Τον Σεπτέμβρη του 1918 η ανώτατη στρατιωτική διοίκηση της Γερμανίας παραδεχόταν ότι ο πόλεμος, που είχε κοστίσει εκατομμύρια ζωές, ήταν χαμένος. Οι στρατηγοί έπεισαν τον Κάιζερ Γουλιέλμο ΙΙ να διορίσει μια νέα κυβέρνηση που θα ζητούσε όρους για μια «έντιμη ειρήνη». Όμως, η διπλωματία δεν απέδιδε.
Οι Σύμμαχοι της Αντάντ απαιτούσαν άνευ όρων παράδοση. Ο Τσόρτσιλ, τότε υπουργός Πυρομαχικών της βρετανικής κυβέρνησης, είχε ενθουσιαστεί από τη χρήση του αερίου μουστάρδας στην Επίθεση των 100 Ημερών τον Σεπτέμβρη και έδωσε εντολή για πενταπλασιασμό της παραγωγής δηλητηριωδών αερίων για τις επιθέσεις του 1919. Οι Γερμανοί στρατηγοί σχεδίαζαν την «άμυνα μέχρις εσχάτων».
Και τότε, ξέσπασε η εξέγερση των ναυτών στο Κίελο. Αρνήθηκαν να χαθούν για την «Τιμή του Αυτοκρατορικού Ναυτικού», κατέλαβαν πλοία και ναυστάθμους και συγκρότησαν συμβούλια μαζί με τους εργάτες. Στις 5 Νοέμβρη, όταν οι κόκκινες σημαίες ήδη κυμάτιζαν στο Κίελο, η επανάσταση νικούσε στο Αμβούργο. Η μια πόλη μετά την άλλη ακολουθούσε το παράδειγμά τους. Παντού οι φαντάροι ενώνονταν με τους εργάτες και τις εργάτριες που κατέβαιναν σε γενική απεργία και έκαναν διαδηλώσεις.
Η πρωτεύουσα της Γερμανίας ήταν το επίκεντρο μιας μεγάλης απεργίας με βασικό αίτημα τον τερματισμό του πολέμου τον Γενάρη του 1918. Μισό εκατομμύριο εργάτες και εργάτριες είχαν απεργήσει, με εκείνους που δούλευαν στα εργοστάσια των πυρομαχικών στην πρώτη γραμμή. Η απεργία, παρόλο που δεν νίκησε, ήταν η προειδοποίηση για τον σεισμό που θα ερχόταν στο τέλος του χρόνου.
Όταν άρχισαν να καταφτάνουν τα νέα για την εξέγερση στο Κίελο και την εξάπλωσή της, η κυβέρνηση και η άρχουσα τάξη βρέθηκαν σε κατάσταση πανικού. Η ηγεσία του SPD, του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος που συμμετείχε πλέον με έναν υπουργό στην κυβέρνηση, θεωρούσε ότι η μόνη λύση ήταν η παραίτηση του Κάιζερ ώστε με ένα νέο βασιλιά η Γερμανία να γίνει «κανονική» συνταγματική μοναρχία. Ο Έμπερτ, πρόεδρος του κόμματος, είπε στον καγκελάριο Μαξ φον Μπάντεν: «Αν δεν παραιτηθεί ο Κάιζερ η επανάσταση είναι αναπόφευκτη. Όμως, δεν θα την αφήσω να συμβεί. Την μισώ σαν την αμαρτία».
Οι στρατηγοί και οι υπουργοί έκαναν το αδιανόητο μέχρι και λίγες βδομάδες πριν, και ζήτησαν από τον Κάιζερ να παραιτηθεί. Αλλά αυτή η κίνηση ήρθε πολύ αργά. Γιατί στις 9 Νοέμβρη, η «αμαρτία», η επανάσταση έφτασε στο Βερολίνο, αφού είχε νικήσει σε όλες σχεδόν τις μεγάλες -και πολλές μικρότερες- πόλεις της Γερμανίας.
