Στη μάχη της Cable Street, τέτοιες ημέρες πριν από 90 χρόνια, τον Οκτώβρη του 1936, η εργατική τάξη του Ανατολικού Λονδίνου συνέτριβε τους φασίστες του Μόσλεϊ και καθόριζε την εξέλιξη της ιστορίας.

 Το 1936 ο Χίτλερ ήδη είχε αναλάβει την εξουσία στη Γερμανία, ο Μουσολίνι συμπλήρωνε 14 χρόνια φασιστικής διακυβέρνησης του ιταλικού κράτους και ο Φράνκο, λίγους μήνες πριν, επιχειρούσε πραξικόπημα σε βάρος της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας. 

Η Βρετανία ακόμα υπέφερε από τις συνέπειες της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929. Τα ποσοστά της ανεργίας βρίσκονταν σταθερά πάνω από το 20% από την αρχή της δεκαετίας, ενώ πάνω από το ένα τρίτο της εργατικής τάξης επιβίωνε κάτω από τα όρια της φτώχειας. 

Ο φασισμός στη Βρετανία προσπάθησε να ακολουθήσει τα βήματα των ομολόγων τους στην Ευρώπη. Να κερδίσει την εμπιστοσύνη της άρχουσας τάξης ως η δύναμη που μπορεί να τσακίσει την οργανωμένη εργατική τάξη σπέρνοντας την τρομοκρατία στο δρόμο. Κι αυτό ήταν ένα στοίχημα που ακόμα παιζόταν στη βρετανική πολιτική σκηνή.

Από τη δεκαετία του ’20 είχαν ξεκινήσει οι προσπάθειες οργάνωσης των φασιστών με αντισημιτικά και αντικομμουνιστικά συνθήματα. Η πιο “επιτυχημένη” ήταν η Βρετανική Ένωση Φασιστών (BUF) που ξεκίνησε το 1932 ο Όσβαλντ Μόσλεϊ. Ο Μόσλεϊ αφού πέρασε από τους Τόρηδες κι από το Εργατικό Κόμμα, προσπάθησε να κάνει μια κόπια του φασιστικού κόμματος του Μουσολίνι. 

Τάγματα εφόδου με μαύρα πουκάμισα αποκαλούμενα «μελανοχίτωνες», κομματική εφημερίδα με το ίδιο όνομα, υποστηριχτές και χρηματοδότες προερχόμενους από την αστική τάξη και την αριστοκρατία, ανοιχτή στήριξη από κομμάτια του αστικού Τύπου όπως η ευρείας κυκλοφορίας Daily Mail, κραυγαλέα ρατσιστική προπαγάνδα ενάντια στην εβραϊκή κοινότητα, τα συνδικάτα και την Αριστερά. Παρότι οι εκτιμήσεις κυμαίνονται σε μεγάλο εύρος, κάποιες από αυτές υπολογίζουν η ΒUF να έφτασε στο ζενίθ της τα 50 χιλιάδες μέλη και τους 250 χιλιάδες υποστηριχτές.

Από την άλλη μεριά, η αντίσταση των αντιφασιστών στην Ισπανία ενέπνεε μαζικά τη βρετανική εργατική τάξη και η καρδιά της χτύπαγε στις εβραϊκές συνοικίες του Ανατολικού Λονδίνου. Από τον Αύγουστο μέχρι τον Οκτώβρη του ’36 είχαν γίνει περισσότερες από 600 αντιφασιστικές συναντήσεις στην περιοχή. Για τον Μόσλεϊ μια επίδειξη δύναμης στη συγκεκριμένη γειτονιά ήταν καθοριστικής σημασίας. Προανήγγειλε συγκέντρωση για τις 4 Οκτώβρη στην οποία σκόπευε να μιλήσει σε 5.000 φασίστες που μετά θα έμπαιναν με τις στολές και τους στρατιωτικούς σχηματισμούς τους στο Ηστ Εντ, συνοδευόμενοι από 6.000 μπάτσους πολλούς από αυτούς έφιππους.

Η εβραϊκή κοινότητα συγκέντρωσε περισσότερες από 100 χιλιάδες υπογραφές που καλούσαν σε απαγόρευση της πορείας των φασιστών. Ωστόσο αρχικά, η πρόκληση του Μόσλεϊ υποτιμήθηκε από τις ηγεσίες της Αριστεράς και των συνδικάτων. Το Εργατικό Κόμμα, η συνδικαλιστική ηγεσία και το Συμβούλιο Αντιπροσώπων Βρετανών Εβραίων κάλεσαν τον κόσμο να αγνοήσει τη φασιστική παρέλαση. «Αυτό που θέλω είναι να διατηρηθεί η ειρήνη και η τάξη, και συμβουλεύω όσους αντιτίθενται στον φασισμό να μείνουν μακριά από τη διαδήλωση» έγραφε ο ηγέτης των Εργατικών Τζορτζ Λάνσμπερι τρεις μέρες πριν τη μάχη. «Οι Εβραίοι που θα εμπλακούν σε οποιεσδήποτε πιθανές ταραχές, θα συμβάλλουν ενεργά στον αντισημιτισμό και στη δίωξη των Εβραίων. Αν δεν θέλετε να βοηθήσετε τους διώκτες των Εβραίων, μείνετε μακριά» έγραφε η εφημερίδα Τα Εβραϊκά Χρονικά. «Αν ο Μόσλεϊ αποφασίσει να διαδηλώσει, ας το κάνει. Μην επιχειρήσετε να προκαλέσετε αναταραχή» καλούσε ο τοπικός ηγέτης του ΚΚ, Φρανκ Λεφίτ. 

