Την 1 Οκτώβρη 1949 ο Μάο Τσε Τουνγκ μίλησε μπροστά σε ένα μεγάλο πλήθος στην πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνο, ανακοινώνοντας -και τυπικά- την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Ήταν η επισφράγιση της νίκης του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας στον εμφύλιο που είχε ξεκινήσει το 1945. Αλλά ήταν κάτι πολύ παραπάνω από μια στρατιωτική επικράτηση. Σηματοδότησε τη νίκη μιας επανάστασης που άλλαξε εκ βάθρων την κινέζικη κοινωνία και τάραξε όλες τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής. 

Τυπικά η Κίνα ανήκε στο στρατόπεδο των νικητών του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν η χώρα που βρισκόταν σε πόλεμο με την Ιαπωνία από τ0 1937 όταν τα ιαπωνικά στρατεύματα εισέβαλαν για να την κάνουν κομμάτι της αυτοκρατορίας της. Όταν η Ιαπωνία παραδόθηκε τον Αύγουστο του 1945 στο έδαφος της Κίνας υπήρχαν ακόμα σχεδόν ένα εκατομμύριο γιαπωνέζοι στρατιώτες, που κατείχαν τις περισσότερες μεγάλες πόλεις. 

Το καθεστώς του Κουομιτάνγκ (ΚΜΤ εθνικιστικό κόμμα) με επικεφαλής τον «αρχιστράτηγο» Τσιανγκ Καϊ Σεκ έσπευσε να καλύψει το κενό. Όμως, υπήρχε και μια άλλη δύναμη που διεκδικούσε τον ίδιο ρόλο και είχε παίξει σημαντικότερο ρόλο στον πόλεμο και την Αντίσταση: ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΛΑΣ, όπως είχε μετονομαστεί το 1937 ο Κόκκινος Στρατός) του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας. Το 1945, διέθετε 1 εκατομμύριο μαχητές/τριες στις τακτικές μονάδες του, έλεγχε το 25% του εδάφους της αχανούς χώρας στο οποίο κατοικούσε το 1/3 του πληθυσμού της.

Αμερικάνικος ιμπεριαλισμός

Ο Τσιανγκ Καϊ Σεκ προσπάθησε να εξασφαλίσει τον έλεγχο ολόκληρης της Κίνας με τη βοήθεια του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού. Η συμφωνία παράδοσης της Ιαπωνίας πρόβλεπε ρητά ότι οι ιαπωνικές μονάδες θα παραδοθούν μόνο στο στρατό του ΚΜΤ. Και εκεί που δεν υπήρχε τέτοια παρουσία, ανέλαβαν να την εξασφαλίσει ο αμερικάνικος στρατός. Αμερικάνικα μεταγωγικά μετέφεραν μονάδες του ΚΜΤ στη βόρεια Κίνα και τον Οκτώβρη του ’45, περίπου 50 χιλιάδες Αμερικάνοι πεζοναύτες βρέθηκαν στη βόρεια Κίνα, στο Πεκίνο και στο Τσιεντσέν. 

Οι μάχες άρχισαν να κλιμακώνονται από τα μέσα του 1946. Το κύριο θέατρό τους ήταν η Μαντζουρία. Στα τέλη του 1947 ήταν πλέον φανερό ότι τα στρατεύματα του ΚΜΤ βρίσκονταν σε απελπιστική κατάσταση. Έλεγχαν κάποιες μεγάλες πόλεις και ανεφοδιάζονταν από αερογέφυρες που εξασφάλιζε η αμερικάνικη αεροπορία και δολάρια. Τον Νοέμβρη του 1948 η τελική επίθεση του ΛΑΣ με επικεφαλής τον Λιν Μπιάο έφερε την αρχή του τέλους για το καθεστώς του ΚΜΤ.

