Στη μεν Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία τα πράγματα τα περιέπλεκε το γεγονός ότι οι άμεσοι εκμεταλλευτές τους ήταν μέλη ενός άλλου καταπιεσμένου έθνους: Πολωνοί αριστοκράτες κατά κανόνα.
Το 1846 ξέσπασε μια μεγάλη Πολωνική εξέγερση στη Κρακοβία. Οι ηγέτες της ανήκαν σε αυτό το στρώμα της επαρχιακής αριστοκρατίας, της λεγόμενης «σλάχτα». Οι αγρότες της Κρακοβίας (Ουκρανοί) ξεσηκώθηκαν κι αυτοί. Ήταν μια εξέγερση ενάντια στη δουλοπαροικία αλλά και ταυτόχρονα ενάντια στο πολωνικό κίνημα –μια κοινωνική εξέγερση που έγινε όργανο της αντιδραστικής μοναρχίας.
Το «ρώσικο» κομμάτι της Ουκρανίας θεωρούταν ως ο «σιτοβολώνας» της Τσαρικής Αυτοκρατορίας. Η Αυτοκρατορία των Τσάρων ήταν μια «φυλακή των λαών» κι αυτό ίσχυε και για την Ουκρανία. Η πολιτική του «μεγαλορώσικου σοβινισμού» που είχε καταγγείλει επανειλημμένα ο Λένιν, έβρισκε εκεί πεδίο δόξης λαμπρόν. Για την Αυτοκρατορία δεν υπήρχαν καν Ουκρανοί: ήταν «Μικροί Ρώσοι» (σε αντίθεση με τους «μεγάλους»). Όχι μόνο δεν υπήρχε ούτε ένα σχολείο που να διδάσκεται η ουκρανική γλώσσα αλλά μέχρι και το 1905 η ίδια η γλώσσα ήταν απαγορευμένη.
Στις μεγάλες πόλεις όπως το Κίεβο ή στα ανθρακωρυχεία του Ντονμπάς εμφανιζόταν η εργατική τάξη –Ρώσοι στην πλειοψηφία τους που δεν ήταν απαλλαγμένοι από το μικρόβιο του «μεγαλορώσικου» εθνικισμού.
Το ουκρανικό εθνικό κίνημα είχε ως βάση του την διανόηση της χώρας, γόνους εύπορων αγροτών οι περισσότεροι (όχι όλοι: ο Τάρας Σεβτσένκο, ο μεγάλος λογοτέχνης, ήταν παιδί δουλοπάροικων). Ήταν ένας αδύναμος εθνικισμός που δεν είχε να στηριχτεί σε μια ακμάζουσα αστική τάξη όπως πχ στην Τσεχία. Θα ταλαντεύονταν ανάμεσα στον ριζοσπαστισμό και την αναζήτηση στήριξης σε μια Μεγάλη Δύναμη κόντρα στην Ρωσία.
Είχε έρθει η ώρα
Τον Φλεβάρη του 1917 οι εργάτριες και οι εργάτες της «Αγίας» Πετρούπολης ανέτρεψαν τον Τσάρο και γκρέμισαν τη «φυλακή των λαών». Στην Ουκρανία η επανάσταση έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Είχε έρθει η ώρα, έλεγαν τα ουκρανικά κόμματα και οργανώσεις, για την ελεύθερη Ουκρανία. Για τους Ουκρανούς αγρότες και στρατιώτες είχε έρθει επίσης η ώρα να απαλλαγούν από τον πόλεμο και τους γαιοκτήμονες –τους Ρώσους.
Τον Μάρτη συγκροτήθηκε η «Κεντρική Ράντα» (συμβούλιο) στο Κίεβο. Σε αυτό το «κοινοβούλιο» κυριαρχούσαν τα κόμματα των σοσιαλεπαναστατών και των μενσεβίκων. Όμως, σε όλα τα βασικά ζητήματα έκανε πίσω: ούτε ανεξαρτησία, ούτε γη, ούτε σταμάτημα του πολέμου, ούτε εργατικός έλεγχος. Τα ταξικά συμφέροντα της ηγεσίας του ουκρανικού εθνικού κινήματος την έφερναν σε σύγκρουση με τις προσδοκίες που είχε γεννήσει η επανάσταση.
