Ιστορία

Μισός αιώνας κλείνει από το ξεκίνημα της Πολιτιστικής Επανάστασης στην Κίνα. Ήταν Μάιος του 1966 όταν ο Μάο καλούσε σε πανεθνική εξέγερση ενάντια «σε εκείνους από την εξουσία που ακολουθούν τον καπιταλιστικό δρόμο». Τους επόμενους μήνες ακολούθησε ένας γενικός ξεσηκωμός, στον οποίο πρωτοστάτησε η νεολαία, με διακηρυγμένο «πολιτιστικό» στόχο τις «παλιές» ιδέες, συνήθειες και παραδόσεις και άμεσο πολιτικό στόχο τους «φορείς» αυτών των ιδεών, τους εσωκομματικούς πολιτικούς αντιπάλους του Μάο. 

 

Στα φετινά αφιερώματα, τα αστικά μέσα ενημέρωσης φρόντισαν να μας θυμίσουν πόσο «κακή» ιδέα είναι ο κομμουνισμός. Σε αυτό το πλαίσιο, η Πολιτιστική Επανάσταση παρουσιάζεται λίγο-πολύ σαν ένα είδος ανεξήγητης φρενίτιδας που κατέλαβε τη νεολαία της Κίνας, με αποτέλεσμα ένα χάος άγριας βίας, ένοπλων συγκρούσεων, καταστροφής ιστορικών μνημείων, διαπομπεύσεων και εξευτελισμών.

 

Πίσω στην δεκαετία του ’60, για ένα μεγάλο τμήμα του κινήματος του ’68, η Πολιτιστική Επανάσταση του Mάο είχε γίνει το σημείο αναφοράς. Αν τα ρώσικα τανκς στους δρόμους της Πράγας το 1968 σήμαναν την διάψευση του οράματος ότι ο σοσιαλισμός χτίζεται στην ΕΣΣΔ, η Πολιτιστική Επανάσταση ερμηνευόταν από πολλούς αγωνιστές ως απόδειξη ότι στην Κίνα υπήρχε ακόμα ελπίδα: 

Η Κίνα και ο Μάο είχαν έρθει σε ρήξη με την ΕΣΣΔ ήδη από το 1961, κατηγορώντας την ηγεσία της για “ειρηνική συνύπαρξη” με τον ιμπεριαλισμό. Ο Μάο Τσε Τουνγκ υποστήριζε πως στη Σοβιετική Ενωση πλέον είχε παλινορθωθεί ο καπιταλισμός. Η συνθηματολογία της Πολιτιστικής Επανάστασης ακουγόταν αριστερή: Ο Μάο καλούσε τη νεολαία να “βομβαρδίσει τα αρχηγεία”, να συγκρουστεί δηλαδή με το κατεστημένο της κομματικης ηγεσίας. Η νεολαία στην Κίνα έμοιαζε να κάνει μια “επανάσταση μέσα στην επανάσταση”. Το μαοϊκό τσιτάτο “Είναι δίκαιο να εξεγείρεσαι” ήταν λογικό να διακοσμήσει πολλούς τοίχους και πολλά πανό το 1968. 

Όμως τι πραγματικά ήταν η Πολιτιστική Επανάσταση; 

 

Το καθεστώς που είχε κυριαρχήσει στην Κίνα το 1949 ήταν η νικηφόρα κατάληξη ενός μακροχρόνιου πολέμου που διεξήγαγαν εκατομμύρια φτωχοί αγρότες (υπό την καθοδήγηση του κινέζικου ΚΚ) ενάντια στον θάνατο, στη φτώχεια και στην καθυστέρηση, στα οποία επί δεκαετίες είχαν καταδικάσει την Κίνα ο βρετανικός, ιαπωνικός και διεθνής ιμπεριαλισμός, έχοντας σαν σύμμαχό του την κινέζικη άρχουσα τάξη. 

 

Όμως ήδη από τον Ιούνιο του 1949 ο Μάο διακήρυττε τα όρια των στόχων του νέου κινεζικού κράτους: «Η τωρινή μας πολιτική είναι να ρυθμίσουμε τον καπιταλισμό και όχι να τον καταστρέψουμε». Έτσι, η καινούργια σημαία της Κίνας είχε 5 αστέρια, ένα μεγάλο για το κόμμα και τέσσερα για τις κοινωνικές τάξεις που έκαναν την επανάσταση: μία από αυτές ήταν και η εθνική αστική τάξη. Την Κίνα θα την κυβερνούσε πλέον ο “λαός” στον οποίον ανήκαν και οι τέσσερις τάξεις, σύμφωνα με τη μαοϊκή ορολογία της εποχής. Στην πραγματικότητα, βέβαια, αυτός που κυβερνούσε ήταν η ηγεσία του κόμματος - που έβαζε σαν άμεσο στόχο να υλοποιήσει το όραμα της εθνικής ανάπτυξης της Κίνας.