Μια άλλη αποφασιστική εκστρατεία ξεκίνησε τον ίδιο μήνα, με επίκεντρο την πόλη Σουτσού στα ανατολικά της χώρας και βόρεια του θρυλικού «Κίτρινου Ποταμού». Η εκστρατεία που τα μέτωπά της εκτείνονταν σε 1.300 χιλιόμετρα και ενέπλεξε δυο εκατομμύρια στρατιώτες, τέλειωσε με την πανικόβλητη εκκένωση του Σουτσού τον Γενάρη του 1949. Κρίσιμο ρόλο σε αυτή την επιχείρηση έπαιξε ο Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, που τριάντα χρόνια μετά, ως ηγέτης του ΚΚ Κίνας θα την έβαζε στο δρόμο των «μεταρρυθμίσεων» της αγοράς που την έφεραν να παίζει το σημερινό ρόλο στο παγκόσμιο σύστημα. 

Ο δρόμος για την Νανκίνγκ, την πρωτεύουσα του ΚΜΤ και την Σαγκάη ήταν ουσιαστικά ανοιχτός. Τον Γενάρη η φρουρά του Πεκίνου παραδόθηκε ουσιαστικά χωρίς μάχη -στην πραγματικότητα προσχώρησε- στον ΛΑΣ. 

Αιτίες

Στα τέλη του 1945, ο Ναθάνιελ Πέφερ, πανεπιστημιακός και σύμβουλος του Αμερικάνου πρέσβη στην Κίνα, έστειλε ένα υπόμνημα στο οποίο επεσήμαινε ότι η στήριξη στο ΚΜΤ και τον Τσιανγκ Κάι Σεκ είναι «σαν να διοχετεύουμε αίμα σε ένα πτώμα». Η περιγραφή ήταν ακριβής. Το καθεστώς του ΚΜΤ ήταν περιβόητο τόσο για τη διαφθορά και την ανικανότητα των στελεχών του όσο και για το μίσος που έτρεφαν εναντίον του οι αγρότες, οι εργάτες, οι φτωχοί. 

Αυτό είχε την αντανάκλασή του και στη σύνθεση και το ηθικό των δυο στρατών που συγκρούστηκαν από το 1945 μέχρι το 1949. Από τη μια ήταν ένας στρατός εκατομμυρίων, στρατολογημένων εθελοντικά από τις μάζες των εξαθλιωμένων αγροτών που διψούσαν για γη. Από την άλλη ένας στρατός ενός μισητού καθεστώτος, μιας χούφτας γαιοκτημόνων και τοκογλύφων που πολλές φορές είχε στρατολογηθεί βίαια και στην πρώτη ευκαιρία περνούσε με τα όπλα του στην αντίπαλη πλευρά. Ούτε ο παρατεταμένος αντάρτικος αγώνας στο βορρά ούτε οι κεραυνοβόλες εκστρατείες στο νότο δεν θα μπορούσαν να πετύχουν χωρίς την υποστήριξη της αγροτιάς. 

Και όχι μόνο. Ο Τσιανγκ Κάι Σεκ ήταν ο χασάπης των εργατών. Είχε πνίξει στο αίμα τους εργάτες στην Σαγκάη τον Απρίλη του 1927 και στη συνέχεια στην Καντόνα το 1928. Τα συνδικάτα, οι απεργίες ήταν «ανατρεπτικές δραστηριότητες» που τσακίζονταν αμείλικτα όπου κυριαρχούσε. 

Ετσι το 1949 όταν ο στρατός του ΚΚ Κίνας έμπαινε στις μεγάλες πόλεις του νότου, οι εργάτες και οι φτωχοί τον χειροκροτούσαν και τον καλωσόριζαν. Αλλά ο ρόλος τους περιορίστηκε εκεί, στη παθητική υποστήριξη. Πουθενά δεν επαναλήφθηκαν οι σκηνές της άνοιξης του 1927: τότε μια γενική απεργία και εξέγερση είχε κυριαρχήσει στη Σαγκάη. 

