Η ταινία της Annemarie Jacir “Palestine ‘36” προβλήθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα την περασμένη Παρασκευή 13/3 στον κατάμεστο κινηματογράφο Τριανόν, από το Athens Palestine Film Festival. Πρόκειται για μια σπουδαία κινηματογραφική παραγωγή που μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη την ιστορία της Μεγάλης Αραβικής Εξέγερσης στην Παλαιστίνη την τριετία 1936-1939. Και πέρα από το άρτιο κινηματογραφικό αποτέλεσμα θυμίζει τις ρίζες της Παλαιστινιακής Αντίστασης αλλά και τη βρετανική αποικιοκρατία ως μέγα δάσκαλο των σύγχρονων σιωνιστικών κτηνωδιών.
Το 1936 η Παλαιστίνη, πρώην κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βρισκόταν υπό βρετανική διοίκηση μέσω της “Εντολής” της Κοινωνίας των Εθνών. Είναι η περίοδος που η Βρετανική Εντολή διαμορφώνει τις συνθήκες για την υλοποίηση της Διακήρυξης του Μπαλφούρ που υπόσχεται τη δημιουργία εθνικής εστίας για τους Εβραίους, ενώ την ίδια στιγμή τα αντισημιτικά πογκρόμ των ναζί σπρώχνουν χιλιάδες Εβραίους στην Παλαιστίνη. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, ο εβραϊκός πληθυσμός της Παλαιστίνης από περίπου 15% στις αρχές της δεκαετίας του 1920, έφτασε στο 30% στα μέσα της δεκαετίας του ’30.
Στις αγροτικές περιοχές, οι Φελαχίν, μουσουλμάνοι και χριστιανοί άραβες αγρότες, που για αιώνες καλλιεργούν τη γη, εκτοπίζονται από σιωνιστικούς οργανισμούς που με τη βοήθεια της βρετανικής διοίκησης αγοράζουν τη γη από τους γαιοκτήμονες ή την καταλαμβάνουν, μετατρέποντας χιλιάδες Παλαιστίνιους σε ακτήμονες εργάτες ή άνεργους. Μέχρι το 1930 περίπου το 30% του συνόλου των Παλαιστινίων χωρικών ήταν ακτήμονες, ενώ το 75% έως 80% των υπολοίπων δεν είχαν επαρκή γη για να καλύψουν τις ανάγκες τους.
Οι πόλεις και τα λιμάνια γνωρίζουν σημαντική ανάπτυξη. Εκεί η αραβική εργατική τάξη αντιμετωπίζει τεράστιες διακρίσεις, στα μεροκάματα, στα ωράρια, στις συνθήκες εργασίας, αλλά και στα πολιτικά και κοινωνικά τους δικαιώματα. Οι σιωνιστικές οργανώσεις και συνδικάτα πιέζουν να προσλαμβάνονται αποκλειστικά οι εβραίοι εργάτες. Πολλοί αγρότες που μετανάστευσαν στις πόλεις ζούσαν μεροδούλι-μεροφάι ως περιστασιακοί εργάτες που έκαναν δουλειές του ποδαριού ή γίνονταν μικροέμποροι. Οι συγκρούσεις των Παλαιστινίων με τους σιωνιστές εποίκους και τη βρετανική διοίκηση είχαν ξεκινήσει εδώ και χρόνια, το ίδιο και προσπάθειες των Αράβων να οργανωθούν από τα κάτω. Η προσπάθεια του Ιζαντίν Αλ Κασσάμ, ενός σύριου αντιμπεριαλιστή ισλαμιστή (το όνομα του οποίου φέρει σήμερα το στρατιωτικό σκέλος της Χαμάς) να ηγηθεί μιας πρώιμης εξέγερσης, καταστέλλεται στο τέλος της περασμένης χρονιάς με τη δολοφονία του ίδιου, αλλά το μήνυμά του έχει εμπνεύσει χιλιάδες Παλαιστινίους.
Τον Απρίλη του 1936 η συσσωρευμένη οργή θα ξεσπάσει. Στις 19 Απριλίου κηρύσσεται γενική απεργία των αράβων εργατών στη Ναμπλούς. Μέσα σε τρεις μέρες εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Παλαιστίνη κι εξελίσσεται στη μεγαλύτερη πολιτική απεργία που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η Μέση Ανατολή. Διήρκεσε έξι μήνες, από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1936. Εργάτες λιμανιών, μεταφορών, σιδηροδρόμων, οικοδόμοι, μικροέμποροι και τεχνίτες συμμετείχαν μαζικά. Τα καταστήματα έκλεισαν, οι μεταφορές σταμάτησαν και μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας παρέλυσε. Τα λιμάνια της Χάιφα και της Γιάφα αποτέλεσαν βασικά κέντρα απεργιακής δράσης. Σε πολλά σημεία υψώθηκαν οδοφράγματα και οι γειτονιές πέρασαν στον έλεγχο των απεργών. Ταυτόχρονα άρχισαν να συγκροτούνται αντάρτικες ομάδες που πραγματοποιούν ένοπλες επιθέσεις σε βρετανικούς και σιωνιστικούς στόχους. Η ενέργεια των Βρετανών να εκτοπίσουν μαχητές των πόλεων στα χωριά γύρισε μπούμερανγκ απλώνοντας την εξέγερση και στην ύπαιθρο. Σε πολλές πόλεις και χωριά δημιουργήθηκαν λαϊκές επιτροπές που οργάνωναν τη διανομή τροφίμων, τη συλλογή χρημάτων για τους απεργούς και την οργάνωση του αγώνα.
