Ο νέος υπουργός Παιδείας, Γιώργος Μπαμπινιώτης, ο οποίος φιλοδοξεί να γίνει και μόνιμος Υπουργός, έβγαλε μια ανακοίνωση καλώντας τους μαθητές να κάτσουν ήσυχοι στις παρελάσεις για να τιμήσουν την επέτειο του 1821: “Οτιδήποτε αμαυρώνει "χωρίς περίσκεψιν" αυτή την ιστορική μνήμη και την οφειλόμενη από όλους μας τιμή δεν προσβάλλει μόνο τη μνήμη των ηρώων, αλλά απαξιώνει πρωτίστως εμάς που αποδεικνυόμαστε ανάξιοι της θυσίας τους. Η αίσθηση ορίων είναι το λιγότερο που μπορεί να ζητήσει κανείς στη στάση όλων μας απέναντι σε τέτοιες ιστορικές επετείους και απέναντι στις μεγάλες ηρωικές μορφές του ελληνικού λαού.”
Μόνο γέλιο μπορεί να προκαλέσει ο κύριος καθηγητής όταν ισχυρίζεται ότι ο καλύτερος τρόπος να τιμήσεις μια Επανάσταση είναι με “περίσκεψιν” και με “αίσθηση ορίων”. Θα μπορούσε να του απαντήσει κανείς μόνο με το προεπαναστατικό δημοτικό τραγούδι:
“-Βασίλη, κάτσε φρόνιμα να γένεις νοικοκύρης, για ν'αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια κι αγελάδες, χωριά κι αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν.
-Μάννα μ', εγώ δεν κάθομαι να γένω νοικοκύρης, να κάνω αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν και να'μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους.”
Πίσω από τις ασταμάτητες αναφορές στην “εθνική παλιγγενεσία”, στο τέλος της “Τουρκοκρατίας”, στην Αγία Λαύρα, τα κρυφά σχολειά και άλλα τέτοια δημιουργήματα της φαντασίας, οι επίσημοι εορτασμοί για το 1821 βάζουν στην άκρη συνεχώς το κρίσιμο ζήτημα, ότι το 1821 ήταν μια επανάσταση. Μια συνειδητή επιλογή χιλιάδων ανδρών και γυναικών να μπουν στη μάχη, να θυσιάσουν τη σταθερότητα της ζωής τους, με την ελπίδα ότι θα την αλλάξουν προς το καλύτερο.
Δεν ήταν τα υποτιθέμενα “400 χρόνια σκλαβιάς” που ξεσήκωσαν τον κόσμο, αλλά ένα κύμα αλλαγής που είχε ξεκινήσει από τη Γαλλική Επανάσταση και έφτανε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η οποία πάλευε με τις αντιφάσεις της και την οικονομική κρίση. Ο ίδιος ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης διηγείται πως ήταν “η γαλλική επανάσταση και ο Ναπολέων”, που “έκαμε να ανοίξει τα μάτια του κόσμου”.
Στο τραγούδι που αναφέραμε, ο τελευταίος στίχος είναι επίσης χρήσιμος για να μας θυμίσει ότι η κυρίαρχη διαχωριστική γραμμή της Επανάστασης δεν ήταν “Έλληνες Εναντίον Τούρκων”. Ο “Βασίλης” δεν ήθελε νά’ναι σκλάβος των Τουρκών, ούτε όμως κοπέλι των γερόντων, των ελλήνων κοτζαμπάσηδων δηλαδή που ήταν η τοπική άρχουσα τάξη στις περιοχές που ξέσπασε η εξέγερση.
Στις σχολικές εορτές που θα ήθελε να οργανώνει ο Μπαμπινιώτης, τα πορτρέτα του Ρήγα Φεραίου και του Πατριάρχη Γρηγόριου του Ε' μπορεί να βρίσκονται δίπλα δίπλα. Όμως, όταν ο Ρήγας στραγγαλίστηκε και ρίχτηκε στο Δούναβη για την επαναστατική του δράση, οι καλόγεροι του Πατριαρχείου έγραφαν ότι “όσον αφορά τον παράφρονα τον Ρήγα, ο οποίος έχει εκδώσει διάφορες διεγερτικές επιστολές... χωρίς τη συμφωνία του Χριστού... βρήκε τον καλύτερο θάνατο και έγινε ψάρι στο Δούναβη και μαζί με τους άλλους συνωμότες θα γίνει ύλη της αιώνιας κόλασης”. Ότι ο Γρηγόριος είχε αφορίσει το Ρήγα ήταν μάλλον ζήτημα τακτικής μεταξύ... επαναστατών.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν οργανωμένη με βάση την εθνική καταγωγή. Τα “μιλέτια”, οι πληθυσμοί δηλαδή που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες και είχαν άλλες θρησκείες δεν καταπιέζονταν από τους Τούρκους. Αντίθετα οι άρχουσες τάξεις τους (ειδικά οι Ρωμιοί) είχαν υψηλό ρόλο μέσα στην Αυτοκρατορία και αναλάμβαναν και την οικονομική εκμετάλλευση των απλών ανθρώπων και τη διασφάλιση της τάξης και της ασφάλειας για χάρη του Σουλτάνου.
