη του 1946, προέβλεπε ότι μέχρι το 1950 η σοβιετική οικονομία θα είχε ξεπεράσει κατά 50% το επίπεδο που βρισκόταν το 1940. Ο Αμερικάνοι είχαν την ατομική βόμβα, κι η χρησιμοποίησή της ενάντια στην Ιαπωνία ήταν και μια έμμεση απειλητική κίνηση στους συμμάχους τους. Η Ρωσία έπρεπε να σπάσει αυτό το «πυρηνικό μονοπώλιο» και για άλλη μια φορά να φτάσει και να ξεπεράσει τη Δύση σε πολεμικούς εξοπλισμούς.
Ιμπεριαλισμός
Από την άλλη, ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός έβγαινε με αδιαμφισβήτητη την οικονομική και στρατιωτική πρωτοκαθεδρία του στην Δύση. Από οικονομικής άποψης, η αμερικάνικη οικονομία συγκέντρωνε το 50% της παγκόσμιας παραγωγής. Ηταν μια χώρα που δεν είχε γνωρίσει καμιά από την καταστροφή του πολέμου αλλά, όπως είδαμε παραπάνω, η οικονομία της είχε απογειωθεί. Στρατιωτικά, επίσης, ήταν πανίσχυρη. Και η αμερικάνικη άρχουσα τάξη ήταν αποφασισμένη να διατηρήσει την πρωτιά και σε αυτό τον τομέα. Οι στρατιωτικές δαπάνες μετά τον πόλεμο δεν υποχώρησαν στα προπολεμικά τους επίπεδα. Το 1939 ήταν μόλις 1% του ΑΕΠ. Το 1948 ήταν το 4,8% (στην πραγματικότητα πολύ περισσότερο).
Στην πραγματικότητα, το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου δεν έφερε την περίοδο της αρμονικής συνεργασίας την οποία υμνούσαν οι κυβερνήσεις των νικητών. Μέσα στο πολύ δυο χρόνια, αυτά τα ωραία λόγια είχαν δώσει την θέση τους στον «Ψυχρό Πόλεμο», τον ιμπεριαλιστικό ανταγωνισμό των δυο μπλοκ, γύρω από τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ.
Η χρυσή τριακονταετία του συστήματος γεννήθηκε μέσα από το Άουσβιτς και την Χιροσίμα και η κινητήρια δύναμή της ήταν ο πολεμικός ανταγωνισμός που παραλίγο να φέρει την ανθρωπότητα στο πυρηνικό όλεθρο.
Αυτή η διαπίστωση έχει αξία σήμερα. Ο καπιταλισμός περνάει τη βαθύτερη κρίση του από την δεκαετία του 1930. Δεν σημαίνει ότι η ιστορία θα ακολουθήσει την ίδια διαδρομή -για πολλούς λόγους. Ο καπιταλισμός σήμερα είναι διαφορετικός από αυτόν της δεκαετίας του ´30. Η κρίση του δεν αποκτάει αμέσως τις κατακλυσμιαίες διαστάσεις που απέκτησαν τότε, και που μέσα σε πέντε έξι χρόνια οδήγησαν την ανθρωπότητα σε ένα παγκόσμιο πόλεμο. Το εργατικό κίνημα κι οι επαναστάτες έχουν περισσότερο χρόνο και μεγαλύτερες δυνατότητες από τότε.
Όμως, στις συνθήκες της οικονομικής και πολιτικής κρίσης του συστήματος έχει σημασία που αναζητάει η Αριστερά λύσεις και έμπνευση. Στη νοσταλγία για το «κοινωνικό συμβόλαιο» της μεταπολεμικής περιόδου του συστήματος, σε ένα ανθρώπινο καπιταλισμό; Όχι, πρέπει να κοιτάξουμε μπροστά, όχι πίσω: Αυτή τη φορά, η ταξική πάλη μπορεί να έχει διαφορετική έκβαση από τη δεκαετία του ´30. Την ανατροπή του καπιταλισμού και την εξουσία των εργατών.