Ως μαρξιστές, δεν αντιλαμβανόμαστε τον ιμπεριαλισμό με τον τρόπο των παραδοσιακών αυτοκρατοριών. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται απλώς για μια μεγάλη, ισχυρή χώρα που κυριαρχεί πάνω σε άλλες χώρες. Ο καπιταλιστικός ιμπεριαλισμός είναι πολύ χειρότερος, επειδή δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με έναν μεγάλο νταή, αλλά με μια συμμορία από μεγάλους νταήδες που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την κυριαρχία. Και αυτό είναι συνέπεια της διαδικασίας συσσώρευσης του κεφαλαίου, την οποία ο Μαρξ μελέτησε τόσο καλά στο «Κεφάλαιο». Επειδή αυτή η διαδικασία φτάνει σε ένα σημείο και αυτό συνέβη στα τέλη του 19ου αιώνα—όπου το σύστημα αλλάζει με πολύ σημαντικούς τρόπους.
Έχουμε τη συγχώνευση δύο μορφών ανταγωνισμού: του οικονομικού ανταγωνισμού μεταξύ καπιταλιστικών επιχειρήσεων που προσπαθούν να κυριαρχήσουν στις αγορές, και του γεωπολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ κρατών. Απλοποιώντας λίγο τα πράγματα, τα επιμέρους κεφάλαια γίνονται τόσο μεγάλα που λειτουργούν σε παγκόσμια κλίμακα και χρειάζονται τα κράτη τους για να υπερασπιστούν τα συμφέροντά τους διεθνώς. Επομένως, αυτό που είναι ο σύγχρονος καπιταλιστικός ιμπεριαλισμός, είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ αντίπαλων καπιταλιστικών δυνάμεων που επιδιώκουν να κυριαρχήσουν και να εκμεταλλευτούν την ανθρωπότητα. Και είναι αυτό ακριβώς το σύστημα που παρήγαγε τους παγκόσμιους πολέμους του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.
Αλλά από αυτούς τους πολέμους και μετά, από το 1945, οι ΗΠΑ έγιναν αυτό που ονομάζεται ηγεμονική δύναμη. Η κυρίαρχη καπιταλιστική δύναμη σε παγκόσμια κλίμακα. Όμως τώρα, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός βρίσκεται σε παρακμή και αντιμετωπίζει μια πολύ σοβαρή πρόκληση στο πρόσωπο της Κίνας. Το 1945, οι ΗΠΑ είχαν το μισό της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής. Το 2024, το 10% της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής και η Κίνα το 30%.
Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή που αντιπροσωπεύει μια βαθιά, μακροπρόθεσμη τάση, η οποία όμως ενισχύθηκε από συγκεκριμένα γεγονότα: από την ήττα των ΗΠΑ στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, και από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση το 2007-2008. Και ο Τραμπ είναι προϊόν αυτής της κρίσης. Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να αναστρέψει την κρίση του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Οι προηγούμενες κυβερνήσεις των ΗΠΑ, ήδη από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, προσπαθούσαν να συσπειρώσουν τα κορυφαία καπιταλιστικά κράτη, ιδιαίτερα στην Ευρώπη και την Ανατολική Ασία, υπό την αμερικανική ηγεσία. Αυτή είναι η ιδέα αυτού που μερικές φορές ονομάζεται «φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων». Όμως ο Τραμπ πιστεύει ότι αυτή η τάξη έχει στην πραγματικότητα λειτουργήσει ενάντια στα συμφέροντα του αμερικανικού καπιταλισμού. Και έτσι προσπαθεί να βάλει στη θέση της αυτό που ονομάζω ληστρικό ιμπεριαλισμό.
