Δυο σύντομα έργα παίζονται αυτόν τον καιρό, σε ενιαία παράσταση, στην Λυρική Σκηνή.
«Ο Φυλακισμένος» του Λουίτζι Νταλλαπίκολα και «Η Σύντομη Ζωή» του Μανουέλ ντε Φάλλια.
Μην τα χάσετε!

Μανουέλ Ντε Φάλλια - “Η Σύντομη Ζωή”

Η αυλαία ανοίγει. Αλλά αυτό που αντικρίζει ο θεατής δεν έχει καμιά σχέση με αυτό που περιμένει από μια όπερα. Δεν βρισκόμαστε στο παλάτι κάποιου βασιλιά. Οι ήρωες δεν είναι ούτε ευγενείς, ούτε πλούσιοι. Ούτε θεοί και ημίθεοι από την ελληνική μυθολογία είναι.

Βρισκόμαστε σε ένα εργοστάσιο. Οι τοίχοι είναι ψηλοί, βρώμικοι, χωρίς παράθυρα. Το πάτωμα είναι γεμάτο κουρέλια. Παντού υπάρχουν πάγκοι και γυναίκες που δουλεύουν: κόβουν, στριφώνουν, ράβουν, πατώντας με μανία τα πετάλια της ραπτομηχανής. Στον τοίχο, σε μια κρεμάστρα βρίσκονται τα έτοιμα: νυφικά. Βρισκόμαστε σε ένα εργοστάσιο νυφικών.

Ούτε η μουσική έχει καμιά σχέση με αυτό που περιμένει ο ακροατής από μια όπερα. Καμιά πομπώδης και “εντυπωσιακή” εισαγωγή. Κανένας “λυρισμός” στην παρουσίαση του δράματος των πρωταγωνιστών. Κανένας ύμνος στην “αιώνια αρμονία”. Οι εργάτριες και οι εργάτες τραγουδάνε το τραγούδι των εργατών. Τραγουδάνε για το ριζικό των φτωχών που είναι καταδικασμένοι μόνιμα στον ρόλο του “αμονιού”, που είναι καταδικασμένοι να δέχονται συνεχώς τα χτυπήματα του “σφυριού”. Η μελωδία θυμίζει, πότε-πότε, τα λαϊκά τραγούδια της Ισπανίας. Πότε-πότε τον “θόρυβο” της γειτονιάς. Και πότε-πότε την κραυγή του πλήθους.

Η “Σύντομη Ζωή” περιγράφει την ιστορία μιας ερωτικής προδοσίας. Στην πρώτη σκηνή βλέπουμε την Σαλούδ, σκυμένη πάνω από την ραπτομηχανή της, να περιμένει με αγωνία τον αγαπημένο της -τον Πάκο. Οι συνάδελφοί της προσπαθούν να την καθησυχάσουν: θα έρθει, μην ανησυχείς, δεν έχει πάει ούτε έξι ακόμα η ώρα. Θα έρθει. 

Ο Πάκο δεν είναι ούτε εργάτης, ούτε φτωχός. Είναι ένας “λαμπρός νέος της καλής κοινωνίας”. Υπόσχεται στην Σαλούδ αιώνια αγάπη -ενώ την ίδια ακριβώς ώρα ετοιμάζεται να παντρευτεί με την Καρμέλα -μια πλούσια νέα από την τάξη του. Και να, λίγο αργότερα, βλέπουμε την Καρμέλα ανεβασμένη σε ένα τραπέζι να προβάρει το νυφικό του γάμου της -ένα νυφικό ραμένο από την Σαλούδ και τις συναδέλφους της.

Το δράμα κορυφώνεται με τον γάμο, την αποκάλυψη της προδοσίας, την περιφρόνηση του Πάκο και τον θάνατο της Σαλούδ. Είναι μια φοβερή σκηνή -η Σαλούδ ανεβασμένη στο ίδιο τραπέζι προβάρει, όπως η Καρμέλα πριν από λίγο, ένα σάβανο. Γύρω-γύρω οι συνάδελφοί της τραγουδάνε μαζί της το τραγούδι των εργατών -είμαστε το αμόνι και ποτέ το σφυρί.

Η “Σύντομη Ζωή” είναι η πρώτη όπερα του Μανουέλ ντε Φάλλια. Γράφτηκε σε μια σημαδιακή χρονική στιγμή -το 1905, την χρονιά που ξέσπασε η πρώτη μεγάλη εργατική επανάσταση στη Ρωσία. Η Οπερα είχε πάψει, εδώ και τρεις περίπου δεκαετίες, να ασχολείται με πρίγκιπες, ημίθεους και ευαίσθητες κυρίες “επί των τιμών”. Το 1871, την χρονιά της Παρισινής Κομμούνας, ο Ζορζ Μπιζέ παρουσίασε στην Γαλλία την “Κάρμεν” -μια όπερα όπου η πρωταγωνίστρια είναι μια νέα, όμορφη τσιγκάνα που ζει με τους ληστές. Λίγο αργότερα ο Πιέτρο Μασκάγνι παρουσίασε στην Ιταλία την “Καβαλερία Ρουστικάνα” -ένα έργο με πρωταγωνιστές απλούς χωρικούς που εγκαινίασε, και τυπικά, την περίοδο του ρεαλισμού (“βερισμού”) στην όπερα. Στην «Σύντομη Ζωή» οι ήρωες είναι εργάτες.

