Οι εξελίξεις στην Αίγυπτο μας βοηθάνε να καταλάβουμε τι σημαίνει επανάσταση και μέχρι πού μπορεί να φτάσει. Στην Αίγυπτο ανατράπηκε ο Μουμπάρακ, ανέβηκαν οι στρατιωτικοί και αναγκάστηκαν κάτω από τις μεγάλες διαδηλώσεις και τις απεργίες στους εργατικούς χώρους να προχωρήσουν σε εκλογές. Χρειάστηκε ένας ολόκληρος νέος κύκλος από αγώνες, ένα βάθεμα της επανάστασης για να φτάσουμε ως εδώ. Και το σίγουρο είναι ότι ο κόσμος θα συνεχίσει να παλεύει στην Ταχρίρ, θα συνεχίσει να κάνει απεργίες στους εργατικούς χώρους, να κάνει καταλήψεις και να διεκδικεί να πάρει την εξουσία ο ίδιος.
Η επανάσταση στην Αίγυπτο μας δείχνει τι μπορεί να γίνει σε όλη την Ευρώπη, στην Ελλάδα, σε όλο τον κόσμο. Οι εξελίξεις στην Αίγυπτο δεν είναι μια εξαίρεση, όπως και οι εξελίξεις στην Ελλάδα δεν είναι εξαίρεση. Είναι εξελίξεις μέσα στη χειρότερη και βαθύτερη κρίση ενός συστήματος που δεν μπορεί να δώσει λύσεις στην οικονομία, δεν μπορεί να δώσει λύσεις στην πολιτική.
Μέσα σε τέτοιες στιγμές εγκυμονούνται καταστάσεις “δυαδικής εξουσίας”, δηλαδή στιγμές που έχεις μια κεντρική κυβέρνηση και ταυτόχρονα οι εργάτες όχι απλώς παλεύουν, αλλά αρχίζουν να ελέγχουν τους χώρους δουλειές, τα συνδικάτα, τους δρόμους. Πολύ πριν φτάσουμε σε αυτό το σημείο, έχει τεράστια σημασία τι προτείνει η αριστερά.
Μανιφέστο
Γι’ αυτό χρειάζεται να πάμε πίσω στο Μαρξ και το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Για τρία ζητήματα. Πρώτον για να εξηγήσουμε το πώς λειτουργεί ο καπιταλισμός και τι σημαίνει η σημερινή κρίση.
Δεύτερον, για το θέμα της εργατικής τάξης. Η τοποθέτηση ότι η εργατική τάξη είναι η κοινωνική δύναμη που μπορεί να δώσει διέξοδο για τη συντριπτική πλειοψηφία μιας κοινωνίας είναι το σημείο που χρειάζεται να σταθούμε. Η δύναμη του Μανιφέστου είναι όταν μιλά όχι αντικειμενικά για την τάξη -ότι ο καπιταλισμός φτιάχνει το νεκροθάφτη του- αλλά όταν μιλά για το πώς αυτή η τάξη καθορίζει τις πολιτικές και ιδεολογικές εξελίξεις μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα.
Είναι το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε. Βλέπουμε μια εργατική τάξη που τους εμποδίζει συνεχώς να πάρουν τα μέτρα, τους δημιουργεί τεράστια πολιτική κρίση και αντίσταση, συνθήκες που δεν μπορούν να ελέγξουν. Απέναντι στις θεωρίες λοιπόν που έλεγαν ξεχάστε την εργατική τάξη, αυτή είναι η δύναμη η οποία μπορεί συγκροτημένα και συντονισμένα γιατί είναι πλειοψηφική να δώσει τη λύση.
Το τρίτο και το πιο βασικό είναι ο τρόπος για να προχωρήσει και να νικήσει η εργατική τάξη: ανατρέποντας το αστικό κράτος και παίρνοντας η ίδια την εξουσία.
Ο Μαρξ μας βοηθάει στη συζήτηση απέναντι στις προτάσεις κομματιών της Αριστεράς, αλλά και της αυτονομίας που λένε ότι υπάρχουν άλλοι τρόποι για να νικήσεις μέσα στην κρίση, πέρα από την εργατική εξουσία, πέρα από την ανατροπή του αστικού κράτους.
Ας σταθούμε σε δύο παραδείγματα στα οποία έχει να μας διδάξει ο Μαρξ. Το πρώτο είναι το 1875, τέσσερα χρόνια μετά την Παρισινή Κομούνα. Τότε ξεσπούσε η πρώτη μεγάλη καπιταλιστική κρίση. Τότε φτιάχτηκε το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα στη Γερμανία μέσα από τη συνένωση ενός κομματιού επαναστατικού πιο κοντά στο Μαρξ και ενός κομματιού πιο μπερδεμένου απέναντι στην αστική τάξη, πιο ρεφορμιστικού. Ηταν μια επιτυχία η συνένωση της αριστεράς με το συνέδριο της Γκότα που έβγαλε και το πρόγραμμα που έμεινε στην ιστορία ως «Πρόγραμμα της Γκότα». Το πρόγραμμα αφορούσε στην οικονομία, την οργάνωση, το κράτος.