Οι μπολσεβίκοι είχαν μικρή δύναμη στην Ουκρανία. Περιοριζόταν στα «ρωσοποιημένα» βιομηχανικά κέντρα και σε εξεγερμένες μονάδες του στρατού. Είχαν όμως, ένα ισχυρό ατού στα χέρια τους. Τις διεθνιστικές αρχές τους: Υποστήριζαν το δικαίωμα όλων των καταπιεσμένων εθνών της πρώην αυτοκρατορίας στην αυτοδιάθεση μέχρι αποχωρισμού από το ρώσικο κράτος. Ήταν επίσης η μόνη πολιτική δύναμη που από το ξέσπασμα της επανάστασης τον Φλεβάρη τάχτηκαν άνευ όρων στο πλευρό των αγροτών που ξεσηκώνονταν για να πάρουν τη γη από τους γαιοκτήμονες. Έλεγαν στους αγρότες: πάρτε τη γη τώρα, μην περιμένετε πότε θα νομοθετήσει η κυβέρνηση. Κι ήταν το κόμμα που έλεγε «όλη η εξουσία στα σοβιέτ».
Τον Νοέμβρη του 1917 συνεργάστηκαν με την Κεντρική Ράντα στην ανατροπή της Προσωρινής Κυβέρνησης στο Κίεβο και το Χάρκοβο. Όμως, η συνέχεια ήταν η ρήξη: η Ράντα επέλεξε τη ρήξη με την επανάσταση του Οκτώβρη. Οργάνωσε για παράδειγμα ένα συνέδριο εργατικών σοβιέτ στο οποίο αρνήθηκε την αναλογική εκπροσώπηση των εργατών ρωσικής καταγωγής (δηλαδή της πλειοψηφίας).
Οι μπολσεβίκοι οργάνωσαν ένα άλλο συνέδριο στο Χάρκοβο που ανακήρυξε τη δικιά του κυβέρνηση. Στο Κίεβο η Ράντα ανακήρυξε την Ουκρανική Λαϊκή Δημοκρατία. Οι μπολσεβίκοι είχαν το μειονέκτημα της ρετσινιάς του «Ρώσου» (κι η αλήθεια είναι ότι η ηγεσία τους στην Ουκρανία δεν έκανε και πολλά για να απαλλαγεί από αυτήν).
Από την άλλη η Ράντα ακούμπησε στην Γερμανία. Τον Μάρτη του 1918 συμμετείχε στην υπογραφή της Συνθήκης του Μπρεστ Λιτόφσκ στο πλευρό της γερμανικής αντιπροσωπείας. Αλλά, όταν ο γερμανικός στρατός κατέλαβε την Ουκρανία, αντί για ανταμοιβή, ανέτρεψε την Ράντα και επέβαλε τους «δικούς» του εθνικιστές στην εξουσία, τον «χατμάνο» Σκοροπάντσκι.
Όταν η Γερμανία έχασε τον πόλεμο, ήρθε η σειρά ενός άλλου παλιού Ουκρανού εθνικιστή και «σοσιαλιστή» να πάρει τα ηνία: του Σιμόν Πετλιούρα. Αυτός επέλεξε τους νικητές της Αντάντ και τους μισητούς Πολωνούς για συμμάχους. Ένας αγαπημένος στόχος των μονάδων του Πετλιούρα ήταν οι Εβραίοι της Ουκρανίας –που εκτός από τα πογκρόμ των «Λευκών» είχαν να αντιμετωπίσουν και τα πογκρόμ του στρατού του.
Δύσκολες μέρες
Η εξουσία των σοβιέτ πέρασε πολύ δύσκολες μέρες στην Ουκρανία στη διάρκεια του καταστροφικού εμφυλίου πολέμου. Για μια περίοδο έχασε ολοκληρωτικά τον έλεγχο της χώρας. Δεν ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στους αγρότες, όχι μόνο γιατί στελεχωνόταν πολλές φορές από Ρώσους, αλλά και γιατί επέτασσε σιτάρι για να θρέψει τον Κόκκινο Στρατό. (Το κίνημα με επικεφαλής τον αναρχικό Νέστορα Μαχνό ήταν προϊόν αυτής της δυσαρέσκειας).
Όμως, αυτή είναι μόνο η μισή ιστορία. Οι Ουκρανοί αγρότες μπορεί να είχαν τα παράπονά τους και να έτρεφαν τη δυσπιστία σε κάθε τι που μύριζε Ρωσία, αλλά καταλάβαιναν σιγά-σιγά, ότι τη γη μόνο με τους μπολσεβίκους μπορούσαν να την κρατήσουν.
Ένα ρεύμα του ουκρανικού εθνικισμού βρήκε το δρόμο του προς την επανάσταση και την εργατική εξουσία. Ήταν το κόμμα των «Βοροτμπιστών» που πήρε την ονομασία του από την εφημερίδα του «Μπορότμπα» (Αγώνας).
Οι μποροτμπιστές προέκυψαν από την συγχώνευση της αριστερής πτέρυγας του ουκρανικού κόμματος των εσέρων και των ουκρανών μενσεβίκων. Το κόμμα ιδρύθηκε το Μάη του 1918. Η επίσημη ονομασία που υιοθέτησε στις αρχές του 1919 αντανακλούσε την «σύνθεση» των πολιτικών και ιδεολογικών αναφορών τους: Ουκρανικό Κόμμα των Σοσιαλιστών-Επαναστατών Βοροτμπιστών (Κομμουνιστές).
