Ο Φράνσις Φουκουγιάμα έχει βγάλει ένα καινούργιο βιβλίο με το βαρετό τίτλο “Ταυτότητα” που έχει περάσει απαρατήρητο. Τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά το 1992 όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του για “Το τέλος της Ιστορίας”.
Ο Φουκουγιάμα ήταν ήδη διάσημος. Το 1989, όταν ήταν αναπληρωτής διευθυντής προγραμματισμού πολιτικής στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ επι προεδρίας Μπους (πατέρα), είχε γράψει ένα άρθρο με τον ίδιο τίτλο όπου ισχυριζόταν ότι η νίκη των ΗΠΑ στον Ψυχρό Πόλεμο σηματοδοτούσε τον οριστικό θρίαμβο του φιλελεύθερου καπιταλισμού απέναντι στον κομμουνισμό και άρα το τέλος της ιστορίας.
Ο Φουκουγιάμα κατανοούσε την ιστορία ως σύγκρουση αντίπαλων ιδεολογιών όντας οπαδός του μεγάλου Γερμανού φιλόσοφου Χέγγελ. Η θέση του ήταν ότι ο κομμουνισμός αποτελούσε το τελευταίο προοδευτικό πλέγμα ιδεών που μπορούσε να αμφισβητήσει τον καπιταλισμό. Άρα η αποτυχία του σήμαινε το τέλος της ιστορίας. Με την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ το 1989 και της ΕΣΣΔ λίγο αργότερα, ο Φουκουγιάμα αναδείχθηκε ως ο εκπρόσωπος της καπιταλιστικής θριαμβολογίας που προωθούσαν η Θάτσερ και ο Ρήγκαν.
Αυτό δεν ήταν εντελώς σωστό. Υπήρχε ένα πολύ γνωστό απόσπασμα όπου ο συγγραφέας έγραφε μελαγχολικά ότι “το τέλος της ιστορίας θα είναι μια θλιβερή εποχή” όπου θα επικρατούν “οικονομικοί υπολογισμοί, ατέλειωτες αναζητήσεις λύσεων σε τεχνικά προβλήματα, οικολογικές ανησυχίες και η ικανοποίηση προωθημένων καταναλωτικών απαιτήσεων”. Αλλά στο βιβλίο του αντιμετώπιζε τον Μαρξ σαν ψόφιο.
Αντιπαράθεση
Το 1992 είχαμε μια δημόσια συζήτηση-αντιπαράθεση στο Ινστιτούτο Μηχανικής στο Μάντσεστερ. Κανένας από τους 200 περίπου παρόντες δεν ήταν διατεθειμένος να τον υποστηρίξει και στο τέλος αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι “μάλλον η ιστορία δεν έχει τελειώσει ακόμη στο Μάντσεστερ”.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, η ιστορία αποδείχθηκε επίμονα ζωντανή παντού. Και ο Φουκουγιάμα άλλαξε στάση απέναντι στον Μαρξ. Το 1989 είχε γράψει ότι “χωρίς αμφιβολία, το ταξικό ζήτημα έχει λυθεί στη Δύση. (...) Η ισότητα που επικρατεί στη σύγχρονη Αμερική εκπροσωπεί ουσιαστικά την επίτευξη της αταξικής κοινωνίας που οραματίστηκε ο Μαρξ”. Το 2016 ο Φουκουγιάμα είχε δεύτερες σκέψεις. Προσπαθώντας να ερμηνεύσει τη νίκη του Τραμπ, έγραψε στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς: “Οι κοινωνικές τάξεις φαίνεται ότι έχουν γίνει το πιο σημαντικό κοινωνικό ρήγμα σε αμέτρητες βιομηχανικές και αναδυόμενες χώρες. Αυτό, με τη σειρά του, προκαλείται από την παγκοσμιοποίηση και την πορεία της τεχνολογίας που διευκολύνονται από την φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη πραγμάτων που καθιέρωσαν κατά βάση οι ΗΠΑ μετά το 1945”.
Σε μια πρόσφατη συνέντευξή του στο περιοδικό Νιου Στέιτσμαν, ο Φουκουγιάμα προχώρησε πιο πέρα: “Σε αυτή τη φάση, μου φαίνεται ότι ορισμένα από τα πράγματα που είπε ο Μαρξ επιβεβαιώνονται. Μίλησε για κρίση υπερπαραγωγής... ότι οι εργάτες θα βυθίζονταν στη φτώχεια και ότι θα υπήρχε ανεπαρκής ζήτηση”.
Αλλά ο Φουκουγιάμα δεν έχει ξεκολλήσει από το βασικό πλαίσιο του αρχικού του βιβλίου. Τώρα μιλάει για την πολιτική των ταυτοτήτων. Παρόλο που παρερμηνεύει τον Χέγγελ με διάφορους τρόπους, ο Φουκουγιάμα κάνει το ίδιο λάθος θεωρώντας τις ιδέες καθοριστικές. Ο Μαρξ ξεκαθάρισε από παλιά ότι αυτή η αντιμετώπιση δεν παίρνει υπόψη της τον τρόπο που οι κοινωνίες διαμορφώνονται από τη δομή των οικονομικών σχέσεων και των παραγωγικών τεχνολογιών με τις οποίες αλληλοσυνδέονται. Οι ιδεολογικές μάχες, σύμφωνα με τον Μαρξ, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι “αποκτούν συνείδηση των συγκρούσεων και τις διεξάγουν”.
Ο Φουκουγιάμα κατανοεί την πολιτική επιφανειακά ως ιδεολογικές μετατοπίσεις και διαμάχες εξουσίας. Το 1989 νόμιζε ότι δικαιούται να αγνοεί τον Μαρξ επειδή τα καθεστώτα που ισχυρίζονταν (ψεύτικα) ότι αντλούσαν νομιμοποίηση από τις ιδέες του Μαρξ είχαν καταρρεύσει. Οι τελευταίες τρεις δεκαετίες αποτελούν μια επίπονη εκπαίδευση που δείχνει την συνεχιζόμενη σπουδαιότητα της κριτικής του Μαρξ για τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα που καθορίζεται από την ταξική εκμετάλλευση και τις επαναλαμβανόμενες κρίσεις. Ο Φουκουγιάμα σαν αποτυχημένος επιστήμονας δεν παίρνει το μάθημα και περιορίζεται απλά να κολλάει αποσπάσματα του Μαρξ στο παλιό δικό του θεωρητικό πλαίσιο. Κεντράρει στην πολιτική των ταυτοτήτων χωρίς να παραδέχεται ότι η οικονομική μιζέρια που προκαλεί ο νεοφιλελευθερισμός τον οποίο κάποτε εκθείαζε οδηγεί κάποιους να ρίχνουν την ευθύνη στους μετανάστες. Όσοι θέλουν να κατανοήσουν την σύγχρονη ιστορία μπορούν να βρουν καλύτερη αφετηρία στον Μαρξ.
