Έφυγε από τη ζωή την περασμένη Τρίτη σε ηλικία 84 ετών μια ηγετική προσωπικότητα του κινήματος των Μαύρων στις ΗΠΑ, ο αιδεσιμότατος Τζέσε Τζάκσον.
Ακτιβιστής, βαπτιστής πάστορας, βασικός συνεργάτης του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Τζάκσον ξεκίνησε βαδίζοντας στο πλευρό του σπουδαίου Μαύρου ηγέτη στις μεγάλες αντιρατσιστικές πορείες της Αλαμπάμα τον Μάρτιο του 1965.
Το Κίνημα για τα Πολιτικά Δικαιώματα στις ΗΠΑ, όπως είχαν ονομαστεί οι αντιρατσιστικοί αγώνες των Μαύρων ενάντια στις ριζωμένες διακρίσεις σε βάρος τους, μετρούσε ήδη μια δεκαετία διαρκούς δράσης και σπουδαίων κινητοποιήσεων. Πλέον στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60 βάδιζε σε ένα μονοπάτι ραγδαίας ριζοσπαστικοποίησης προς τα αριστερά.
Ο Κένεντι μέχρι τη δολοφονία του το 1963 είχε προσπαθήσει να κερδίσει (και να “μαζέψει”) το κίνημα με τη μεριά του Δημοκρατικού Κόμματος δίνοντας υποσχέσεις για αντιρατσιστική νομοθεσία. Πράγματι, οι αγώνες των Μαύρων είχαν επιβάλλει στην κυβέρνηση των Δημοκρατικών την ψήφιση του Νόμου για τα Πολιτικά Δικαιώματα το 1964. Αλλά πλέον οι αυταπάτες για τους Δημοκρατικούς ήταν σε υποχώρηση. Όπως το συμπυκνώνει ο Χάουαρντ Ζιν «δεν ήταν εύκολο να πειστούν οι μαύροι… όταν συνέχιζαν να εκρήγνυνται βόμβες σε εκκλησίες… όταν οι νέοι νόμοι για τα “πολιτικά δικαιώματα” δεν άλλαζαν ριζικά τις συνθήκες διαβίωσής τους… όταν στο Χάρλεμ οι μαύροι εξακολουθούσαν να ζουν σε φτωχογειτονιές γεμάτες ποντίκια».
Η φτώχεια, η ανεργία, η ανισότητα σε δουλειές και στέγαση, η αστυνομική βία, ο θεσμικός ρατσισμός, ο αποκλεισμός στα γκέτο έκαναν τη χύτρα της οργής να σκάσει. Οι μη βίαιοι αγώνες που είχαν ξεδιπλωθεί στις πολιτείες του Νότου από τα μισά της περασμένης δεκαετίας, είχαν δώσει τη θέση τους σε μαζικές εξεγέρσεις στα γκέτο των βιομηχανικών μητροπόλεων του βορρά. Στο “Μακρύ καυτό καλοκαίρι” του 1967, 159 πόλεις και γειτονιές τυλίχτηκαν στις φλόγες. Τα ριζοσπαστικά καλέσματα του Μάλκολμ Χ ακούγονταν πολύ κατανοητά στα αυτιά της μαύρης νεολαίας των μεγαλουπόλεων. Τη χρονιά που δολοφονήθηκε, το 1965, χρειάστηκαν 14.000 εθνοφρουροί για να καταστείλουν μια εξέγερση στο Γουάτς του Λος Άντζελες, αφήνοντας πίσω τους 34 νεκρούς. Το Κόμμα των Μαύρων Πανθήρων, ένοπλη οργάνωση της επαναστατικής Αριστεράς που δρούσε από το 1966, μέσα από ένα μεταβατικό πρόγραμμα 10 σημείων κατάφερε να κερδίσει δεκάδες χιλιάδες Μαύρους με τη μεριά του. Ταυτόχρονα ο πόλεμος στο Βιετνάμ έριχνε ακόμα περισσότερο λάδι στη φωτιά της ριζοσπαστικοποίησης, με τις εξεγέρσεις να απλώνονται στη λευκή νεολαία των αμερικανικών πανεπιστημίων.
