Πολιτισμός
Η Μνήμη της Επανάστασης μέσα από την Τέχνη

Έργο του Κωνσταντίνου Πάτσιου

Η έκθεση με τίτλο «Η Μνήμη της Επανάστασης –Σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί» άνοιξε τις πύλες της στα μέσα του Φλεβάρη στην αίθουσα Ν. Κεσσανλής στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. 

Ο Γιάννης Μπόλης ιστορικός τέχνης, επιμελητής του ΚΜΣΤ και της έκθεσης «Η Μνήμη της Επανάστασης –Σύγχρονοι Έλληνες εικαστικοί» μίλησε στην Εργατική Αλληλεγγύη και τον Κυριάκο Μπάνο. 

 

Μεταφέρατε την περσινή έκθεση του ΚΜΣΤ στην Αθήνα. Θέλετε να μας πείτε κάποια πράγματα για τη διευρυμένη εκδοχή της μεγάλης αυτής εικαστικής παραγωγής; 

Πρόκειται για μια έκθεση που έγινε για να τιμήσει την επέτειο των 100 χρόνων. Πάρα πολλές τέτοιες εκθέσεις έγιναν σε όλο τον κόσμο από το Σικάγο και την Πετρούπολη, μέχρι το Λονδίνο και τη Γενεύη.

Το ΚΜΣΤ έχει στην κατοχή του τη διεθνούς φήμης συλλογή Κωστάκη, μια από τις σημαντικότερες συλλογές έργων Ρωσικής Πρωτοπορίας εκτός Ρωσίας. Είναι έργα που δείχνουν τους αισθητικούς πειραματισμούς των καλλιτεχνών από το 1915, αλλά κυρίως μετά το 1917 και την δεκαετία του 1920, και την εμπλοκή αυτών των καλλιτεχνών με τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται στη Ρωσία μετά το 1917. 

Επιλέξαμε κάποια έργα που έχουν να κάνουν με την προπαγάνδα. Μακέτες σκηνικών από θεατρικές παραστάσεις με επαναστατικό περιεχόμενο, σχέδια του Γκούσταβ Κλούτσις από το 1922 με προτάσεις για περίπτερα προπαγάνδας, έργα με τους τυπογραφικούς πειραματισμούς του Λισίτσκι. Θέλαμε να δείξουμε πώς αυτοί οι καλλιτέχνες θέτουν τον εαυτό τους στην υπηρεσία της επανάστασης, πιστεύοντας ότι θα αλλάξουν τον κόσμο, παλεύοντας ταυτόχρονα για τη δική τους αλλαγή στον τομέα της τέχνης. 

Και αυτά τα έργα σκεφτήκαμε να τα φέρουμε σε διάλογο με έργα σύγχρονων ελλήνων καλλιτεχνών που μιλάνε για την επανάσταση. Πολλά από τα έργα προϋπήρχαν, κάποια άλλα δημιουργήθηκαν με αφορμή την έκθεση. Υπάρχουν καλλιτέχνες που στο έργο τους χρησιμοποιούν τις εικόνες, τα σύμβολα, τα μηνύματα της Οκτωβριανής Επανάστασης. Άλλα έργα εμπνέονται με διάφορους τρόπους από τους αισθητικούς πειραματισμούς των καλλιτεχνών της Ρωσικής Πρωτοπορίας. Κάποια άλλα μιλάνε για την πορεία της επανάστασης μέσα στο χρόνο. 

Ένα τρίτο μέρος της έκθεσης στην Θεσσαλονίκη είναι από την συλλογή του Βασίλη Κωνσταντίνου. Πρόκειται για συλλέκτη από την Θεσσαλονίκη που συγκέντρωνε όλα αυτά τα καθημερινά αντικείμενα, αναπαραγωγές έργων, λιθογραφίες, χαρακτικά, μικρά αντικείμενα, αγαλματάκια. Ένα δείγμα για το πώς η επανάσταση και οι ηγέτες της έμπαιναν στην καθημερινότητα των ανθρώπων στις χώρες του ανατολικού μπλοκ μέχρι την πτώση του τείχους του Βερολίνου.

Στην ΑΣΚΤ στην Αθήνα μπήκαμε στη διαδικασία να διευρύνουμε την έκθεση. Από 31 εικαστικούς στη Θεσσαλονίκη φτάσαμε να συμπεριλάβουμε 70 στην Αθήνα. Παράλληλα κάναμε αναπαραγωγές έργων και φωτογραφιών της συλλογής Κωστάκη, ενώ μεταφέραμε και κάποια αντικείμενα, κυρίως πίνακες και χαρακτικά, από τη συλλογή του Β. Κωνσταντίνου. Προφανώς πλέον δεν είναι τα 100 χρόνια, αλλά είναι η συνολικότερη μνήμη της επανάστασης. 

Ένας αιώνας μετά την Οκτωβριανή πώς αντιλαμβάνεται ο σύγχρονος καλλιτέχνης την πολιτική και κοινωνική σημασία της τέχνης από τότε μέχρι σήμερα; 

Η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι ένα από τα γεγονότα που συγκλόνισαν τον 20ο αιώνα. Ένα ιστορικό γεγονός που ουσιαστικά άλλαξε την εικόνα ολόκληρου του αιώνα και έβαλε τις βάσεις για την πραγματικότητα που ζούμε σήμερα. 101 χρόνια μετά υπάρχει όλη αυτή η χρονική απόσταση. Όμως στην έκθεση δεν καλούμαστε να πάρουμε το ρόλο του ιστορικού. Στα έργα υπάρχουν αντικρουόμενες προσεγγίσεις και εκτιμήσεις για την Οκτωβριανή Επανάσταση και την εξέλιξή της.

