Ιδέες
ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ Η αντιφασιστική παράδοση στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου

Το βιβλίο του Μιχάλη Τρεμόπουλου “Τα τρία Ε (ΕΕΕ) και ο εμπρησμός του Κάμπελ” είναι μια σημαντική συμβολή στην ιστορική αυτοσυνείδηση τόσο της ελληνικής κοινωνίας όσο και του εργατικού κινήματος που παλεύει στο σήμερα ενάντια στο δηλητήριο του ρατσισμού και τη φασιστική απειλή.
Η “Εθνική Ένωσις Ελλάς” ήταν μια αντικομμουνιστική εθνικιστική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1927 στη Θεσσαλονίκη, με μέλη κυρίως πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και έντονο το στοιχείο του αντισημιτισμού. Ο συντομευμένος τίτλος της οργάνωσης ήταν “Τρία Έψιλον” (3Ε), τα μέλη της αποκαλούνταν “τρεψιλίτες”, συχνά δε οι αντίπαλοί της έλεγαν οτι το πραγματικό νόημα των 3Ε ήταν “Έλληνες Εξοντώσατε Εβραίους”, κάτι που η οργάνωση αρνούταν – όχι όμως και φανατικά. Τα 3Ε κατόρθωσαν να εξαπλώσουν το δίκτυο της οργάνωσής τους σε πολλές ακόμα πόλεις, με ιδιαίτερη επιρροή στη Μακεδονία. Στο απόγειο της ανάπτυξής τους, ισχυρίζονταν ότι διέθεταν 7.000 μέλη, ενώ το 1933 έκαναν και την διαβόητη πανελλαδική πορεία τους στην Αθήνα (κατά το μοντέλο της “πορείας στη Ρώμη” του Μουσολίνι).
Το βιβλίο του Τρεμόπουλου δεν αποτελεί μια συνολική ιστορία της οργάνωσης, αν και στις προθήκες των βιβλιοπωλείων είναι η πιο ολοκληρωμένη διαθέσιμη μελέτη. Το επίκεντρο της αφήγησής του είναι ο εμπρησμός το 1931 του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ, που βρισκόταν στην Ανατολική Θεσσαλονίκη (κοντά στην Καλαμαριά) και στέγαζε κάποιες εκατοντάδες από τους φτωχότερους Εβραίους κατοίκους της. Τα 3Ε έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στο πογκρόμ του 1931, με την τοπική ηγεσία τους και βασικά στελέχη να οδηγούνται σε δίκη, η οποία όμως κατεληξε σε ξέπλυμα κάθε ευθύνης και πανηγυρική απελευθέρωση όλων των κατηγορουμένων.
Πλούσιο υλικό
Το βιβλίο αξίζει ανεπιφύλακτα να διαβαστεί. Ιδιαίτερα οι λάτρεις της ιστορικής έρευνας θα απολαύσουν το πλούσιο φωτογραφικό και αρχειακό υλικό που “ντύνει” το κείμενο, αφού ο συγγραφέας έχει αξιοποιήσει ιδιαιτέρως τον τύπο της εποχής, αρχεία οργανώσεων, τα πρακτικά της δίκης (που έγινε στη Βέροια το 1932) και ούτω καθεξής. Θα αρκεστούμε σ' αυτή τη βιβλιοπαρουσίαση σε κάποιες σύντομες παρατηρήσεις.
Τα 3Ε ήταν μια φασιστική οργάνωση της Ελλάδας του Μεσοπολέμου, στα πλαίσια της ευρωπαϊκής και διεθνούς ανάδυσης του φασιστικού ρεύματος. Όμως το φασιστικό ρεύμα δεν ήταν ομοιόμορφο τότε, όπως δεν είναι και σήμερα. Γι' αυτό και χρειάζεται προσοχή η στενή σύγκριση της σημερινής ακροδεξιάς με το ναζιστικό αρχέτυπο, το οποίο αναδείχθηκε τη δεκαετία του 20 και του 30 μέσα από μια ποικιλία μορφών και μια σύνθετη ιστορική διεργασία, επηρεάζοντας το συνολικό ρεύμα. Εδώ η ιστορία των 3Ε είναι χρήσιμη: ιδρύθηκαν το 1927 ως εθνικιστική, αντικομμουνιστική οργάνωση με σημαία το “Πατρίς Θρησκεία Οικογένεια”, στρατιωτικοποιήθηκαν το 1931 με πρότυπο τους Γερμανούς Χαλυβδόκρανους, διέπρεψαν ως βίαιο αντισημιτικό “κίνημα” δρόμου και μετατράπηκαν το 1934 (κατόπιν διάσπασης) σε εθνικοσοσιαλιστικό πολιτικό κόμμα, με ευθεία αναφορά στον γερμανικό ναζισμό. Μπορεί πολιτικά να είχαν ελάχιστη επιτυχία, ωστόσο αποτέλεσαν κρίσιμο κόμβο του ελληνικού φασισμού και μετέπειτα του ιδεολογικού δοσιλογισμού στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής.