Μέσα σε αυτή την περίοδο ο Τζέσε Τζάκσον από νέος ακτιβιστής στο πλευρό του Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ, γρήγορα αναδείχθηκε σε ηγετικό στέλεχος της οργάνωσής του, τη Διάσκεψη Χριστιανικής Ηγεσίας του Νότου (SCLC). Το 1966 ανέλαβε επικεφαλής της Επιχείρησης Breadbasket, μιας καμπάνιας – παρακλάδι του SCLC που οργάνωνε μποϋκοτάζ και διαμαρτυρίες εναντίον εταιριών που δεν προσλάμβαναν Αφροαμερικάνους, με στόχο την καταπολέμηση της ανεργίας και την υποστήριξη των μαύρων επιχειρήσεων. Χιλιάδες αφροαμερικάνοι βρήκαν δουλειά από τη δράση της καμπάνιας. Παρότι στον ίδιο αποδίδονται τα λόγια ότι «το παιχνίδι θα αλλάξει τελείως όταν μετατρέψουμε το φυλετικό πρόβλημα σε έναν ταξικό αγώνα ανάμεσα στους "έχοντες" και τους "μη έχοντες"», ήταν μακριά από τον αντικαπιταλισμό των Μαύρων Πανθήρων και της νέας Αριστεράς που γέννησε το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘60. Μάλλον στην αντίθετη κατεύθυνση ήταν. Στη διεκδίκηση της πρόσβασης των μαύρων στο κεφάλαιο και την προώθηση της αφροαμερικάνικης επιχειρηματικότητας -οικονομικά- σε συνδυασμό με “προοδευτικές” μεταρρυθμίσεις και κοινωνικό κράτος σε πολιτικό επίπεδο.
Οι εσωτερικές συγκρούσεις στην ηγεσία του SCLC μετά τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, προκάλεσαν την αποχώρηση του Τζάκσον και τη δημιουργία του PUSH τον Δεκέμβρη του 1971 (αρκτικόλεξο που σημαίνει Λαός Ενωμένος για τη Σωτηρία της Ανθρωπότητας).
Παράλληλα, το πρόγραμμα Cointelpro του FBI, η λυσσαλέα και πολύ καλά σχεδιασμένη επίθεση του αμερικάνικου κράτους σε βάρος των ριζοσπαστικών οργανώσεων, πέτυχε την καταστολή του κινήματος μέσα στη δεκαετία του ’70 κι έφερε την αναζωπύρωση των αυταπατών για το Δημοκρατικό Κόμμα. Από το «revolution has come – it’s time to pick up the gun» που τραγούδαγαν οι Μαύροι Πάνθηρες, περάσαμε στο «black faces in high places». Η προσπάθεια για εκλογή αφροαμερικάνων σε θέσεις του κρατικού μηχανισμού κυριάρχησε.
Εξεγέρσεις
Πολλές πόλεις που συγκλονίστηκαν από τις εξεγέρσεις της δεκαετίας του '60, απέκτησαν μαύρους δημάρχους. Ενώ το 1970 υπήρχαν μόλις 81 μαύροι δήμαρχοι, μέχρι το 1984 ο αριθμός τους είχε ανέλθει σε 255. Ενώ οι μαύροι αιρετοί στις διάφορες θέσεις του κράτους δεν ξεπερνούσαν τους 1.500 στην αρχή της δεκαετίας του ’70, μέσα σε δέκα χρόνια έφτασαν τους 5.000. Ελάχιστα άλλαξαν στις φτωχογειτονιές και τα γκέτο.
Η εκλογική νίκη των Ρεπουμπλικάνων του Ρήγκαν το 1980 και η νεοφιλελεύθερη επίθεση που εξαπέλυσε, έδωσαν τη δυνατότητα στον Τζέσε Τζάκσον να αναδειχθεί ως ο πρώτος Μαύρος ηγέτης που θα διεκδικούσε με αξιώσεις το χρίσμα των Δημοκρατικών για την Προεδρία των ΗΠΑ, το 1984 και το 1988.
Το πρόγραμμά του δεν μίλαγε ούτε για την εργατική εξουσία, ούτε για το σοσιαλισμό. Αντίθετα προσπαθούσε να καθησυχάσει το επιχειρηματικό κατεστημένο (και το κόμμα του) μιλώντας για «τα μακροπρόθεσμα κοινά συμφέροντα των αμερικάνικων επιχειρήσεων και του αμερικάνικου λαού».
Σίγουρα όμως ήταν μια ριζοσπαστική πολιτική ατζέντα τόσο συγκριτικά με τα Ρηγκανόμικς της απέναντι μεριάς, όσο και σε σχέση με την παραδοσιακή ατζέντα του Δημοκρατικού Κόμματος. Φορολόγηση των πλουσίων, αποκατάσταση των κοινωνικών προγραμμάτων που είχε τσακίσει η νεοφιλελεύθερη επίθεση, εθνικό σύστημα Υγείας για όλους, δωρεάν φοίτηση σε πανεπιστήμια και κολλέγια, ίσα δικαιώματα για τις γυναίκες, πάγωμα των πυρηνικών, μείωση αμυντικών δαπανών και μεταφορά κονδυλίων από τον στρατό στην Παιδεία και την Υγεία, κυρώσεις κατά του απαρτχάιντ της Νοτίου Αφρικής, δικαίωμα των Παλαιστινίων για δικό τους κράτος κ.α.