Παρόλο που δεν ήταν σοσιαλιστής (ήταν βαθιά θρησκευόμενος) ο Μανουέλ ντε Φάλλια έσκυψε με πάθος πάνω από τους απλούς ανθρώπους. Εκανε μεγάλες προσπάθειες να διασώσει την λαϊκή τέχνη της χώρας του -από την “θαρθουέλα”, την παραδοσιακή σύντομη όπερα της Ισπανίας πάνω στην οποία στηρίχτηκε η “Σύντομη Ζωή” μέχρι το Φλαμέγκο και το κουκλοθέατρο. Συνεργάστηκε με όλη την πρωτοπορία της ευρωπαϊκής τέχνης των αρχών του 20ου αιώνα -τον Ντεπυσί, τον Μπονιουέλ, τον Στραβίνσκι, τον Νταλί, τον Πικάσο κλπ. Συνδέθηκε στενά με τον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα -τον μεγάλο ποιητή της Ισπανίας που δολοφονήθηκε από τις δυνάμεις του Φράνκο το 1936. Ο ίδιος ο ντε Φάλλια, σοκαρισμένος από την δολοφονία του στενού του φίλου, εγκατέλειψε την Ισπανία το 1939 και κατέφυγε στην Αργεντινή όπου και έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ο Ντε Φάλλια έχει γράψει πολλά έργα -όλα εμπνευσμένα από τη λαϊκή μουσική και τον “θόρυβο” του δρόμου της Ισπανίας. Το πιο γνωστό του έργο είναι, κατά πάσα πιθανότητα, ο “Μάγος Ερωτας” -που έγινε διάσημο χάρη στην ταινία του Σάουρα.

Λουίτζι Νταλλαπίκολα - Ο Φυλακισμένος

Ο Φυλακισμένος γράφτηκε λίγους μήνες μετά το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου. Πρόκειται για μια καταγγελία του φασισμού, της αστυνομικής τρομοκρατίας, της ποδοπάτησης της ελευθερίας των ανθρώπων, των βασανιστηρίων.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στον Μεσσαίωνα. Ο Φυλακισμένος κρατείται από την Ιερά Εξέταση -που ετοιμάζεται να τον στείλει στην πυρά. Αλλά πριν από αυτό του ετοιμάζει ένα τελευταίο βασανιστήριο -το βασανιστήριο της ψεύτικης ελπίδας. Ο δεσμοφύλακας τον κοροϊδεύει ότι, τάχα, οι επαναστάτες έχουν αρχίσει να νικάνε. Και αφήνει την πόρτα του κελιού του ξεκλείδωτη -κατά λάθος υποτίθεται. Ο Φυλακισμένος “δραπευτεύει” -αλλά την στιγμή που νομίζει ότι έχει φτάσει στην ελευθερία τον συλλαμβάνουν και τον οδηγούν στην πυρά.

Ο Νταλλαπίκολα, όπως και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες, είχε αποδεχτεί στην αρχή το φασιστικό καθεστώς στην Ιταλία. Το 1938, όμως, ο Μουσολίνι διακήρυξε ότι θα ακολουθούσε την πολιτική του Χίτλερ απέναντι στους Εβραίους. Λίγες βδομάδες αργότερα η γυναίκα του, που ήταν Εβραία, απολύθηκε από την δουλιά της. “Θα ήθελα να διαμαρτυρηθώ” έγραφε ο συνθέτης στην αυτοβιογραφία του, “αλλά δεν ήμουν τόσο αφελής ώστε να παραγνωρίζω πως σε ένα απολυταρχικό καθεστώς το άτομο είναι ανίσχυρο. Μόνο μέσα από την μουσική θα μπορούσα να εκφράσω την αγανάκτησή μου...” 

Το πιο εντυπωσιακό στην παράσταση της Λυρικής Σκηνής είναι τα σκηνικά και η σκηνοθεσία. 

Η παράσταση τοποθετεί την δράση στην σημερινή εποχή: ο Φυλακισμένος φοράει μια μαύρη κουκούλα στο κεφάλι, μια άμεση αναφορά στα βασανιστήρια του Αμπου Γκράιμπ και του Γκουαντανάμο. Ο δεσμοφύλακας είναι ένα απλός μπάτσος -ντυμένος με στολή της ελληνικής αστυνομίας. Και οι ιεροεξταστές δεν είναι ούτε ιησουίτες μοναχοί, ούτε καρδινάλιοι: είναι παπάδες. Ετσι χωρίς προσχήματα, χωρίς συμβολισμούς, χωρίς υπονοούμενα! Τα βασανιστήρια, η στέρηση της ελευθερίας, η ψυχολογική πίεση δεν ανήκουν στην εποχή του Μεσαίωνα. Ούτε ήταν “προνόμιο” του Μουσολίνι και του Χίτλερ.

Υστερόγραφο:

Στο πρόγραμμα της Λυρικής Σκηνής διαβάζουμε, ανάμεσα στα ονόματα του Διοικητικού Συμβουλίου. Πρόεδρος: Οδυσσέας Κυριακόπουλος. Ευλογο ερώτημα: δεν θα μπορούσε ο μέχρι πριν από λίγους μήνες πρόεδρος του ΣΕΒ να διαλέξει κάτι πιο πολύ στα μέτρα του; 

Αφελής ερώτηση. Γιατί, μπορούσε μήπως η Καρμέλα να βρεί νυφικό αν δεν κατάφευγε στην Σαλούδ και τις συναδέλφους της; Εκτός αν ήθελε να φορέσει ένα κουρέλι για το γάμο της. Ναι θα μπορούσε ο κύριος Κυριακόπουλος να διαλέξει κάποιο άλλο «έργο» -ένα από αυτά τα πνευματικά «αριστουργήματα» που μιλάνε για τα πάντα εκτός από αυτά που έχουν πραγματική σημασία. Και χορηγούς να το ανεβάσουν θα έβρισκε, και λακέδες να το εκθειάσουν στις εφημερίδες και τα κανάλια θα έβρισκε. Με το κοινό θα είχε, μόνο, ίσως κάποιες δυσκολίες...