Ο Μαρξ έγραψε ένα γράμμα στον Ενγκελς εξηγώντας πως, αν και έκανε μια “μαζεμένη” κριτική γιατί ήταν η πρώτη φορά που γινόταν μια τέτοια απόπειρα και δεν ήθελε να απογοητεύσει, ήταν υποχρεωμένος να κάνει κριτική, για να ξεκαθαρίσει τα ζητήματα που άνοιγε το Πρόγραμμα.
Θα μείνω στο κομμάτι της κριτικής για τη στρατηγική του νέου σοσιαλδημοκρατικού κόμματος, στο ότι “παλεύουμε για ένα ελεύθερο κράτος”. Ο Μαρξ ξεκινάει την κριτική του και λέει: προσέξτε τα επίθετα. Οσα επίθετα και να βάλετε μπροστά στο κράτος, “ελεύθερο”, “δημοκρατικό”, “προοδευτικό”, συνεχίζει να είναι ένα αστικό κράτος.
Εκεί ανοίγει τη συζήτηση ότι ανάμεσα στον καπιταλισμό και στον κομμουνισμό μεσολαβεί ένας επαναστατικός μετασχηματισμός της κοινωνίας. Και σε αυτόν τον μετασχηματισμό αντιστοιχεί μια πολιτική λύση, που είναι η ανάγκη των εργατών να πάρουν τον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας και να χτίσουν τη δικτατορία του προλεταριάτου.
Οσοι κατηγορούν τον Λένιν για τη δικτατορία του προλεταριάτου κάνουν λάθος. Ο πρώτος που έβαλε το θέμα της εργατικής εξουσίας ήταν ο Μαρξ. Αν η εργατική τάξη δεν μπορέσει να πάρει την πολιτική εξουσία, δεν θα μπορέσει να πάρει και τα απαραίτητα οικονομικά μέτρα -την κατάργηση της μεγάλης ιδιοκτησίας, την κατάργηση της εκμετάλλευσης, τον ίσο μισθό για όσους δουλεύουν. Αλλά όλα αυτά, για να φτάσουμε στην περίοδο της ισότητας, προϋποθέτουν η εργατική τάξη να πάρει την εξουσία.
Αυτό το κομμάτι του Μαρξ ήταν καινούργιο. Η πρώτη φορά που το έβαλε τόσο καθαρά ήταν μετά την περίοδο της Κομμούνας του Παρισιού. Μέσα στη Γαλλία υπήρχε διπλή εξουσία. Από τη μία η Κομμούνα των εργατών στο Παρίσι και από την άλλη το κράτος των Βερσαλλιών, το κράτος το εργατικό και το κράτος της κυρίαρχης τάξης. Το βιβλίο του Μαρξ για την Κομμούνα εξηγεί ότι η Κομμούνα δε θα μπορούσε ποτέ να είχε πάρει όλα τα μέτρα που πήρε αν δεν είχε ανατρέψει το κράτος των Βερσαλλιών μέσα στο Παρίσι.
Από τότε ξεκινάνε και οι διαχωρισμοί μέσα στην Αριστερά. Από τη μία είναι η επαναστατική αριστερά που παλεύει για την ανατροπή και από την άλλη η ρεφορμιστική που παλεύει για τις μεταρρυθμίσεις.
Ξαναβλέπουμε αυτή τη σύγκρουση 50 χρόνια μετά, όταν το 1923 ο Κάουτσκι, ένας από τους ηγέτες της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, απαντά στο Μαρξ -στην πραγματικότητα απαντά στο Λένιν- μετά τη Ρώσικη Επανάσταση. Και λέει δύο πράγματα.
Το πρώτο, ότι πρέπει να αλλάξουμε τη διατύπωση και την κριτική του Μαρξ στη Γκότα. Ανάμεσα στην αστική και προλεταριακή περίοδο (δε λέει εξουσία), μεσολαβεί μια μεταβατική περίοδος -φεύγει το επαναστατική. Αρα ο Κάουτσκι μιλάει για μια περίοδο ομαλότητας, χωρίς επαναστατικούς μετασχηματισμούς για το πέρασμα από την αστική εξουσία στον κομμουνισμό. Και το δεύτερο, ότι μέσα σε αυτή την περίοδο η πολιτική εξουσία χρειάζεται να ανήκει σε μια κυβέρνηση συνεργασίας.