Πάνω από 2 εκατομμύρια νέοι μαύροι ψηφοφόροι εγγράφηκαν στους καταλόγους για να τον ψηφίσουν, τη διετία 1982-84, το πιο μαζικό ρεύμα εγγραφής ψηφοφόρων από την ψήφιση του νόμου περί δικαιωμάτων ψήφου το 1965. Μια πλατιά πρωτοβουλία τον υποστήριξε υπό τον τίτλο της Συμμαχίας του Ουράνιου Τόξου (όνομα που είχαν πρωτοχρησιμοποιήσει οι Μαύροι Πάνθηρες για να μιλήσουν για τη διαφυλετική ενότητα της εργατικής τάξης). Σε μια ιστορική ομιλία του στο συνέδριο των Δημοκρατικών, παρομοίασε τις ΗΠΑ με ένα πάπλωμα που αποτελείται «από πολλά κομμάτια, πολλά χρώματα, πολλά μεγέθη, όλα υφασμένα και ενωμένα με ένα κοινό νήμα. Οι λευκοί, οι Ισπανοί, οι μαύροι, οι Άραβες, οι Εβραίοι, οι γυναίκες, οι ιθαγενείς Αμερικανοί, οι μικροκαλλιεργητές, οι επιχειρηματίες, οι οικολόγοι, οι ακτιβιστές για την ειρήνη, οι νέοι, οι ηλικιωμένοι, οι λεσβίες, οι ομοφυλόφιλοι και τα άτομα με ειδικές ανάγκες». Δεν συνηθιζόταν να ακούγονται τέτοια πράγματα στα συνέδρια των δύο μεγάλων αμερικανικών κομμάτων.
Το 1984 κατάφερε να συγκεντρώσει 3μιση εκατομμύρια ψήφους και το 77% των μαύρων ψηφοφόρων αλλά δεν κατάφερε να κερδίσει το χρίσμα των Δημοκρατικών. Το 1988 εκτινάχθηκε στα 7 εκατομμύρια ψήφους, κέρδισε το 92% των μαύρων ψηφοφόρων και την πλειοψηφία των νέων κάτω των 30, αλλά ήρθε δεύτερος πίσω από τον Μάικ Δουκάκις που κατέβηκε τελικά υποψήφιος για την προεδρία των ΗΠΑ. Δεν το ξαναπροσπάθησε. Τα χρόνια που ακολούθησαν παρέμεινε ενεργό στέλεχος του Δημοκρατικού Κόμματος βγαίνοντας ανά διαστήματα στο προσκήνιο για να πάρει θέση σε σημαντικά ζητήματα όπως ενάντια στους πολέμους του Μπους σε Αφγανιστάν και Ιράκ, ή για να υποστηρίξει το Βlack Lives Matter κίνημα.
Ο Τζέσε Τζάκσον άνοιξε το δρόμο για να αναδειχθεί ο Ομπάμα πρώτος μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ, είκοσι χρόνια μετά. Πάνω από τρεις δεκαετίες αργότερα, ο Μπέρνι Σάντερς διεκδίκησε το ίδιο χρίσμα με μια αριστερή σοσιαλδημοκρατική καμπάνια. Σχεδόν 40 χρόνια μετά, η νίκη του Μαμντάνι σκόρπισε ελπίδα κι ενθουσιασμό στον κόσμο που αντιστέκεται στον Τραμπ. Ο Τζέσε Τζάκσον άνοιξε τον δρόμο και σε αυτούς.
Στον αποχαιρετισμό του ο συντονιστής του Stand Up to Racism, Γουέιμαν Μπένετ, λέει μεταξύ άλλων ότι ο Τζάκσον «μπορεί να μην ήταν τόσο ριζοσπαστικός όσο ο Κινγκ στα τελευταία του χρόνια, ούτε τόσο αδιάλλακτος όσο ο Μάλκολμ Χ, αλλά προώθησε μια κρίσιμη αλήθεια: ήταν ένα μαζικό κίνημα,—μαύροι και λευκοί μαζί,— που τσάκισε τους νόμους του Τζιμ Κρόου, που αναζωογόνησε την αμερικανική Αριστερά και συνέβαλε στη γέννηση του πνεύματος του 1968».
Σε μια περίοδο που είναι σε εξέλιξη η αντίσταση στα ρατσιστικά πογκρόμ του ICE, το κίνημα θα κερδίσει πολλά περισσότερα αν συνδεθεί με τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία της εξεγερμένης δεκαετίας του ’60 κι όχι με αυτά που το περιόρισαν στην ενσωμάτωση του Δημοκρατικού Κόμματος. Ο Τζέσε Τζάκσον κουβαλάει και τις δύο κληρονομιές.