Η επανάσταση του '21 εντάσσεται σε έναν συνολικό βαλκανικό ξεσηκωμό που αλλού στρεφόταν κατά της Πύλης (του Σουλτάνου) και αλλού κατά των ντόπιων αρχόντων που σε πολλές περιπτώσεις μιλούσαν ελληνικά. Το Γενάρη του 1821 για παράδειγμα όταν έχει ξεσπάσει η εξέγερση στις “παραδουνάβιες ηγεμονίες” (στη σημερινή Μολδαβία και Ρουμανία) αυτοί που μπαίνουν στο στόχαστρο είναι κυρίως Έλληνες Φαναριώτες. Ο ηγέτης της εξέγερσης Βλαντιμιρέσκου έκανε την εξής έκκληση πάνω από έθνη και πάνω από θρησκείες: “Αδέρφια που ζείτε στη Βλαχία, σε όποια εθνικότητα και αν ανήκετε, κανένας νόμος δεν απαγορεύει στον άνθρωπο να απαντησει στο κακό με κακό... Ως πότε θα υποφέρουμε τους δράκους που μας τρώνε ζωντανούς, αυτούς που στέκονται από πάνω μας, τους παπάδες και τους πολιτικούς που μας πίνουν το αίμα; Ως πότε θα είμαστε σκλάβοι;”
Εξέγερση
Όπως περιγράφει η ιστορικός Μπάρμπαρα Τζέλαβιτς: “Μολονότι ο Βλαντιμιρέσκου επιχείρησε να διαχωρίσει τους 'καλούς' βογιάρους, που υποστήριζαν το κίνημά του, από τους άλλους, οι χωρικοί που προσχώρησαν στο κίνημα κατά χιλιάδες, δεν έκαναν τέτοιους διαχωρισμούς. Πυρπόλησαν σπίτια και σιταποθήκες και λεηλάτησαν τις περιουσίες των βογιάρων. Εκτυλισσόταν μια πραγματική κοινωνική επανάσταση...
Ο Βλαντιμιρέσκου είχε ξεκινήσει μια εξέγερση μετά από συμφωνία με την προσωρινή διοίκηση της Βλαχίας και την (Φιλική) Εταιρεία. Η έκκλησή του για υποστήριξη από τους χωρικούς έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, αλλά οι οπαδοί του είχαν κοινωνικούς παρά εθνικούς ή πολιτικούς στόχους”.
Μέσα σε τέτοιες συνθήκες μπήκε στη μάχη από το Μάρτη της ίδιας χρονιάς ο κόσμος στην Πελοπόννησο, τη Ρούμελη και τα νησιά. Η εθνική ιδεολογία δεν είχε τις ρίζες της στα βάθη των αιώνων, αλλά σχηματίστηκε μαζί με την ελληνική αστική τάξη, τους τελευταίους αιώνες πριν την επανάσταση. Οι έμποροι και οι καραβοκύρηδες που μιλούσαν ελληνικά άρχισαν να συνδέονται με τα ευρωπαϊκά δίκτυα και να ασφυκτιούν από τα δεσμά της Αυτοκρατορίας.
Η βιοτεχνία έκανε τα πρώτα της βήματα και η αγροτική παραγωγή ξέφευγε από την αυτοκατανάλωση για να δεθεί με το διεθνές εμπόριο. Η ιδεολογία του “έθνους” ήρθε με έμπνευση από τη γαλλική επανάσταση για να εξυπηρετήσει το όραμα των πιο πρωτοπόρων τμημάτων της αστικής τάξης να ιδρύσουν ένα κράτος που θα απελευθερώσει τις δυνατότητες του εμπορίου και της συσσώρευσης κέρδους.
Μέσα σε αυτή την πορεία, κατάφεραν να συσπειρώσουν πίσω τους, τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού που είχε χιλιάδες λόγους να ξεφορτωθεί τους τυράννους, συνήθως λόγους διαφορετικούς από αυτούς των προνομιούχων Ρωμιών. Οι από πάνω και οι από κάτω βρέθηκαν για πολύ μικρό χρονικό διάστημα από την ίδια μεριά της μάχης, και μόνο στο βαθμό που η Επανάσταση λειτουργούσε σαν ελπίδα απελευθέρωσης για όλους.
191 χρόνια μετά, ανάμεσα στον κόσμο που θα μετατρέψει τις παρελάσεις σε διαδηλώσεις και στους Παπαδήμο, Σαμαρά, Βενιζέλο και Σία, δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία ποιος πιάνει το νήμα των εξεγερμένων του 1821 και ποιος μας καλεί “να κάτσουμε φρόνιμα” για το “καλό μας”.