Το ΚΚ καλούσε την ίδια μέρα συγκέντρωση αλληλεγγύης στους ισπανούς αντιφασίστες στην πλατεία Τραφάλγκαρ στο κέντρο του Λονδίνου, μακριά από το σημείο της πρόκλησης. Αλλά η πίεση των ίδιων των κατοίκων του Ανατολικού Λονδίνου ανάγκασε το ΚΚ να αλλάξει τη στάση του. «H καλύτερη βοήθεια προς τους ισπανούς αντιφασίστες είναι να σταματήσουμε τον Μόσλεϊ στη Βρετανία» ήταν το επιχείρημα τους. Τα μέλη του ήδη είχαν αρχίσει να οργανώνουν την τοπική διαδήλωση μαζί με τους συντρόφους τους από το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα. 

No Pasaran

Το σύνθημα των ισπανών αντιφασιστών “No Pasaran – Δεν θα περάσουν” έγινε το σύνθημα με το οποίο θα δινόταν η μάχη για το μπλοκάρισμα των φασιστών στη συνοικία. Σε όλα τα σπίτια μοιράστηκαν φυλλάδια. Στους δρόμους που οδηγούσαν σε εργοστάσια και άλλους μεγάλους χώρους εργασίας γράφτηκαν με κιμωλία αντιφασιστικά συνθήματα. Αυτοκίνητα διέσχιζαν τις γειτονιές με χωνιά, καλώντας όλους να συμμετάσχουν στη διαδήλωση κατά της BUF.

Στις 4 Οκτώβρη ένα απίστευτο πλήθος πλημμύρισε τους δρόμους. Ένα ανθρώπινο τείχος είχε φράξει κάθε δρόμο που οδηγούσε στη γειτονιά. «Μια τεράστια αδιαπέραστη ανθρώπινη μάζα που ήταν αποφασισμένη να μην επιτρέψει στη BUF να μπει στο Ηστ Εντ. Συγκροτήσαμε τεράστια μπλοκ σε κάθε στροφή και δρόμο κάνοντας αλυσίδες για να τους σταματήσουμε» περιγράφει ο Τζακ Ντας, μέλος τότε του Κομμουνιστικού Κόμματος. «Από τα σοκάκια, τα στενά δρομάκια και τις κεντρικές οδικές αρτηρίες ακουγόταν ένα σταθερό ποδοβολητό από πόδια που παρήλαυναν, ολοένα πιο έντονο καθώς οι ομάδες κρούσης των διαδηλωτών διογκώνονταν από τις ενισχύσεις. Ένα δάσος από σημαίες σηκώθηκε και κρατήθηκε ψηλά, με το σύνθημα “ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΡΑΣΟΥΝ” ζωγραφισμένο σε διάφορα χρώματα, με το κόκκινο να κυριαρχεί» θυμάται ο Γουίλιαμ Φίσερμαν, 16χρονος τότε μέλος της νεολαίας του Εργατικού Κόμματος (Η μάχη της Cable Street 1936, εκδ. Κουρσάλ). 

Οι μπάτσοι έκαναν συντονισμένες εφόδους για να διαλύσουν τους αντιφασίστες αλλά ήταν αδύνατο. Η αντιφασιστική μάζα ήταν συμπαγής. «Δεν υπήρχε η απαίτηση να γίνεις πολεμιστής. Αυτό που σου ζητούσαν ήταν να σχηματίσεις ένα ανθρώπινο τείχος. Κι όταν η αστυνομία προσπαθούσε να μας διαλύσει απλά δεν υπήρχε πουθενά να τρέξεις». Σε κάποιους δρόμους οι οδηγοί των τραμ είχαν σχηματίσει οδόφραγμα με τα οχήματά τους. Σε ένα δρόμο, τη Gardiners Corner, ένας αυτόπτης μάρτυρας παρομοίασε τη σκηνή με το στάδιο Γουέμπλεϊ τη μέρα του τελικού κυπέλλου, με ένα τεράστιο πλήθος να ζητωκραυγάζει και να τραγουδά. Η εφημερίδα News Chronicle έκανε λόγο για 310.000 διαδηλωτές ενώ άλλοι μιλούν για μισό εκατομμύριο. 