 

Το ζήτημα που είχε άμεσα να αντιμετωπίσει αυτή ήταν το πώς θα πετύχαινε να ξεπεράσει την καταστροφή που είχαν αφήσει πίσω τους δεκαετίες ιμπεριαλιστικών πολέμων και λεηλασίας. Ο κρατικός καπιταλισμός της Ρωσίας έδινε ένα πρότυπο για το πώς μπορεί να υλοποιηθεί αυτή η ανάπτυξη. Στις αρχές του ’50 η Κίνα ξεκινούσε να οικοδομήσει έναν καπιταλισμό με κέντρο το κράτος, όμως η αφετηρία της ήταν χειρότερη σε σύγκριση με τη σταλινική Ρωσία του ‘30. Αν στη σταλινική Ρωσία το χτίσιμο του κρατικού καπιταλισμού σήμανε τεράστιες θυσίες για τους εργάτες και τους αγρότες, στην Κίνα η έκβαση ενός τέτοιου εγχειρήματος προμηνυόταν, εξίσου αν όχι περισσότερο, δύσκολη και ζοφερή. 

 

Αυτή η εγγενής αδυναμία του νεοσύστατου κινέζικου κρατικού καπιταλισμού προκαλούσε μια διαρκή αντιπαράθεση απόψεων μέσα στην ηγεσία του κόμματος. Το 1957 ο Μάο ξεκίνησε το “Μεγάλο Αλμα προς τα μπρος”, μια διαδικασία μαζικής κολλεκτιβοποίησης της γεωργίας, κατά την οποία οι αγρότες μετατράπηκαν σε εργάτες γης. Το σχέδιο απέτυχε παταγωδώς. Η αγροτική παραγωγή κατέρρευσε και περισσότεροι από 30 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από το λιμό. Πέρασαν 8 χρόνια, το 1965, για να επανέλθει η παραγωγή στα προηγούμενα επίπεδα. Στο μεταξύ ο Μάο περιθωριοποιήθηκε, με την πλειοψηφία της γραφειοκρατίας του κόμματος να τον διατηρεί απλά σαν μια «πατρική» φιγούρα, ενώ στο κόμμα κυριαρχούσαν πλέον απόψεις υπέρ μιας σχετικής φιλελευθεροποίησης της οικονομίας.

 

Το 1965 ο Μάο επέλεξε να ξαναπάρει το πάνω χέρι καλώντας τη φοιτητική νεολαία σε κινητοποίηση για να αντιμετωπίσει όσους ακολουθούν τον “καπιταλιστικό δρόμο”. Στο Πεκίνο, ο Μάο πέτυχε γρήγορα την απομάκρυνση των αντιπάλων του από τις ηγετικές θέσεις. Όμως για να πετύχει το ίδιο σε ολόκληρη την Κίνα χρειαζόταν να μεταφέρει τη σύγκρουση στο δρόμο. Σε όλη τη χώρα οι ομάδες των “ερυθροφρουρών” , δηλαδή φοιτητών και μαθητών οπαδών του Μάο άρχισαν να συγκρούονται με τη γραφειοκρατία της εκπαίδευσης και στη συνέχεια με όλους τους τοπικούς αξιωματούχους του κόμματος, που σέρνονταν έξω από τα γραφεία τους και διαπομπεύονταν. 

 

Κάποιοι γραφειοκράτες συγκρούστηκαν με τους «ερυθροφρουρούς» και το Μάο, αλλά πολλοί έσπευσαν να του δηλώσουν την πίστη τους με τη δημουργία δικών τους ομάδων «ερυθροφρουρών». Ουσιαστικά, ξέσπασε μια κρίση όπου αντίπαλες φράξιες γραφειοκρατών συγκρούονταν μεταξύ τους για τον έλεγχο περιοχών και επαρχιών, σε μια κατάσταση που έτεινε να πάρει διάσταση εμφυλίου πολέμου. 

 

Η διάσπαση στην κορυφή του καθεστώτος έδωσε τη δυνατότητα για επανεμφάνιση στο προσκήνιο της εργατικής τάξης. Το κάλεσμα του Μάο ενάντια στους, μισητούς τις περισσότερες φορές τοπικούς και γεμάτους προνόμια αξιωματούχους, είχε εμπνεύσει πέρα από τη νεολαία και κομμάτια της εργατικής τάξης. 

 

Το απεργιακό κύμα που ξεκίνησε από τη βιομηχανική Σαγκάη τον Δεκέμβριο του 1966 με αιτήματα για μισθούς, συνθήκες εργασίας, ωράριο απλώθηκε με ταχύτητα. Το Γενάρη του '67 οι σιδηροδρομικοί έκαναν την αρχή και οι απεργίες απλώθηκαν σε όλους τους χώρους, αρχικά ανοργάνωτα και στη συνέχεια όλο και πιο συντονισμένα άρχισαν να πετυχαίνουν νίκες ανά χώρο εργασίας, πυροδοτώντας νέες απεργίες και καταλήψεις σε άλλους χώρους. Σαράντα σχεδόν χρόνια μετά την Κομμούνα της Σάγκαης και την εργατική κινέζικη επανάσταση του 1925-27, το εργατικό κίνημα κήρυττε ξανά την «Λαϊκή Κομμούνα της Σαγκάης».