Αντίπερα όχθη
Στην αντίπερα όχθη από το “ελεύθερο κράτος” της Γκότα και του πώς κατάληξε το 1923 με τον Κάουτσκι, είχαμε τη Ρώσικη Επανάσταση, το “Κράτος και Επανάσταση” και το “Πώς μπορούν να κυβερνήσουν οι Μπολσεβίκοι” του Λένιν. Εκεί ο Λένιν απαντά σε τρία ζητήματα: καταρχήν στις ιδέες που κυκλοφορούσαν στην Αριστερά ότι το να πας σε μια εργατική εξουσία είναι δύσκολο, ότι ο καπιταλισμός είναι πολύπλοκο σύστημα και άρα οι εργάτες είναι δύσκολο να χειριστούν ένα πολύπλοκο σύστημα. Ο Λένιν αντιτείνει ότι όποιος ονειρεύεται ότι θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει καταστάσεις που δεν είναι «πολύπλοκες» δεν ξέρει τι τον περιμένει.
Δεύτερον στις ιδέες ότι οι εργάτες της Ρωσίας ήταν καθυστερημένοι, ότι αν στη θέση τους ήταν οι «πολιτισμένοι» εργάτες της Γερμανίας θα ήταν διαφορετικά τα πράγματα, αλλά οι εργάτες της Ρωσίας δεν μπορούν. Ο Λένιν και πάλι επιμένει ότι η φαντασίωση για εξελίξεις που θα έρθουν με ακρίβεια γερμανικού τρένου είναι εξωπραγματική. Και προχωράει στο πώς μπορούν οι εργάτες πραγματικά να προχωρήσουν.
Εδώ ο Λένιν φέρνει σαν παράδειγμα το θέμα της στέγης. Ποιος μπορεί να το λύσει, οι καπιταλιστές ή οι εργάτες; Οι καπιταλιστές στο θέμα αυτό έχουν τη μέθοδο της έξωσης, με τα δικαστήρια για να πάρουν την απόφαση, με την αστυνομία για να το επιβάλει, με τις φυλακές για τους απείθαρχους. Στο τέλος βέβαια το ζήτημα της στέγης δεν έχει λυθεί. Οι εργάτες και οι Μπολσεβίκοι από την άλλη έχουν τις τοπικές επιτροπές των σοβιέτ που πολύ απλά θα έλυναν το πρόβλημα.
Και σήμερα η συζήτηση φτάνει στο πώς μπορούμε να προχωρήσουμε, ποια είναι η προοπτική για τον κόσμο που δίνει τις μάχες στους χώρους δουλειάς. Είναι μια κυβέρνηση της αριστεράς ή είναι η ανατροπή του καπιταλιστικού κράτους;
Οι κυβερνήσεις της αριστεράς δεν διαμορφώνονται μέσα σε ήρεμες συνθήκες. Μια κυβέρνηση της αριστεράς σήμερα, σε οποιαδήποτε χώρα, θα άνοιγε τους ασκούς του Αιόλου, τις ελπίδες όλου του κόσμου να διεκδικήσει τον έλεγχο της ζωή του. Πώς την αντιμετωπίζουν οι επαναστάτες; Σαν μια κυβέρνηση από την οποία ο κόσμος διεκδικεί να μπορέσει να προχωρήσει τη δυναμική του κινήματος, τον εργατικό έλεγχο, τα ζητήματα της εξόδου από την ΕΕ. Σαν ευκαιρία για βάθεμα της δυαδικής εξουσίας, με την εργατική τάξη να διαμορφώνει τα δικά της συλλογικά όργανα για να πάρει εξουσία.
Ο ρόλος της επαναστατικής οργάνωσης είναι πολύτιμος. Η διαφορά ανάμεσα στο Λένιν και στο Μαρξ ήταν ότι ο Μαρξ μπορούσε να περιγράψει την Κομμούνα, να δώσει μαθήματα στους σοσιαλδημοκράτες που εκείνη την περίοδο έφτιαχναν την πρώτη τους οργάνωση, δεν μπορούσε όμως να καθορίσει τις εξελίξεις.
Η διαφορά του Λένιν ήταν πως μπόρεσε όχι απλά να γράψει πώς κυβερνούν οι Μπολσεβίκοι αλλά να το μετατρέψει στην πρώτη νικηφόρα εργατική επανάσταση. Αυτό κάνει διαφορά. Ο ρόλος του επαναστατικού κόμματος είναι καίριος: στο άπλωμα του κινήματος, στην προοπτική που βάζει, στο πώς χρησιμοποιεί περιπτώσεις αριστερών κυβερνήσεων, πώς χρησιμοποιεί την κρίση. Παλεύουμε για την εργατική εξουσία, για την ανατροπή του καπιταλισμού, ναι οι εργάτες μπορούν να κυβερνήσουν, αλλά χρειάζεται η επαναστατική οργάνωση που μαζί με την εργατική πρωτοπορία θα μπει μπροστά και θα σπρώξει τα πράγματα. Στην Αίγυπτο οι σύντροφοι δείχνουν ότι μπορούν. Κι εδώ μπορούμε.