Μάλιστα, τον Απρίλη του 1919 οι μποροτμπιστές είχαν την αυτοπεποίθηση να στείλουν επίσημο αίτημα ένταξής τους στη Κομμουνιστική Διεθνή (ΚΔ) που μόλις είχε ιδρυθεί: κατ’ αυτούς ήταν το γνήσιο κόμμα που έκφραζε τις αρχές της στην Ουκρανία. Και η ΚΔ τους απάντησε ότι θα ήταν καλό να έρθουν σε συνεννόηση με το κόμμα των μπολσεβίκων στην Ουκρανία και να συγχωνευτούν.
Η ενοποίηση δεν ήταν εύκολη υπόθεση αλλά πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1920. Κεντρικό ρόλο σ’ αυτό έπαιξε ο Κριστιάν Ρακόφσκι, επικεφαλής της σοβιετικής κυβέρνησης στην Ουκρανία. Ο Ρακόφσκι ήταν στενός φίλος και σύντροφος του Τρότσκι και θα πλήρωνε γι’ αυτό με τη ζωή του στις σταλινικές «εκκαθαρίσεις» στο τέλος της δεκαετίας του ’30.
Η μεγάλη πλειοψηφία των μποροτμπιστών μπήκε στο κόμμα –περίπου 15.000 μέλη (η μειοψηφία που δεν πείστηκε συγκρότησε το δικό της «Ουκρανικό Κομμουνιστικό Κόμμα»). Αυτές οι λίγες χιλιάδες που συντάχθηκαν με την επανάσταση ήταν ένα μικροσκοπικό μέγεθος σε σύγκριση με τα εκατομμύρια των Ουκρανών αγροτών. Όμως, η επιρροή τους ήταν μεγάλη.
Οι κινηματογραφόφιλοι γνωρίζουν τον σκηνοθέτη και σεναριογράφο Ολεκσάντρ Ντοβσένκο, και τις φημισμένες ταινίες του Ζεβινιγκόρα, Οπλοστάσιο, Γη της δεκαετίας του 1920 –συγκρίσιμες με τις ταινίες του Αϊζενστάιν. Σε αυτές τις ταινίες ο Ντοβσένκο συνδυάζει το μοντερνισμό με τη λαϊκή παράδοση της Ουκρανίας, για να κάνει έναν ύμνο στην επανάσταση. Λίγοι ξέρουν, όμως, ότι ο Ντοβσένκο ήταν μέλος του κόμματος των μποροτμπιστών πριν αυτό προσχωρήσει στους μπολσεβίκους, και μετά ανέλαβε διπλωματικά πόστα πριν γίνει σκηνοθέτης.
Η δεκαετία του ’20 ήταν η άνοιξη της ουκρανικής κουλτούρας. Το 1923 το Συμβούλιο Λαϊκών Επιτρόπων (δηλαδή η σοβιετική κυβέρνηση) της Ουκρανίας, έβγαλε το διάταγμα της «ουκρανοποίησης». Η ουκρανική γλώσσα καθιερώθηκε σε όλα τα επίπεδα της κρατικής διοίκησης. Στα επόμενα χρόνια κομματικές αποφάσεις καλούσαν στην «ουκρανοποίηση» του κόμματος και των συνδικάτων.
Το 1922 δεν κυκλοφορούσε καμιά εφημερίδα στα ουκρανικά. Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 είχαν φτάσει τις 373. Υπήρχαν 86 ουκρανικά θέατρα, 12 Εβραϊκά και μόλις 3 ρώσικα. Η «ουκρανοποίηση» απλώθηκε και σε περιοχές της νότιας Ρωσίας, όπου σε πολλές από αυτές η δεύτερη γλώσσα που διδασκόταν στα σχολεία ήταν τα ουκρανικά.
Η μοίρα της Ουκρανίας ήταν δεμένη με τη μοίρα της εργατικής εξουσίας που γέννησε ο Οκτώβρης του 1917. Όταν στη δεκαετία του ’30 ανατράπηκαν όλες οι κατακτήσεις του Οκτώβρη, οι συνέπειες θα ήταν τρομερές για την Ουκρανία.
Για το γεγονός ότι η Βέρμαχτ μπόρεσε να βρει φιλικούς ουκρανικούς πληθυσμούς να την υποδέχονται όταν ο Χίτλερ εξαπέλυσε την επιχείρηση Μπαρμπαρόσα το 1941, την αιτία πρέπει να την αναζητήσουμε στις αντεπαναστατικές ανατροπές της δεκαετίας του ’30. Αλλά για αυτά θα επανέλθουμε στο επόμενο φύλλο της Εργατικής Αλληλεγγύης.