Πρωτοπορία επιτροπών
Στην πρωτοπορία αυτών των επιτροπών –και της εξέγερσης- ήταν μια νέα γενιά ριζοσπαστικοποιημένων Παλαιστίνιων ακτιβιστών, μέλη του Σωματείου Αράβων Εργατών και σπουδαστές που κατάφεραν να ξεσηκώσουν την εργατική τάξη όσο οι πρόκριτοι, τα ανώτερα στρώματα των Παλαιστινίων, διαπραγματεύονταν με τους Βρετανούς για τη θεσμοθέτηση νομοθετικού συμβουλίου. Αναγκασμένη από τις εξελίξεις, η αραβική ελίτ συγκρότησε την Ανώτατη Αραβική Επιτροπή για να ηγηθεί της εξέγερσης, στην πραγματικότητα για να την ελέγξει.
Το κόστος της απεργίας για την βρετανική διοίκηση ήταν τεράστιο, ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο στερλίνες, αλλά η Βρετανική Εντολή αρνήθηκε να ικανοποιήσει τα βασικά αιτήματα των απεργών, να σταματήσει δηλαδή τη σιωνιστική μετανάστευση, να περιορίσει τις μεταβιβάσεις γης και να δημιουργηθεί μια δημοκρατικά εκλεγμένη Βουλή. Απάντησε με το καρότο και το μαστίγιο. Τον Σεπτέμβρη κηρύσσει στρατιωτικό νόμο. Όσο το σιωνιστικό συνδικάτο Χισταντρούτ προωθεί την απεργοσπασία με εβραίους εργάτες, η βρετανική διοίκηση παίρνει σκληρά μέτρα με επιδρομές, συλλήψεις, βασανισμούς, συλλογική τιμωρία χωριών ή γειτονιών για παραδειγματισμό, κατεδαφίσεις σπιτιών των μαχητών και των συγγενών τους. Ανακαταλαμβάνοντας τη Γιάφα τον Ιούνη οι Βρετανοί γκρέμισαν ένα μεγάλο κομμάτι της παλιάς πόλης αφήνοντας 6.000 κατοίκους χωρίς στέγη. Πάνω από 1.000 Παλαιστίνιοι δολοφονήθηκαν μέχρι το τέλος της απεργίας.
Παράλληλα οι Βρετανοί υπόσχονται στην Ανώτατη Αραβική Επιτροπή ότι μια επιτροπή –η Επιτροπή Πηλ– θα έφερνε σύντομα προτάσεις που θα έλυναν τα ζητήματα. Η καταστολή από τη μια και ο συμβιβασμός της Ανώτατης Αραβικής Επιτροπής από την άλλη, έφερε την αναστολή της απεργίας στις 11 Οκτωβρίου. Ο πρώτος κύκλος της Μεγάλης Αραβικής Επανάστασης μόλις είχε κλείσει, αλλά η αναζωπύρωση της εξέγερσης ήταν κοντά.
Το πόρισμα της Επιτροπής Πηλ ήρθε τον Ιούλιο του 1937 και σκόρπισε την αγανάκτηση στους Παλαιστινίους. Ακόμα και η Ανώτατη Αραβική Επιτροπή το απέρριψε. Προέβλεπε ότι το 20% της Παλαιστίνης, τα πιο εύφορα κομμάτια της, θα δινόταν στους σιωνιστές για την ίδρυση κράτους. Η υπόλοιπη Παλαιστίνη επρόκειτο να προσαρτηθεί στην Υπεριορδανία. Οι Βρετανοί θα διατηρούσαν τον έλεγχο της Ιερουσαλήμ, της Βηθλεέμ κι ενός διαδρόμου που θα τις συνέδεε με το λιμάνι της Γιάφα. Ταυτόχρονα θα πραγματοποιούνταν υποχρεωτικές ανταλλαγές πληθυσμών, 225.000 Παλαιστινίων αντί 1.250 Εβραίων, κατά τα πρότυπα των πληθυσμιακών ανταλλαγών που έγιναν ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία.