Πιο πολύ θα λέγαμε πως είναι μια προσπάθεια να καταλάβουμε πώς ένας σύγχρονος εικαστικός βλέπει τα μηνύματα της επανάστασης. Ο κάθε καλλιτέχνης δημιουργεί μια εικόνα. Η κάθε μεμονωμένη εικόνα συγκλίνει σε μια γενικότερη αφήγηση για το πώς αντιλαμβανόμαστε την Οκτωβριανή Επανάσταση. 

Φυσικά πρέπει να πούμε ότι πολλοί καλλιτέχνες μιλάνε σε σχέση με τα βιώματα και τις περιπέτειες της Αριστεράς στην Ελλάδα. Τις ελπίδες, τις προσδοκίες, τις διαψεύσεις. Ουσιαστικά δεν μιλάνε για την ιστορία σαν επιστήμη, αλλά για την επανάσταση σαν ένα θέατρο που θέλει να θέσει τα κρίσιμα ζητήματα που έθεσε και η Οκτωβριανή Επανάσταση πριν 100 χρόνια. Και αυτό από μόνο του είναι πολύ σημαντικό γιατί είμαστε σε μια μεταβατική εποχή όπου ο παλιός κόσμος έχει τελειώσει. Είμαστε σε μια αναμονή που περιμένουμε το καινούριο αλλά δεν ξέρουμε ποιο είναι αυτό.

Γενικότερα όσοι συμμετέχουν στην έκθεση είναι καλλιτέχνες που ένα μεγάλο μέρος του προβληματισμού τους έγκειται ακριβώς σε αυτή την κοινωνική και πολιτική διάσταση της τέχνης. Και αυτό είναι πάρα πολύ κρίσιμο γιατί ακριβώς ζούμε σε μια εποχή κρίσης, μια εποχή ανατροπών, μια εποχή που όλα αλλάζουν. Οπότε η τέχνη έρχεται να ψηλαφίσει τα νέα δεδομένα. Η τέχνη δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αλλά μπορεί να πιάσει έναν ευρύτερο προβληματισμό. Και το βλέπεις αυτό και στην έκθεση αλλά και συνολικότερα στην εικαστική δημιουργία. Οι καλλιτέχνες, άλλος περισσότερο άλλος λιγότερο, έχουν τον κοινωνικό προβληματισμό μέσα στο έργο τους. Η τέχνη δεν είναι μόνο μια αισθητική απόλαυση, δεν είναι μόνο οι αισθητικές αξίες, είναι και οι ιδέες και η προσπάθεια να γίνουν κατανοητοί όλοι αυτοί οι προβληματισμοί. 

Πολλοί καλλιτέχνες ψάχνοντας νέες μορφές δείχνουν να αποστασιοποιούνται από τα σύμβολα και τις ιδέες της Οκτωβριανής Επανάστασης. Ποια είναι η συνολικότερη εννοιολογική ταυτότητα της έκθεσης και ποια η αποδοχή της από το κοινό;

Τα σύμβολα πολλές φορές χάνουν τη δυναμική τους. Γίνονται ποπ εικόνες, μεταλλάσσονται. Πώς ένα σύμβολο μπορεί να χάσει όλα αυτά τα μεγάλα νοήματα που μπορεί να εμπεριέχει, και να μετατραπεί απλά σε μια εικόνα που να είναι οικεία σε ένα κοινό χωρίς αυτό να καταλαβαίνει πλέον την σημασία της; Νομίζω ότι οι καλλιτέχνες σχολιάζουν αυτή τη μετάλλαξη. Πώς γίνεται ένα σύμβολο να παραμένει σημαντικό στοιχείο του λαϊκού πολιτισμού και της κουλτούρας σε πλατιά κοινωνικά στρώματα χωρίς όμως να έχει πλέον αυτή τη δυναμική.

Στην έκθεση αναμετρούμαστε με τις ίδιες τις έννοιες της επανάστασης, της αλλαγής της κοινωνίας, της ουτοπίας, αλλά και της διάψευσης ή της ακύρωσης των προσδοκιών που γέννησε η επανάσταση. Πώς προσδιορίζεται η επαναστατική ιδεολογία, πώς μένουμε σταθεροί και πιστοί σε κάποιες ιδέες της επανάστασης παρόλο που αυτή κατέληξε με τον τρόπο που κατέληξε. Προσπαθούμε να επαναφέρουμε την πίστη σε κάποια ιδανικά και ιδέες οι οποίες πιστεύω πως είναι ακόμα ζωντανές και είναι κρίσιμες και ζωτικές για όλο αυτό που ζούμε και σήμερα.

Πιστεύω πως ο πραγματικός καλλιτέχνης έχει τη δυνατότητα να αναστοχάζεται, να επικοινωνεί και να περνάει τα μηνύματά του. Το θέμα είναι σε ποιο κοινό, και πώς το κοινό έρχεται κοντά σε όλα αυτά που θέλει να δώσει η τέχνη.

Η πραγματικότητα όπως την αναγνωρίσαμε και πέρσι στην Θεσσαλονίκη και φέτος στην Αθήνα είναι πολύ θετική. Υπάρχει μεγάλη αποδοχή. Ο κόσμος έχει ανάγκη από τέτοιες εκθέσεις γιατί βλέπει κάτι πιο συνολικό. Ο καθένας μπορεί να τοποθετήσει και τη δική του παράμετρο και ερμηνεία, να αναγνώσει το δικό του βίωμα. Κάποιος μπορεί να καταλάβει λιγότερο ή περισσότερο κάποιο έργο αλλά γενικότερα εισέρχεται μέσα σε ένα περιβάλλον που επιβάλει τον προβληματισμό πάνω σε όλα αυτά τα ζητήματα.