Η πρωτοβουλία και στο Βερολίνο ήρθε από τα κάτω. Οι ηγέτες του Ανεξάρτητου Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (USPD) που αποκτούσε μεγάλη επιρροή στα εργοστάσια ανέβαλαν συνεχώς την απόφαση με διάφορες προφάσεις. Το ίδιο και ο ηγετικός πυρήνας των «αντιπροσώπων της βάσης», του δικτύου των συνδικαλιστών στο συνδικάτο μετάλλου που είχε οργανώσει τις απεργίες από το 1916 μέχρι το 1918. Μόνο ο Καρλ Λήμπκνεχτ που μόλις είχε αποφυλακιστεί πίεζε για να οριστεί η μέρα της εξέγερσης. Αλλά η επαναστατική οργάνωση που εκπροσωπούσε, ο Σπάρτακος, είχε αδυνατίσει από ένα κύμα συλλήψεων.
Μπορεί οι ηγεσίες να δίσταζαν, αλλά τα εργοστάσια έβραζαν. Κι ο αναβρασμός αγκάλιαζε και τη βάση του SPD. Σε αλλεπάλληλες συναντήσεις με τα στελέχη κόμματος στις εργατογειτονιές και στα συνδικάτα, ο Έμπερτ και ο Σάιντεμαν -ο υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου- άκουγαν το ίδιο μήνυμα: Κάντε κάτι, αλλιώς ο κόσμος θα ακολουθήσει τους «Ανεξάρτητους» και τους Σπαρτακιστές.
Το βράδυ της 8 Νοέμβρη μια προκήρυξη που είχε αρχίσει να κυκλοφορεί στα εργοστάσια καλούσε για γενική απεργία την επόμενη μέρα. Η Vorwarts η εφημερίδα του SPD εκείνης της ημέρας καλούσε σε «ηρεμία». Αλλά τα πράγματα είχαν πάρει το δρόμο τους.
Νίκη
Η γενική απεργία είχε απόλυτη επιτυχία. Όμως, αυτή τη φορά, οι εργάτες και οι εργάτριες βάδιζαν προς το κέντρο της πόλης, για να ανατρέψουν την εξουσία του Κάιζερ (που ετοίμαζε ήδη τις βαλίτσες του) και όλου του παλιού κόσμου.
Η Κέιτε Ντάνκερ, μια παλιά συντρόφισσα και φίλη της Ρόζα Λούξεμπουργκ και της Κλάρα Τσέτκιν, μέλος του Σπάρτακου από την ίδρυσή του, σημείωνε αργότερα στις αναμνήσεις της ότι εκείνο το πρωί ξύπνησε τον σύντροφό της λέγοντάς του «Αλμπερτ, ξύπνα, σήμερα έχουμε επανάσταση». Λίγες ώρες μετά, επικεφαλής μιας φάλαγγας ένοπλων εργατών και φαντάρων θα καταλάμβανε τις φυλακές Μοαμπίτ και θα απελευθέρωνε εκατοντάδες πολιτικούς κρατούμενους.
Μια άλλη φάλαγγα με επικεφαλής τον αριστερό «Ανεξάρτητο» σοσιαλδημοκράτη Εμίλ Αϊχορν κατέλαβε το αρχηγείο της Αστυνομίας, όπου και εγκαταστάθηκε ως επικεφαλής της νέας, επαναστατικής αστυνομικής δύναμης.