Όμως, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας είχε το 1949 πλέον ελάχιστους δεσμούς με την εργατική τάξη και το εργατικό κίνημα. Το ΚΚΚ, που είχε ιδρυθεί το 1921, είχε καταφέρει να μετατραπεί μέσα στα επόμενα χρόνια σε μια σημαντική πολιτική δύναμη. Το 1926 είχε 30.000 μέλη, κύρια εργάτες. Η δύναμή του ήταν συγκεντρωμένη στις πιο αναπτυγμένες πόλεις της ανατολικής ακτής. Το ΚΚΚ έπαιξε την εποχή εκείνη σημαντικό ρόλο στις μεγάλες απεργίες στην Σαγκάη και το Χονγκ Κονγκ.

Διωγμός

Το κόμμα που διοικούσε ο Μάο, όμως, το 1949 δεν είχε πια σχέση με το ΚΚΚ του 1921, ή του 1924. Το 1926 η Τρίτη Διεθνής, κάτω από την ηγεσία του Στάλιν και των συμμάχων του και παρά τις αντιρρήσεις του Τρότσκι, έσπρωξε το ΚΚ σε συμμαχία με το Κουομιτάνγκ στην ουσία σε υποταγή σε αυτό. Το αποτέλεσμα αυτής της συμμαχίας ήταν η ήττα της επανάστασης -με την σφαγή της Σαγκάης το 1927 και ο άγριος διωγμός σε βάρος του ΚΚ. 

Το ΚΚ ανασυγκροτήθηκε στη δεκαετία του ‘30 -αλλά αυτή τη φορά η εστία του δεν ήταν οι πόλεις, αλλά οι δυσπρόσιτες «κόκκινες βάσεις» στις πιο απομακρυσμένες επαρχίες της Κίνας. Και το κέντρο του δεν ήταν η εργατική τάξη, αλλά οι αγρότες. Όσο για το πρόγραμμα, ο Μάο καλούσε τώρα όλους τους Κινέζους να ενωθούν ενάντια στους "ξένους εισβολείς" -τους Γιαπωνέζους που στο μεταξύ είχαν εισβάλει στην Κίνα.

Η ανακήρυξη της "Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας" ήταν ένα σημάδι έμπνευσης και ελπίδας για εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ιδιαίτερα για τα κινήματα που πάλευαν ενάντια στην αποικιοκρατία και τον ιμπεριαλισμό στην Ασία και όλο το κόσμο. Μια τεράστια χώρα με μακραίωνη ιστορία και πολιτισμό που βρισκόταν για δεκαετίες σε καθεστώς ημιαποικίας των ιμπεριαλιστών, σήκωνε το ανάστημά της. 

Για την μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού της Κίνας, η νίκη της επανάστασης συνοδεύτηκε από μια άμεση βελτίωση των συνθηκών της ζωής της: ο πληθωρισμός, που κατέτρωγε τα προηγούμενα χρόνια τα μεροκάματα και τις οικονομίες των φτωχών χαλιναγωγήθηκε, η ανεργία μειώθηκε δραματικά, στην ύπαιθρο τα κτήματα των τσιφλικάδων μοιράστηκαν στους ακτήμονες και τους φτωχούς, το παραδοσιακό απόλυτο δικαίωμα των ανδρών πάνω στις ζωές των συζύγων τους καταργήθηκε με νόμο.

Όμως η νίκη του 1949 δεν ήταν μια σοσιαλιστική επανάσταση. "Η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας", έγραφε σε ένα διάσημο ρητό του ο Μαρξ. H εργατική τάξη στην Κίνα το 1949 δεν έλεγχε το κράτος και την οικονομία. Τον έλεγχο τον είχε η νέα άρχουσα τάξη που σύμφωνα με την ηγεσία του ΚΚ Κίνας εκπροσωπούσε μια συμμαχία “τεσσάρων τάξεων”. Και ο βασικός της στόχος ήταν να κάνει, επιτέλους, την Κίνα μια μεγάλη δύναμη όπως οι άλλες.