Ένα συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ

Τη Δευτέρα 1 Απρίλη η ΕΡΤ 2 πρόβαλε, σε πρώτη τηλεοπτική μετάδοση, το ντοκιμαντέρ του Λεωνίδα Βαρδαρού Το Αντιφασιστικό Κίνημα στη Μέση Ανατολή 1941-1944.  Αναφέρεται σε μια από τις πιο σημαντικές -και ταυτόχρονα πιο άγνωστες- σελίδες του κινήματος της Αντίστασης και της Αριστεράς, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς.   

Η “στάσις” του Απρίλη 1944, όπως την ονόμασε η αστική κυβέρνηση και οι Εγγλέζοι ιμπεριαλιστές, ήταν η κορύφωση ενός κινήματος που είχε ξεκινήσει από το 1941. Το ντοκιμαντέρ διηγείται αυτή την ιστορία με ένα πλούτο αρχειακού υλικού (φωτογραφίες, “επίκαιρα” της εποχής) και τις προσωπικές μαρτυρίες πολλών αγωνιστών που είχαν βρεθεί στη Μ. Ανατολή. Οι ιστορικοί Προκόπης Παπαστράτης και Γιώργος Μαργαρίτης παρουσιάζουν τους βασικούς σταθμούς της πορείας αυτού του κινήματος.

Σαλόνια

Τον Μάη του 1941 η κυβέρνηση του τραπεζίτη Τσουδερού βρέθηκε, μαζί με το βασιλιά, στην Αίγυπτο κάτω από τις φτερούγες των Βρετανών ιμπεριαλιστών. Ήταν η κυβέρνηση της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου. Μαζί της ένα ολόκληρος συρφετός της “καλής κοινωνίας” που βρέθηκε με τα “έπιπλα και τα σκυλάκια τους” στα σαλόνια του παροικιακού κεφαλαίου της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου. 

Το ντοκιμαντέρ ωστόσο ξεκινάει με άλλες εικόνες και μαρτυρίες. Εκείνες των χιλιάδων προσφύγων- κυρίως από τη Σάμο, την Ικαρία τη Χίο και τη Μυτιλήνη- που βρέθηκαν στα παράλια της Τουρκίας για να γλυτώσουν από την πείνα και τη φασιστική σκλαβιά. Οι μαρτυρίες για τους πνιγμούς προσφύγων και τις κακουχίες τους, προκαλούν αμέσως συνειρμούς με το σήμερα. Και οι περιγραφές της υποδοχής από τους Τούρκους αγρότες και ψαράδες είναι χαστούκι στην εθνικιστική προπαγάνδα. 

Στη Μέση Ανατολή αναπαράχθηκε σε “μικρογραφία” η ταξική πόλωση που έπαιρνε γιγάντιες διαστάσεις στην ελληνική κοινωνία. Κι αυτή η πόλωση έγινε πολιτική και βρήκε ένταση μέσα στο στρατό που σχηματιζόταν εκεί. Οι Εγγλέζοι ιμπεριαλιστές χρειάζονταν αυτό το στρατό για τις πολεμικές τους επιχειρήσεις και για τις επιδιώξεις τους στην Ελλάδα. Οι αστοί θέλανε ένα “στρατουλάκο” όπως έλεγε χαρακτηριστικά ένας αντιναύαρχος για να “αποκαταστήσουν την τάξη” μεταπολεμικά. 

Όμως, σύντομα ανακάλυψαν ότι έχαναν τον έλεγχο του στρατού. Οι χιλιάδες πρόσφυγες και εθελοντές (κι από ένα σημείο και μετά επιστρατευμένοι) που πύκνωναν τις τάξεις των δύο ταξιαρχιών, του πολεμικού ναυτικού και της αεροπορίας, εξοργίζονταν από το γεγονός ότι έπαιρναν διαταγές από βασιλόφρονες και φασίστες αξωματικούς, από τα καψόνια, τις στερήσεις και όλα τα μέσα που χρησιμοποιεί ο αστικός στρατός για να κάνει τους φαντάρους αυτόματα που εκτελούν διαταγές. 

Γι' αυτό άρχισαν να προσχωρούν μαζικά στην Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση (ΑΣΟ) που είχε ιδρυθεί τον Οκτώβρη του 1941 με πρωτοβουλία κομμουνιστών φαντάρων με επικεφαλής τον Γ. Σαλά. Η ΑΣΟ διακλαδώθηκε σε ναυτικό και αεροπορία (ΑΟΝ, ΑΟΑ) και στην ουσία τίποτα δεν μπορούσε να γίνει στις μονάδες χωρίς την έγκρισή της. Ήταν ένα είδος “εργατικού ελέγχου” σε στρατό εν καιρώ πολέμου. Η “εθνική ενότητα” του “αντιφασιστικού πολέμου των Μεγάλων Συμμάχων” έτριζε κάτω από το βάρος της ταξικής και πολιτικής αντίθεσης. 

Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ήρθε τον Μάρτη του 1943 όταν οι φαντάροι της 1ης Ταξιαρχίας συνέλαβαν τους αξιωματικούς τους και απαίτησαν να φύγουν οι ακροδεξιοί στρατοκράτες και να σχηματιστεί μια νέα κυβέρνηση. Πράγματι η κυβέρνηση ανασχηματίζεται με την είσοδο “βενιζελικών” υπουργών. Αλλά η καταστολή χτυπάει σκληρά τις μονάδες: άλλες διαλύονται, άλλες υποχρεώνονται σε μαρτυρικές πορείες μέσα στην έρημο για να καταλήξουν σε πόλεις της Συρίας, όπως η Ράκα και το Χαλέπι. 

Αναμέτρηση

Η μετωπική σύγκρουση ήρθε ένα χρόνο αργότερα. Οταν το ΕΑΜ και το ΚΚΕ σχημάτισαν την ΠΕΕΑ, η ηγεσία του κινήματος στις ένοπλες δυνάμεις της Μ. Ανατολής αποφάσισε ότι είχε έρθει η κρίσιμη στιγμή. Από τις 3 Απρίλη και μετά, τα καράβια και οι μονάδες περνούσαν στον έλεγχο των επιτροπών των φαντάρων και των ναυτών. Το βασικό αίτημα να σχηματιστεί κυβέρνηση με κορμό την ΠΕΕΑ. 

Όπως περιγράφουν διάφοροι αγωνιστές στο ντοκιμαντέρ οι στρατιώτες βγάζανε το στέμα από τα δίκωχα και τα πηλίκια και το αντικαθιστούσαν με τη λέξη ΕΛΑΣ σε αλουμινένια ταμπελάκια. Σε κάποια πλοία μισητοί αξιωματικοί που πρόσβαλαν τους ναύτες πετάχτηκαν στη θάλασσα. Ένας άλλος αγωνιστής λέει στην κάμερα: “οι Σύριοι μόλις μάθανε ότι είμαστε έλληνες κομμουνιστές μας φέρνανε γεμάτα τα καλάθια με φρούτα και τα πετάγανε μέσα στο στρατόπεδο” που το πολιορκούσαν αγγλικές μονάδες. 

Ένας άλλος, ναύτης τότε, λέει πως απευθύνθηκε στους αξιωματικούς: “Πήρα το τόμιγκαν (αυτόματο όπλο) και βγήκα πάνω στο καμπούνι (το πρόστεγο στη πλώρη) και τους μίλησα ότι απ' αυτή την στιγμή το πλοίο βρίσκεται στα χέρια του ελληνικού λαού. Δεν θα πειράξω κανέναν αλλά αυτός που θα αντιδράσει δεν το εγγυούμαι”. 

Τελικά χρειάστηκε η αιματηρή επίθεση στα καράβια, όπως το Σαχτούρης, για να κατασταλεί το κίνημα στο στόλο. Ακολούθησε η παράδοση των πολιορκημένων μονάδων. Στη συνέχεια χιλιάδες φαντάροι, ναύτες και αεροπόροι, “ξεδιαλέχτηκαν” για να οδηγηθούν σε φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης στην έρημο. 

Ο επίλογος γράφτηκε το Μάη του 1944 όταν κατέφτασε η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ από την κατεχόμενη Ελλάδα για να συμμετέχει στην “εθνική διάσκεψη του Λιβάνου”. Το πρώτο πράγμα που έκανε η αντιπροσωπεία ήταν να βγάλει κοινή δήλωση με τον Παπανδρέου που είχε γινει πρωθυπουργός με την οποία αποκήρυσσε το κίνημα ως “έργο αφρόνων” και “προβοκατόρων”. Ένας αγωνιστής λέει με πικρία ότι “στο στρατόπεδο που ήμασταν κλεισμένοι μας διαβάζανε από τα μεγάφωνα την αποκήρυξή μας από την αντιπροσωπεία του ΕΑΜ”. 

Είναι κρίμα που το ντοκιμαντέρ δεν περιλαβάνει μια πιο εκτενή αναφορά στη δράση των ναυτεργατών και του θρυλικού συνδικάτου τους ΟΕΝΟ. Όταν έφτασαν τα νέα της επίθεσης στα πλοία στην Αλεξάνδρεια, ο Ν. Καραγιάννης, ηγέτης του συνδικάτου, έριξε το σύνθημα της απεργίας “προπέλα να μην κινήσει”. 

Το κίνημα ήταν έξω από τη γραμμή της ταξικής συνεργασίας που οδήγησε στους συμβιβασμούς του Λιβάνου και της Καζέρτας, τη γραμμή που άνοιξε το δρόμο για την ήττα τον Δεκέμβρη του 1944. Ήταν ζωντανή απόδειξη ότι υπήρχε άλλος δρόμος.

• Ο Προκόπης Παπαστράτης θα είναι ομιλητής στο Μαρξισμό 2019. Στο περιοδικό Σοσιαλισμός από τα Κάτω Νο 99 (Ιούλης-Αύγουστος 2013) μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο του “Ελληνικές ένοπλες δυνάμεις και αντιφασιστικός αγώνας στη Μέση Ανατολή (1941-1944)” http://socialismfrombelow.gr/article.php?id=178