Οι προτάσεις της Επιτροπής Πηλ πυροδότησαν τη δεύτερη φάση της εξέγερσης. Αυτή τη φορά είχε εξ’ ολοκλήρου τα χαρακτηριστικά του αντάρτικου. Η Βρετανική Εντολή διαλύει την Ανώτατη Αραβική Επιτροπή και εξορίζει τους ηγέτες της. Ένοπλες ομάδες, οι Μουτζαχεντίν που εμπλέκονταν σε άμεσες ένοπλες συγκρούσεις και οι Φενταγίν που έκαναν σαμποτάζ, αναπτύσσονται σε όλη την Παλαιστίνη. Μέχρι τα μέσα του 1938 η Εξέγερση έχει καταφέρει να ελέγξει μεγάλο μέρος των χωριών της ενδοχώρας.
Κοινωνικές αλλαγές
Είναι ένα μεγάλο λαϊκό κίνημα που προχωράει σε σημαντικές κοινωνικές αλλαγές. Στις περιοχές αυτές οι εξεγερμένοι επέβαλαν αναστολή πληρωμής των χρεών και των φόρων και απαγόρευση εισόδου στους φοροεισπράκτορες. Η παραδοσιακή ηγεσία των προεστών αμφισβητούνταν και εγκαθιδρύθηκε ξεχωριστό δικαστικό σύστημα από αυτό της Βρετανικής Εντολής. Μέχρι τον Οκτώβρη του 1938 η Εξέγερση έχει απλωθεί στη Γιάφα, τη Γάζα, τη Βηθλεέμ, τη Ραμάλα και την Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ.
Από την άλλη μεριά ο βρετανικός στρατός επιστρατεύει για την καταστολή της εξέγερσης όλη την εμπειρία που είχε συσσωρεύσει από τη βάναυση καταστολή αντιαποικιακών κινημάτων τα προηγούμενα χρόνια. Η Συμφωνία του Μονάχου με τους ναζί, τον Σεπτέμβρη του 1938, απελευθερώνει βρετανικές δυνάμεις και 30 χιλιάδες βρετανοί στρατιώτες μεταφέρονται στην Παλαιστίνη για να καταστείλουν την εξέγερση. Εφαρμόζονται τα πιο βάρβαρα μέτρα με συλλογικές τιμωρίες και μαζικές εκτελέσεις, ακόμα και βομβαρδισμούς χωριών. «Κάθε Άραβας είναι υποψήφιος εχθρός της κυβέρνησης» θα πει ο Στρατηγός Χένινγκ τον Νοέμβρη του ’38.
Αν ένας κάτοικος ενός χωριού συμμετείχε στην εξέγερση, ολόκληρη η κοινότητα τιμωρούνταν. Οι άντρες εκτελούνταν. Τα χωριά γκρεμίζονταν. Χτίστηκε φράχτης στα σύνορα με τη Συρία για να αποκλείσουν την πρόσβαση εφοδίων και μαχητών. Δύο χιλιάδες σπίτια κατεδαφίστηκαν στην περίοδο της εξέγερσης. Οι Παλαιστίνιοι κρατούμενοι το 1939 είχαν τριπλασιαστεί σε σχέση με το 1937. Την καταστολή συνέδραμαν σιωνιστικές παραστρατιωτικές ομάδες, η Χαγκανά, η Ιργκούν και η Γισούβ, η αστυνομία των εποίκων, που έφτασε να αριθμεί 21.000 μέλη. Οι ομάδες αυτές απέκτησαν στρατιωτική εμπειρία που θα αποδεικνυόταν καθοριστική στα επόμενα χρόνια και θα αποτελούσαν τον κορμό του IDF όταν ιδρύθηκε το Ισραήλ.
Βρετανοί και σιωνιστές κατάφεραν τελικά να καταπνίξουν την εξέγερση το 1939. Η ήττα ήταν βαριά κι έστρωσε το δρόμο για τη Νάκμπα του 1948.
Ωστόσο η εξέγερση ανέδειξε τη σημασία της μαζικής απεργίας. Η εξάμηνη γενική απεργία του 1936 παραμένει μία από τις μεγαλύτερες στην ιστορία της Μέσης Ανατολής και δείχνει τη δύναμη της οργανωμένης εργατικής τάξης. Η Μεγάλη Αραβική Εξέγερση ανήκει στο κύμα των επαναστάσεων και των εξεγέρσεων που ξέσπασαν την ίδια χρονιά, στην Ισπανία ενάντια στον Φράνκο, στη Γαλλία με τους εργατικούς αγώνες μετά την νίκη του Λαϊκού Μετώπου, στη Θεσσαλονίκη της Πρωτομαγιάς. Η νίκη τους θα μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο, να αποτρέψει το σφαγείο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και όσα ακολούθησαν μέχρι τις μέρες μας.