Το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το 2007 πυροδότησε και μια σημαντική κρίση για τα ορθόδοξα οικονομικά. Συγκεκριμένα, το βασικό τους ιδεολόγημα, ότι η ανεξέλεγκτη λειτουργία των αγορών θα φέρει οικονομική μεγέθυνση και ευμάρεια για όλους δέχθηκε ένα τεράστιο πλήγμα. Το γεγονός ότι η κρίση ήρθε μετά από ένα διάστημα απόλυτης κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο είναι μια τεράστια ιδεολογική ήττα για το σύστημα. Με άλλα λόγια, δεν μπορούν να αναζητήσουν υπευθύνους στη δράση του κράτους των συνδικάτων ή άλλων συλλογικοτήτων.
Παράλληλα τα μεγάλα προβλήματα του σύγχρονου καπιταλισμού, η φτώχεια, η οικονομική ανισότητα και η ανεργία που κρύβονταν επιμελώς «κάτω από το χαλί» οξύνθηκαν και βγήκαν στην επιφάνεια. Έκτοτε τα ορθόδοξα οικονομικά αναζητούν ανεπιτυχώς ένα αξιόπιστο αφήγημα για την έξοδο από την κρίση. Είναι και αυτό μια ιδιαιτερότητα της εποχής μας. Βλέπετε στην κρίση του ‘30 υπήρχε το αφήγημα της κρατικής παρέμβασης, στην κρίση του ‘70 το σύνθημα του λιγότερου κράτους, παλαιότερα στις κρίσεις του 19ου αιώνα το σύνθημα του ελεύθερου εμπορίου και της διεθνοποίησης του καπιταλισμού. Στη τρέχουσα κρίση τι;
Μετά το πρώτο σοκ τα ορθόδοξα οικονομικά επιχείρησαν να επιβάλουν διάφορα ιδεολογήματα. Στην αρχή έφεραν τη λεγόμενη «θεωρία των παιγνίων». Την παραδοχή δηλαδή ότι εάν αποφασίσουμε να μην πάμε με αποκλειστικό γνώμονα το προσωπικό συμφέρον αλλά αναγνωρίσουμε και το συμφέρον του άλλου στο τέλος θα είμαστε όλοι καλύτερα. Βέβαια αυτό ενέχει μια βασική παραδοχή ότι όλα τα μέρη του «παιγνίου» είναι ισοδύναμα κάτι που φυσικά δεν ισχύει στον καπιταλισμό. Είναι ένα από τα πικρά διδάγματα του πρώτου πενταμήνου της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Μας μαθαίνει ότι οι συγκρούσεις όχι μόνο δεν πρέπει να αποφεύγονται όπως λέει η θεωρία των παιγνίων αλλά συχνά πρέπει να επιδιώκονται.
Τη χρεοκοπία των ευφάνταστων ιδεών της θεωρίας των παιγνίων ακολούθησε η θεωρία των «Οικονομικών για το Κοινό Καλό», όπως είναι ο τίτλος του βιβλίου του νομπελίστα του 2014 Ζαν Τιρόλ. Εκεί τα πράγματα ήταν δυσκολότερα γιατί έπρεπε να βρούμε πιο είναι το «κοινό καλό» και σε μια ταξική κοινωνία αυτό είναι δύσκολο. Μπροστά στο αδιέξοδο ο Τιρόλ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι για να βρεθούμε έξω από δεσμά της ανάγκης και να βρούμε το «κοινό καλό» θα πρέπει να φανταστούμε όλοι ότι είμαστε αγέννητοι !!! Όπως είναι προφανές και αυτή η προσπάθεια δεν είχε απήχηση.
Ο προβληματισμός συντηρητικών κύκλων σε Ευρώπη και Αμερική γίνεται όλο και εντονότερος και η απόφαση είναι να προκρίνουν την ενασχόληση με τα σύγχρονα προβλήματα. Χαρακτηριστικός ο τίτλος των Financial Times την επομένη της απονομής του βραβείου Νόμπελ του 2019 στα οικονομικά: «Το Νόμπελ στα οικονομικά για επιστημονικές εργασίες για τη φτώχεια θα βοηθήσει στην αποκατάσταση της πρακτικής συνάφειας του οικονομικού επαγγέλματος». Βέβαια οι εργασίες για τη φτώχεια του Αμπχιτζίτ Μπάνερτζι και της Εστέρ Ντιφλό, που μοιράσθηκαν το βραβείο, δεν έχουν να προσφέρουν κάτι στο τεράστιο αυτό πρόβλημα. Το αντίθετο μάλιστα, είναι προσπάθειες να πείσουν ότι οι ίδιοι φτωχοί είναι υπεύθυνοι για τη κακοδαιμονία τους. Όπως γράφουν χαρακτηριστικά οι φτωχοί είναι φτωχοί επειδή «είναι απρόθυμοι να δεσμευτούν ψυχολογικά σε ένα σχέδιο από το οποίο θα έβγαζαν χρήματα». Παρόλα αυτά η επιλογή των οικονομικών της φτώχειας για την απονομή του Νόμπελ δείχνει ότι οι διάφορες ελίτ δεν μπορούν να αγνοούν πλέον τα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου.
Το τελευταίο είναι μια νίκη απέναντι στο μεθοδολογικό ατομισμό των ορθόδοξων οικονομικών που ψάχνουν πλέον κάποιες εκδοχές πολιτικής οικονομίας για να μην καταντήσουν μουσειακό είδος. Αυτό αναγνωρίσαμε κάποιοι στην απονομή του φετινού Νόμπελ και όχι βέβαια την επιστημονική αξία των βραβευθέντων.
Νίκος Στραβελάκης
πανεπιστημιακός