Καθώς όλοι οι δρόμοι ήταν μπλοκαρισμένοι, η τελική προσπάθεια αστυνομίας και φασιστών έγινε στην οδό Cable Street. Οδοφράγματα είχαν σχηματιστεί από ένα φορτηγό και οικοδομικά υλικά από ένα παρακείμενο γιαπί. «Ανίσχυροι μπροστά σε ένα τόσο αποτελεσματικό οδόφραγμα, οι μπάτσοι ξανά και ξανά όρμησαν στο πλήθος: οι βιτρίνες των γειτονικών μαγαζιών υποχώρησαν καθώς άνθρωποι σπρώχνονταν και περνούσαν μέσα από τα γυαλιά. Αλλά οι μπάτσοι δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα μπροστά σε αυτό το απέραντο ανθρώπινο οδόφραγμα» θυμάται ο Φιλ Πίρατιν, στέλεχος του τοπικού ΚΚ τότε. 

Όλοι μαζί

Όλοι μαζί έδωσαν τη μάχη. Κομμουνιστές, σοσιαλδημοκράτες, αναρχικοί, εβραίοι, άνεργοι, συνδικαλισμένοι και μη. Λιμενεργάτες με τις αξίνες τους έσπαγαν τα πεζοδρόμια για να τα πετάξουν στους μπάτσους. Εργατόπαιδα που έβγαιναν από τις παμπ με στέκες μπιλιάρδου. Έμπειροι μαχητικοί συνδικαλιστές που πέταγαν μπίλιες για να ανατρέπονται οι έφιπποι αστυνομικοί. Γυναίκες που από τα μπαλκόνια πέταγαν στους μπάτσους ότι έβρισκαν πρόχειρο -από το λάδι από τα τηγάνια (μαζί με τα τηγάνια) μέχρι τα γεμάτα δοχεία νυκτός. 

«Οι μπάτσοι έτρεξαν να κρυφτούν σε κάποια από τα υπόστεγα, αφήνοντάς μας άναυδους. Λίγα λεπτά μετά οι γυναίκες κατέβηκαν από τα σπίτια και άρχισαν να βαράνε και να κλωτσάνε τα υπόστεγα. Οι μπάτσοι βγήκαν με τα χέρια ψηλά. Ποιος είχε ξαναδεί κάτι τέτοιο;» θυμάται ο Τσάρλι Γκούντμαν, 21 ετών τότε κι ένας από τους 80 που συνελήφθησαν εκείνη την ημέρα. «Το πιο εκπληκτικό πράγμα ήταν ότι έβλεπες έναν καθωσπρέπει Ορθόδοξο Εβραίο πλάι σε έναν Ιρλανδό λιμενεργάτη που κρατούσε μια άγκυρα. Τούτο ήταν εντελώς απίστευτο. Γιατί αυτό δεν ήταν ένα ζήτημα αντιδικίας μεταξύ των Εβραίων και των φασιστών, ήταν ζήτημα όλων των ανθρώπων που καταλάβαιναν τι είναι ο φασισμός. Και για μένα, ήταν η συνέχεια του αγώνα στην Ισπανία» συμπληρώνει.

Αφού πλέον δεν υπήρχε καμία περίπτωση να περάσουν, ο Επίτροπος της Μητροπολιτικής Αστυνομίας διέταξε τον Μόσλεϊ να ακυρώσει την παρέλαση. Η συγκέντρωση των φασιστών διαλύθηκε στις όχθες του Τάμεση κι ο φύρερ τους γκρίνιαζε για «παράδοση της Βρετανίας στην κόκκινη τρομοκρατία». Οι αντιφασίστες/

ριες του Ανατολικού Λονδίνου είχαν νικήσει και το γλέντι στο Ηστ Εντ κράτησε όλη τη νύχτα.

Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να περάσει νόμο που απαγόρευε τις συγκεντρώσεις με “στολές”. Μέχρι το 1939, το BUF είχε απαξιωθεί τελείως. Το περιοδικό του παραπονιόταν ότι ήταν ανίκανο να κλείσει μια μεγάλη αίθουσα οπουδήποτε στην Αγγλία. Φαγωμάρες επικράτησαν στο εσωτερικό του. Οι χρηματοδότες άρχισαν να αποσύρουν τις χορηγίες τους.

Η συντριβή του Μόσλεϊ εκείνη την ημέρα οδήγησε στην κρίση και την απομόνωση της συμμορίας του. Όχι μονομιάς. Μάχες ενάντια στους μελανοχίτωνες του Μόσλεϊ δόθηκαν και στο Λιντς, τη Γλασκώβη, το Εδιμβούργο, το Στόκτον, το Νιουκάσλ, το Μάντσεστερ και όλη τη Βρετανία. Αλλά η νίκη της Cable Street έδωσε ένα καθοριστικό χτύπημα, εκτόξευσε την αυτοπεποίθηση του αντιφασιστικού κινήματος κι έδειξε πώς τσακίζεται η φασιστική απειλή.