Ένας αυτόπτης μάρτυρας περιγράφει την εικόνα των εργατών που βάδιζαν προς το κέντρο της πόλης:
«Ατέλειωτες πομπές εργατών και στρατιωτών περνούσαν από το δρόμο χωρίς διακοπή… Οι περισσότεροι εργάτες ήταν μεσόκοποι, με γκρίζα μαλλιά και γένια στο πρόσωπο… Είχαν τη διαπαιδαγώγηση χρόνων στα συνδικάτα τους και βάδιζαν συνειδητά και πειθαρχημένα. Κάποιοι απ’ αυτούς είχαν ντουφέκια κρεμασμένα στον ώμο τους. Οι πάντες είχαν μια κόκκινη κορδέλα στη μπουτονιέρα ή στο στήθος τους. Οι υπεύθυνοι του κάθε τμήματος βάδιζαν στο πλάι του, έχοντας ένα ντουφέκι κρεμασμένο στον ώμο και διακρίνονταν από το κόκκινο περιβραχιόνιό τους… Μεγάλες κόκκινες σημαίες κυμάτιζαν καταμεσής στο πλήθος που βάδιζε».
Οι αστοί και οι αριστοκράτες έβλεπαν με φρίκη τους «βρωμιάρηδες» να εισβάλλουν με τόση αυτοπεποίθηση στα μέρη που θεωρούσαν δικά τους. Ακόμα μεγαλύτερο σοκ γι’ αυτούς ήταν η συμμετοχή των εργατριών στην επανάσταση δεν ήταν μόνο οι «μεσόκοποι εργάτες» εκείνοι που βάδιζαν με τα ντουφέκια στο ώμο. Η πριγκίπισσα Μπλύχερ κατέγραφε εμβρόντητη στο ημερολόγιό της:
«Τα ξανθά ακάλυπτα κεφάλια των κοριτσιών που βάδιζαν μόνο με ένα σάλι στους ώμους. Έμοιαζε τόσο θηλυκό και αταίριαστο κάτω από τα μεγάλα απαίσια κόκκινα λάβαρα που κυμάτιζαν από πάνω τους. Ποιος μπορούσε να φανταστεί αυτές τις χλωμές γυναίκες του βορρά να χτίζουν οδοφράγματα και να ουρλιάζουν ζητώντας αίμα».
Βέβαια εκείνη την ημέρα χύθηκε πολύ λίγο αίμα. Η αστυνομία είχε απλά εξαφανιστεί. Αρκούσε να διαλύει διαδηλώσεις μερικών χιλιάδων, όμως ήταν εντελώς ανίσχυρη απέναντι σε μια τέτοια πλημμύρα. Οι περισσότεροι αξιωματικοί, ακόμα και το Γενικό Επιτελείο, έκαναν την ανάγκη φιλοτιμία και δεν έδωσαν διαταγή στις μονάδες τους να ανοίξουν πυρ. Ο λόγος ήταν απλός: οι περισσότεροι φαντάροι περνούσαν ήδη με το μέρος της επανάστασης. Ένας άλλος αυτόπτης μάρτυρας κατέγραψε:
«Το σύνταγμα Κάιζερ Αλεξάντερ πέρασε στην επανάσταση: οι στρατιώτες ξεχύθηκαν από τις πύλες του στρατοπέδου και συναδελφώθηκαν με το πλήθος που κραύγαζε απ’ έξω. Οι φαντάροι χειρονομούσαν εκφράζοντας έντονα συναισθήματα κι οι κοπέλες τους αγκάλιαζαν και έβαζαν λουλούδια στις στολές τους. Κάποιοι από το προσωπικό μου μού ανέφεραν ότι οι φαντάροι ξήλωναν τα διακριτικά και τις χρυσές επωμίδες από τους αξιωματικούς».
Ενας άλλος έγραφε:
«Στη συμπαγή μάζα του πλήθους που βάδιζε, κινούνταν μεγάλα στρατιωτικά καμιόνια, ξεχειλισμένα από φαντάρους και ναύτες που κρατούσαν κόκκινες σημαίες και κραύγαζαν… Τα καμιόνια αυτά, γεμάτα από νεαρούς με στολές, γεμάτα όπλα και κόκκινες σημαιούλες, ήταν για μένα πολύ χαρακτηριστικά. Εκείνοι οι νεαροί άφηναν συνεχώς τις θέσεις τους για να υποχρεώσουν αξιωματικούς και στρατιώτες να ξηλώσουν τα διακριτικά του βαθμού από τις στολές τους…».