Πόλεμοι
Κι έτσι ο Τραμπ, αντί να σταματήσει τους λεγόμενους «αέναους πολέμους» των ΗΠΑ ξεκίνησε μια σειρά από πολέμους, ή παρ' ολίγον πολέμους. Και η πρώτη μεγάλη κίνηση, η μεγάλη επιτυχία ας πούμε, ήταν η απαγωγή του Προέδρου της Βενεζουέλας από τον αμερικανικό στρατό. Και ήταν η επιτυχία εκεί που τον ενθάρρυνε να παρασυρθεί στο σχέδιο του Νετανιάχου για την έναρξη ενός πολέμου από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Και αυτό αντανακλούσε τη στρατηγική του Νετανιάχου, να χρησιμοποιήσει ακραία βία και τη στρατιωτική ισχύ του Ισραήλ για να συντρίψει όλους τους αντιπάλους του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή και να εδραιώσει το Ισραήλ ως την κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή.
Το κύριο εμπόδιο σε αυτό ήταν το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας στο Ιράν. Έτσι, ο Νετανιάχου έπεισε τον Τραμπ να τον ακολουθήσει στην επίθεση κατά του Ιράν. Αλλά ο Τραμπ ήθελε επίσης να επιτεθεί στο Ιράν επειδή ένας από τους πιο ξεκάθαρους στόχους του είναι να αυξήσει τον έλεγχο των ΗΠΑ πάνω στις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου παγκοσμίως. Όλο αυτό το σχέδιο απέτυχε. Σε αυτή τη φάση βλέπουμε τις διαπραγματεύσεις που εξελίσσονται. Όμως, ακόμα κι αν δούμε έναν νέο γύρο επιθέσεων στο Ιράν αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει την κατάσταση, δηλαδή την ήττα των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε αυτόν τον πόλεμο.
Η άνοδος της Κίνας είναι σύμπτωμα μιας ευρύτερης διαδικασίας μετατόπισης της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος. Το Ιράν είναι ένα παράδειγμα αυτής της μετατόπισης. Είναι μια αρκετά εκβιομηχανισμένη οικονομία. Παράγει περισσότερους μηχανικούς κάθε χρόνο από ό,τι οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν είναι κάποια πρωτόγονη κοινωνία που τα ισραηλινά και αμερικανικά βομβαρδιστικά και τα τανκς μπορούν απλώς να ισοπεδώσουν. Και με τη μαζική παραγωγή ντρόουνς βρίσκεται στην αιχμή της επανάστασης στη στρατιωτική τεχνολογία που βλέπουμε να εξελίσσεται για παράδειγμα στον πόλεμο στην Ουκρανία.
Το καθεστώς του Ιράν είναι αντεπαναστατικό, προέκυψε από τη συντριβή της λαϊκής και εργατικής επανάστασης του 1979. Ωστόσο αυτό το καθεστώς διαμορφώθηκε μέσα από τις εμπειρίες της επανάστασης και του πολέμου και η ιδεολογία έχει πολύ σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του. Γι’ αυτό δεν κατέρρευσε από τα αμερικάνικα και ισραηλινά πλήγματα και αντεπιτέθηκε. Έτσι ο Τραμπ βρίσκεται σε αδιέξοδο, δεν θέλει να αποδεχτεί την ήττα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού αλλά την ίδια στιγμή αν ξεκινήσει ξανά τον πόλεμο θα δει περισσότερες επιθέσεις σε αμερικάνικες βάσεις και στις χώρες του Κόλπου.
Κρίση
Ο Τραμπ συνάντησε τον Σι Τζιπίνγκ στην Κίνα και στην ουσία τον ικέτευσε να παρέμβει για να τον βγάλει από το αδιέξοδο και να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ. Και ουσιαστικά ο Σι του απάντησε «ωραία Ντόναλντ, τίποτα δεν είναι τσάμπα, θες βοήθεια, εγώ θέλω τη Ταϊβάν, οπότε μην τους πουλήσεις οπλικά συστήματα». Την κρίση του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού τη βλέπουμε σε πολλά επίπεδα. Για παράδειγμα, οι υπόλοιπες δυτικές κυβερνήσεις, όπως κι η Κίνα, δεν είναι ιδιαίτερα πρόθυμες να ξελασπώσουν τον Τραμπ.