 

Για το Μάο (και την άρχουσα τάξη της Κίνας σαν σύνολο), η ανάγκη να αποκατασταθεί η έννομη τάξη ήταν πλέον πιο σημαντική από το να ξεκαθαρίσει τους εσωκομματικούς του αντιπάλους. Έτσι συμμάχησε με πολλούς από αυτούς προκειμένου ο στρατός, επαρχία την επαρχία, να επιβάλει την τάξη, να σταματήσει τις απεργίες και τις διαδηλώσεις καθώς και τις συγκρούσεις ανάμεσα στις διάφορες ομάδες ερυρθροφρουρών, καταργώντας τες, και δημιουργώντας «Επαναστατικές Επιτροπές», στις οποίες ηγούνταν ξανά πολλοί από τους πρώην αξιωματούχους. 

 

Όμως για εκατοντάδες χιλιάδες φοιτητές και εργάτες αυτό ήταν μια απόδειξη του πόσο βαθιά στην κορυφή έχουν φτάσει στην κομματική ιεραρχία εκείνοι «που ακολουθούν τον καπιταλιστικό δρόμο». Έτσι, παρά την καταστολή, όχι μόνο δεν σταμάτησαν οι συγκρούσεις, αλλά εντάθηκαν περισσότερο, με την εργατική τάξη και τη νεολαία να παλεύει ενάντια στις στημένες «Επαναστατικές Επιτροπές». Παράλληλα άρχισε να διαμορφώνεται και ένα συνολικό πρόταγμα ανατροπής που πήρε και οργανωμένη έκφραση:

Το 1968 -πατώντας πάνω στο Μαρξ, τον Λένιν και τις καλύτερες παραδόσεις του επαναστατικού κινήματος- στο μανιφέστο της με τίτλο «Που βαδίζει η Κίνα», η οργάνωση Σενγκ Βου Λιεν απαιτούσε: «Ανατροπή της γραφειοκρατικής αστικής τάξης, πλήρη συντριβή της παλιάς κρατικής μηχανής, πραγματοποίηση της κοινωνικής επανάστασης, πραγματοποίηση της αναδιαμονής του πλούτου και της εξουσίας, εγκαθίδρυση μιας καινούργιας κοινωνίας, της Λαϊκής Κομμούνας της Κίνας». 

 

Πολλές δεκάδες χιλιάδες ήταν ο αριθμός των νεκρών και εκατομμύρια αυτός των εξόριστων «εκτοπισμένων για επανεκπαίδευση» και των φυλακισμένων προκειμένου να συντριβούν αυτές οι οργανώσεις και αντιστάσεις και να επιβληθεί το τέλος της «Πολιτιστικής Επανάστασης» (που επισήμως αποφάσισε το 9ο Συνέδριο του ΚΚ Κίνας το 1969 αλλά επιβλήθηκε πλήρως το 1971). 

 

Στο τέλος της, οι μεν δύο πυλώνες της άρχουσας τάξης, το κόμμα και ο στρατός έβγαιναν ενισχυμένοι, έχοντας σταθεροποιήσει στο εσωτερικό της χώρας την κατάσταση - ενώ από το 1972 ο Μάο προχωρούσε στη δική του “ειρηνική συνύπαρξη” με τον ιμπεριαλισμό, που σημαδεύτηκε από την επίσκεψη του Νίξον στην Κίνα. Οι δε εσωκομματικές αντιπαραθέσεις δεν λύθηκαν παρά μόνο το 1976, όταν μετά το θάνατο του Μάο (και πάντα στο όνομα του Μάο) η πλευρά των “εκσυγχρονιστών” εκκαθάρισε τη λεγόμενη «συμμορία των 4».

 

Το άνοιγμα της Κίνας στην παγκόσμιο αγορά που ακολούθησε, δεν προχώρησε χωρίς αντιστάσεις, όπως η εξέγερση στην πλατεία Τιεν αν Μεν το 1989, όταν οι μάζες βγήκαν στους δρόμους τραγουδώντας τη διεθνή και διεκδικώντας δικαιοσύνη και δημοκρατία. Η σφαγή της Τιεν αν Μεν και η ακόλουθη ανάδειξη της Κίνας σε μια από τις πιο ισχυρές καπιταλιστικές δυνάμεις του πλανήτη δεν αφήνει σήμερα περιθώρια για παρεξηγήσεις του πόσο «κομμουνιστικό» ήταν και είναι το ΚΚ Κίνας. Αλλά η καπιταλιστική ανάπτυξη της Κίνας έχει δημιουργήσει μιαν εργατική τάξη- γίγαντα, που αρχίζει ξανά να διεκδικεί και απειλεί να γίνει ο “νεκροθάφτης” όλων των φραξιών της άρχουσας τάξης που πλούτισαν πάνω στις πλάτες της.