Ο Καρλ Λήμπκνεχτ από το πρωί της 9 Νοέμβρη μιλούσε σε δεκάδες αυτοσχέδιες συγκεντρώσεις σε ενθουσιώδη πλήθη εργατών και στρατιωτών. Το απόγευμα είχε τεθεί επικεφαλής μιας μεγάλης φάλαγγας διαδηλωτών που βάδισε στο αυτοκρατορικό παλάτι και το κατέλαβε. Από ένα μπαλκόνι μίλησε στο συγκεντρωμένο πλήθος με λόγια που έχουν μείνει στην ιστορία:
«Η εξουσία του καπιταλισμού που μετέτρεψε την Ευρώπη σε νεκροταφείο, έχει σπάσει. Δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το έργο μας ολοκληρώθηκε επειδή το παρελθόν είναι νεκρό. Τώρα πρέπει να δώσουμε όλη μας τη δύναμη για να χτίσουμε μια κυβέρνηση των εργατών και των στρατιωτών, ένα νέο προλεταριακό κράτος, ένα κράτος της ειρήνης, της χαράς και της ελευθερίας, για τα αδέλφια μας στην Γερμανία και σε όλο τον κόσμο. Τους απλώνουμε το χέρι και τους καλούμε να παλέψουν για την ολοκλήρωση της παγκόσμιας επανάστασης. Όσοι από σας θέλετε μια ελεύθερη Σοσιαλιστική Δημοκρατία και την Γερμανική Επανάσταση, σηκώστε το χέρι σας!»
Χιλιάδες χέρια σηκώθηκαν. Τέσσερα χρόνια πριν, όταν ο Καρλ Λήμπκνεχτ έσπαγε την κομματική πειθαρχία του SPD και καταψήφιζε τις πολεμικές πιστώσεις στο κοινοβούλιο, οι ηγεσίες του κόμματος τον αντιμετώπιζαν περίπου σαν εκκεντρικό παλαβιάρη. Όμως, στους από κάτω γινόταν το σύμβολο και η αναφορά κάθε μικρής και μεγάλης ανταρσίας ενάντια στον πόλεμο. «Ο μοναδικός άνθρωπος που συμπαθεί και έχει εμπιστοσύνη ο απλός φαντάρος είναι ο φωνακλάς Λήμπκνεχτ» έγραφε ένας συντηρητικός υπαξιωματικός την άνοιξη του 1916. Δυο χρόνια μετά, ο Λήμπκνεχτ και οι επαναστάτες σύντροφοί του κέρδιζαν τις καρδιές εκατοντάδων χιλιάδων.
Μερικές εκατοντάδες μέτρα μακριά, μια άλλη τεράστια διαδήλωση είχε περικυκλώσει το κτίριο του Ράιχσταγκ, του κοινοβουλίου. Μια μεγάλη ομάδα διαδηλωτών βρήκε τον Σάιντεμαν και του ζήτησε επιτακτικά να μιλήσει στο πλήθος. Αρχικά αρνήθηκε, ήταν κουρασμένος. Αλλά μόλις του είπαν ότι η Λήμπκνεχτ θα μιλούσε, ο υπουργός βγήκε στο μπαλκόνι. Στην αρχή προσπάθησε να ηρεμήσει τα πνεύματα με κοινότυπες φράσεις, αλλά γρήγορα άλλαξε ρότα. Πήρε την πρωτοβουλία να ανακηρύξει την αβασίλευτη δημοκρατία και μια σοσιαλιστική κυβέρνηση από τα δυο μεγάλα σοσιαλιστικά κόμματα.