Οι μοναρχίες του Κόλπου, παραδοσιακοί σύμμαχοι των ΗΠΑ, τώρα έχουν αρχίσει να ψάχνουν αλλού για προστασία. Τα ΗΑΕ προς το Ισραήλ, η Σ. Αραβία σε συμμαχίες με το Πακιστάν ή την Τουρκία. Τι θα συμβεί αν ξεσπάσει πόλεμος ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα; Οι αμερικάνικες βάσεις στην Ασία θα ισοπεδωθούν. Κι έτσι βλέπουμε ξαφνικά τη Νότιο Κορέα να κρατάει αποστάσεις από τις ΗΠΑ και να είναι πολύ θυμωμένη με τον Νετανιάχου.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη ριζοσπαστική και επαναστατική Αριστερά; Χρειάζεται να επανέλθουμε στη διαπίστωση ότι ο ιμπεριαλισμός είναι ένα σύστημα κρατών που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να καταπιέζουν και να εκμεταλλεύονται εμάς. Γι’ αυτό δεν πρέπει να τρέφουμε καμιά αυταπάτη, η Κίνα είναι επίσης μια ιμπεριαλιστική δύναμη. Το κινέζικο κράτος δεν επιβάλλει τις θελήσεις του μόνο στους εργάτες στη χώρα αλλά και σε λαούς και κυβερνήσεις σε άλλα σημεία του κόσμου. Μπορεί να μην το κάνει με τον ωμό και αλαζονικό τρόπο που το κάνουν οι ΗΠΑ αλλά δεν παύει να είναι ο νο2 ιμπεριαλιστής.
Υπάρχει ένα σχετικά ισχυρό ρεύμα στην Αριστερά που λέει ότι είμαστε ενάντια στις ΗΠΑ και αυτό σημαίνει ότι στηρίζουμε ένα προοδευτικό μπλοκ (Κίνα, Ρωσία, τώρα και Ιράν) που λειτουργεί ως αντίβαρο στον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό. Απορρίπτουμε αυτή τη προσέγγιση γιατί επιμένουμε ότι η διαχωριστική γραμμή παγκόσμια είναι η τάξη, η ταξική πάλη, και όχι το έθνος.
Βασιζόμαστε στη κληρονομιά του Λένιν και της Ρόζας Λούξεμπουργκ στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο με την εργατική τάξη και τους καταπιεσμένους λαούς ενάντια σε όλες τις άρχουσες τάξεις. Καλωσορίζουμε την ήττα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού και του Ισραήλ, όχι γιατί θεωρούμε ότι το καθεστώς του Ιράν είναι πιο προοδευτικό αλλά επειδή αυτή η ήττα εξασθενίζει τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό και ανοίγει νέες δυνατότητες για την αλλαγή από τα κάτω.
Και σε αυτό έγκειται η σημασία του κινήματος αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη. Τόσο από άποψη της μαζικής κλίμακάς του, το περασμένο σαββατοκύριακο εκατοντάδες χιλιάδες διαδήλωσαν στο Λονδίνο ρίχνοντας ένα χαστούκι στο βρετανικό κράτος και την κυβέρνηση που κατηγορεί το κίνημα σαν αντισημιτικό. Αλλά και γιατί αποκαλύπτει το πρόσωπο του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού. Η ρωσική και κινεζική κυβέρνηση ρίχνουν κροκοδείλια δάκρυα αλλά δεν έχουν σηκώσει το δαχτυλάκι τους για την Παλαιστίνη. Και τρίτον για τη ριζοσπαστικοποίηση και την ταξική διάσταση που αποκτάει αυτό το κίνημα, ιδιαίτερα με τις απεργίες του φθινοπώρου σε Ιταλία και εδώ, είμαστε υπερήφανοι για τον ρόλο των συντρόφων του ΣΕΚ σε αυτή την προσπάθεια. Η συγχώνευση του αντιπολεμικού κινήματος με τους εργατικούς αγώνες ενάντια στο κεφάλαιο είναι ο δρόμος για ένα κίνημα που θα ανατρέψει αυτό το σάπιο σύστημα.
Άλεξ Καλλίνικος
• Από την ομιλία του στο φεστιβάλ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ 2026 στο Πάντειο.