Όσο αντισυστημικός και εξωθεσμικός και αν εμφανίζεται αρχικά, ο φασισμός έρχεται να δώσει πολιτική απάντηση σε ζητούμενα που θέτουν η κρατική πολιτική και η άρχουσα τάξη κάθε εποχής. Τα 3Ε επιβεβαιώνουν στο ακέραιο αυτή την εκτίμηση. Η ίδρυση μιας αντισημιτικής και αντικομμουνιστικής οργάνωσης στη Θεσσαλονίκη το 1927 έρχεται να υπηρετήσει την ανάγκη αφενός της εθνικής ομοιογενοποίησης της Μακεδονίας και ιδίως της πρωτεύουσάς της, έδρας μιας πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας με μακραίωνη παρουσία, αφετέρου της σύγκρουσης με το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα και την κομμουνιστική Αριστερά. Έχοντας αυτά καθαρά, δεν θα εκπλαγεί κανείς από την υποστήριξη που απολάμβαναν τα 3Ε τόσο από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες της εποχής όσο και από κρατικούς αξιωματούχους (πρωην αστυνομικούς διευθυντές, απόστρατους Χωροφυλακής και Στρατού, δημάρχους, κλπ). Μάλιστα είναι σημαντικό να αναδειχθεί ότι οι “πολιτικές πλάτες” των 3Ε, ιδίως στη Θεσσαλονίκη, βρίσκονται περισσότερο στους Φιλελεύθερους του Βενιζέλου παρα στο Λαϊκό Κόμμα: ο αστικός φιλελευθερισμός είναι λιγότερο ανεκτικός και περισσότερο αυταρχικός απέναντι στην εβραϊκή “ιδιαιτερότητα” και την κομμουνιστική κίνηση σε σχέση με τους αντιπάλους του.
Διασύνδεση με το κράτος
Όσο για το πογκρόμ του 1931, ο Τρεμόπουλος αποδεικνύει τη στενή διασύνδεση των τριψιλιτών που έκαψαν τον εβραϊκό συνοικισμό με το τοπικό κράτος, την Αστυνομία και το Στρατό, τον αστικό Τύπο (με ξεχωριστό βρώμικο ρόλο αυτόν της εφημερίδας “Μακεδονία” που πρωτοστάτησε στην αντισημιτική υστερία) και το πολιτικό σύστημα που έδειξε ανοχή στους πογκρομιστές. Δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι αφορμή του πογκρόμ στάθηκε η δήθεν αμφισβήτηση της “ελληνικότητας της Μακεδονίας” από Εβραίους που συμμετείχαν σε Συνέδριο των αθλητικών συλλόγων της Μακάμπι στη Σόφια. Μπορεί ο Έλληνας αντιπρόσωπος να μην είχε καμία σχέση με το τι ειπώθηκε (ή δεν ειπώθηκε) στο Συνέδριο, αυτό ωστόσο δεν εμπόδισε την οργάνωση και υλοποίηση του πογκρόμ, με βάση την αρχή της “συλλογικής ευθύνης”, που κατέληξε σε δύο νεκρούς, δεκάδες τραυματίες, εκατοντάδες άστεγους και χιλιάδες Εβραίους που εγκατέλειψαν τη Θεσσαλονίκη την επόμενη χρονιά από τρόμο για τη ζωή τους.   
Από τα δημοσιεύματα του Τύπου, τα πρακτικά της Βουλής, την ακροαματική διαδικασία της δίκης, ανασυστήνονται με ενάργεια οι θέσεις όλων των κοινωνικών και πολιτικών πρωταγωνιστών της εποχής. Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει η θέση της αριστεράς, του ΚΚΕ και των αρχειομαρξιστών, αλλά και εργατικών σωματείων, που αντιπάλεψαν τον αντισημιτικό ρατσισμό, οργάνωσαν αντιφασιστικές συγκεντρώσεις, περιφρούρησαν και υπερασπίστηκαν τα σπίτια των Εβραίων: εξάλλου ήταν Εβραίοι εργάτες σαν τον Μπεναρόγια που είχαν παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στη συγκρότηση της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ τα προηγούμενα χρόνια. Η ολοκληρωτική εξόντωση της Εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης στα πλαίσια του Ολοκαυτώματος ήταν προαναγγελθείσα, αλλά δεν ήταν προδιαγεγραμμένη: η μάχη ενάντια στον φασισμό παίχτηκε σε κάθε χώρα και ο ρόλος της Αριστεράς ήταν κρίσιμος.
Με αυτές τις σκέψεις, ας διαβάσουμε το βιβλίο του Μιχάλη Τρεμόπουλου, ένα πολύτιμο όπλο για τις μάχες που δίνουμε στο σήμερα.
Θανάσης Καμπαγιάννης


To μαρξιστικό βιβλιοπωλείο στην Έκθεση Βιβλίου

Την 1η Σεπτέμβρη ξεκινάει η Έκθεση Βιβλίου στο Ζάππειο. Το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο θα έχει τη δική του παρουσία στην έκθεση στο περίπτερο 156.  Στο πλαίσιο της έκθεσης το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο θα οργανώσει εκδήλωση – βιβλιοπαρουσίαση δύο εκδόσεών του σχετικών με τη μάχη ενάντια στον εθνικισμό, του “Μαρξισμός κι Εθνικισμός” του Κρις Χάρμαν και του “Μακεδονικό, η Κρίση στα Βαλκάνικα και η Εργατική Τάξη”. Η εκδήλωση θα γίνει την Κυριακή 16 Σεπτέμβρη, στις 7μμ και θα μιλήσουν η πανεπιστημιακός Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος της ΕφΣυν Τάσος Κωστόπουλος κι ο διευθυντής της Εργατικής Αλληλεγγύης, Πάνος Γκαργκάνας.