Αυτή η κίνηση προκάλεσε την οργή του Έμπερτ που λίγες μόνο ώρες πριν διαπραγματευόταν τη θέση του καγκελάριου στην αυτοκρατορική κυβέρνηση. Υποτίθεται ότι η αβασίλευτη δημοκρατία ήταν προγραμματική αρχή του SPD αλλά η ηγεσία του είχε πάει τόσο δεξιά που η ανακήρυξή της στα μάτια της ήταν “τυχοδιωκτισμός”. Ωστόσο η κίνηση του Σάιντεμαν έδωσε την ανάσα που χρειαζόταν το SPD.
Πράγματι από το ίδιο βράδυ είχαν ξεκινήσει οι διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό μιας κυβέρνησης. Τελικά, οι ηγεσίες του SPD και του USPD συμφώνησαν σε μια εξαμελή κυβέρνηση (τρεις από κάθε κόμμα) που μάλιστα θα ονομάζονταν «λαϊκοί επίτροποι» όπως η κυβέρνηση των σοβιέτ στην Ρωσία. Αυτή η κυβέρνηση θα οργάνωνε τις εκλογές για την Εθνοσυνέλευση και εντωμεταξύ θα συνεργαζόταν με τα συμβούλια των εργατών και των στρατιωτών. Η νέα κυβέρνηση διακήρυττε ότι ήταν «καθαρά σοσιαλιστική». Όμως δίπλα σε κάθε «επίτροπο του λαού» βρισκόταν ένας «ειδικός σύμβουλος», κάτι σαν γενικός γραμματέας του υπουργείου. Συνήθως επρόκειτο για μέλη των διαφόρων αστικών κομμάτων, οι οποίοι εξασφάλιζαν ότι ο «επίτροπος του λαού» θα άφηνε ανέπαφες τις πυραμιδωτές γραφειοκρατικές ιεραρχίες που διοικούσαν την παλιά αυτοκρατορία.
Συμβούλια
Την επόμενη μέρα 10 Νοέμβρη, αυτή η κυβέρνηση πήρε την έγκριση της πρώτης συνδιάσκεψης των εργατικών συμβουλίων του Βερολίνου. Χίλιοι πεντακόσιοι αντιπρόσωποι από τα εργοστάσια και τους στρατώνες συμμετείχαν σε αυτή την συνέλευση. Η φωνή της επαναστατικής Αριστεράς, όπως του Λήμπκνεχτ, που ζητούσε όλη η εξουσία να περάσει στα συμβούλια, ήταν πολύ μειοψηφική, και αντιμετωπίστηκε εχθρικά ιδιαίτερα από τους αντιπροσώπους του στρατού. Tο SPD είχε κινητοποιήσει τους μηχανισμούς του στα εργοστάσια, τα συνδικάτα και τους στρατώνες για να εξασφαλίσει την πλειοψηφία.
Δεν ήταν παράξενο φαινόμενο. Τον Φλεβάρη του 1917 στην Πετρούπολη της Ρωσίας οι εργάτες και οι φαντάροι ανέτρεψαν τον Τσάρο και συγκρότησαν τα συμβούλια (σοβιέτ) τους. Ταυτόχρονα, έδωσαν την πλειοψηφία σε πολιτικές δυνάμεις που λέγανε ότι η επανάσταση δεν μπορούσε να πάει μακρύτερα από την εγκαθίδρυση μιας αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Στην Γερμανία του 1918, η επανάσταση σήμαινε ότι εκατομμύρια εργάτες και εργάτριες -και φαντάροι- που μέχρι τότε ήταν έξω από την πολιτική, έμπαιναν στη μάχη κουβαλώντας όλες τις αυταπάτες για τους «δικούς τους ανθρώπους», τις σοσιαλδημοκρατικές ηγεσίες που θα άλλαζαν την κοινωνία με ρεαλιστικά βήματα.
Όμως, αυτή η κατάσταση θα άρχισε να αλλάζει ήδη από τις πρώτες μέρες της επανάστασης. Ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου, ο Γκρένερ είχε συμφωνήσει με τον Έμπερτ για την αποστολή δέκα μεραρχιών από το μέτωπο στο Βερολίνο, για να στηρίξουν την κυβέρνηση απέναντι στους «μπολσεβίκους». Οι στρατηγοί πίστευαν ότι οι στρατιώτες του μετώπου ήταν «αμόλυντοι» από τις «αντιπατριωτικές» ιδέες των μετόπισθεν.
Οι μονάδες άρχισαν πράγματι να βαδίζουν πειθαρχημένα, αλλά μόλις περνούσαν τα σύνορα, απλά φυλλορροούσαν ή εκλέγανε τα δικά τους συμβούλια και ενώνονταν με εκείνα των πόλεων που συναντούσαν. Οι στρατηγοί έλπιζαν ότι ο στρατός του μετώπου θα διαπερνούσε όπως το μαχαίρι το βούτυρο το «χάος» των συμβουλίων και των επαναστατικών επιτροπών. Όμως, οι μεραρχίες τους έλιωναν σαν τη ζάχαρη στο καυτό νερό της επαναστατημένης Γερμανίας. Οι φαντάροι δεν είχαν καμιά διάθεση να ξαναστήσουν την εξουσία των στρατηγών, των γαιοκτημόνων και των καπιταλιστών.
Παρόμοιες εμπειρίες άλλαζαν τις ιδέες των εργατών στις πόλεις, ιδιαίτερα στο Βερολίνο. Η εκτελεστική επιτροπή των συμβουλίων είχε σταθερή σοσιαλδημοκρατική πλειοψηφία. Αλλά ακόμα κι αυτοί έρχονταν σε όλο και μεγαλύτερη τριβή με την «καθαρά σοσιαλιστική» κυβέρνηση. Γιατί η εργατική τάξη πάλευε, για μισθούς, ελευθερίες, για να ξεφορτωθεί όλον τον παλιό κόσμο. Σε όλη την Γερμανία τα εργατικά συμβούλια κρατούσαν το κλειδί της εξουσίας.
Τον Νοέμβρη, η επανάσταση είχε κάνει μόνο το πρώτο νικηφόρο βήμα.. Όπως στην Ρωσία την προηγούμενη χρονιά θα βάθαινε μέσα από τις εμπειρίες των εκατομμυρίων πρωταγωνιστών της. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ εξηγούσε μερικές βδομάδες μετά μιλώντας στο ιδρυτικό συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας:
«Η ουσία της επανάστασης είναι ότι οι απεργίες γίνονται όλο και περισσότερο το κέντρο της, το κύριο χαρακτηριστικό της επανάστασης. Τότε μετατρέπεται σε μια οικονομική επανάσταση και γι’ αυτό το λόγο, σε μια σοσιαλιστική επανάσταση. Η πάλη για το σοσιαλισμό μπορεί να διεξαχθεί από τις μάζες και μόνο από τις μάζες, χέρι-χέρι ενάντια στον καπιταλισμό, σε κάθε εργοστάσιο από τον κάθε προλετάριο ενάντια στον κάθε καπιταλιστή. Μόνο τότε θα πρόκειται για μια σοσιαλιστική επανάσταση…
Ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να δημιουργηθεί με διατάγματα, ούτε πρόκειται να δημιουργηθεί με διατάγματα. Ούτε μπορεί να τον καθιερώσει μια κυβέρνηση, όσο σοσιαλιστική κι αν είναι αυτή. Ο σοσιαλισμός πρέπει να πραγματωθεί από τις μάζες, από κάθε προλετάριο. Εκεί που σφυρηλατούνται τα καπιταλιστικά δεσμά, εκεί πρέπει να σπάσουν».
Διαβάστε επίσης
