Στις 13 Απρίλη του 1920 οι μεταλλουργοί του Τορίνο κατεβαίνουν σε απεργία. Η απεργία θα κρατήσει για δέκα μέρες και θα αγκαλιαστεί από ολόκληρη την εργατική τάξη της πόλης. Έτσι θα γραφόταν ένα ακόμα σπουδαίο και ίσως το πιο κρίσιμο επεισόδιο της Κόκκινης Διετίας, της επαναστατικής αναταραχής που συγκλόνισε την Ιταλία, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1919 και 1920. 

Μετά το τέλος του Πολέμου η Ιταλία έβραζε. Η φτώχεια, η πείνα και οι ελλείψεις, η ραγδαία εκβιομηχάνιση, που μεγάλωσε αριθμητικά την εργατική τάξη και φύτεψε μεγάλα βιομηχανικά κέντρα όπως το Τορίνο, σε μια κατά βάση αγροτική χώρα, αλλά και η έμπνευση από την επανάσταση στη Ρωσία, είχαν δημιουργήσει ένα εκρηκτικό μείγμα. 

Στην πόλη ήδη είχαν δημιουργηθεί οι Εργοστασιακές Επιτροπές. Όργανα βάσης δηλαδή, συγκροτημένα από τους ίδιους τους εργάτες, προκειμένου να λειτουργήσουν σαν εργαλεία μάχης απέναντι στις επιθέσεις των αφεντικών. Τα αφεντικά πατώντας πάνω στην υποχωρητικότητα και τους συμβιβασμούς της γραφειοκρατίας των επίσημων συνδικαλιστικών οργάνων, κατόρθωναν συμβάσεις που διαμόρφωναν όλο και χειρότερες συνθήκες για τους βιομηχανικούς εργάτες. 

Η ανάγκη για οργάνωση απέναντι στις επιθέσεις και τους συμβιβασμούς οδήγησε στη δημιουργία των Εργοστασιακών Επιτροπών. Στις Εργοστασιακές Επιτροπές εκλέγονταν αντιπρόσωποι ανά 15-20 εργάτες, οι οποίοι ήταν άμεσα ανακλητοί, συμπεριλάμβαναν όλους τους εργάτες του εργοστασίου ανεξαρτήτως ειδικότητας και οι εκλεγμένοι συνέχιζαν να δουλεύουν και δεν αποκόβονταν από την παραγωγή. Ήταν ο,τι πιο κοντινό σε σοβιέτ είχε δει η χώρα.

Πολιτικά η αριστερά κυριαρχούσε στο Τορίνο αλλά και σε ολόκληρη την περιοχή του Πεδεμόντιου. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, τo PSI, είχε εκτιναχθεί σε αριθμό μελών και στις εκλογές του προηγούμενου φθινοπώρου είχε βγει πρώτο σε ψήφους. Ο αναρχισμός είχε επίσης σημαντική παράδοση, ενώ σπουδαίο ρόλο στο κίνημα των εργοστασίων του Τορίνο έπαιζε η ομάδα γύρω από το έντυπο L’Ordine Nuovo μεταξύ των οποίων συγκαταλεγόταν κι ο Αντόνιο Γκράμσι.   

Την άνοιξη του ’20 κι ενώ έχουν προηγηθεί αρκετοί μήνες απεργιακών συγκρούσεων και καταλήψεων, οι Εργοστασιακές Επιτροπές υπάρχουν πλέον σχεδόν σε κάθε εργοστάσιο της πόλης κι έχουν αγκαλιαστεί από εκατοντάδες χιλιάδες εργάτες. Είναι χαρακτηριστικό πως όταν ο Ανιέλι, το αφεντικό της Φίατ, κάνει απλά κάποιες προσβλητικές δηλώσεις για τις Επιτροπές, μέσα σε ένα τέταρτο 15.000 εργάτες σταματούν την παραγωγή και διαδηλώνουν στο εργοστάσιο με αίτημα να παρθούν πίσω οι προσβολές. Η κατάσταση χτύπαγε συναγερμό για τα αφεντικά. Αποφασίζουν λοιπόν να αντεπιτεθούν, με ένα σχέδιο καταστρωμένο από την Confidustria, τον ιταλικό ΣΕΒ, γεγονός ενδεικτικό για τον τρόμο που απέπνεε το κίνημα του Τορίνο στα αφεντικά όλης της Ιταλίας.

Πρόκληση

Το σχέδιο δεν ήταν άλλο παρά το προβοκάρισμα, η πρόκληση μιας μεγάλης σύγκρουσης με τις Εργοστασιακές Επιτροπές. Όπως θα συμπέραινε κι ο Γκράμσι αργότερα, η εργατική τάξη του Τορίνο θα σερνόταν σε μια σύγκρουση που δεν είχε επιλέξει αλλά δεν μπορούσε και να αποφύγει.  Η εφαρμογή του σχεδίου ξεκινά στις 21 Μάρτη όταν τα αφεντικά ανακοινώνουν την αλλαγή του ωραρίου στη Φίατ, επιστρέφοντας σε αυτό της πολεμικής περιόδου. Οι εργάτες που ξαναγυρνάνε τα ρολόγια στο κανονικό απολύονται, το εργοστάσιο καταλαμβάνεται από τους συναδέλφους τους και τρεις μέρες μετά εκκενώνεται με στρατιωτική επέμβαση.

Τα μέλη των Εργοστασιακών Επιτροπών συγκαλούν «πολεμικό συμβούλιο» με πρόταση για κατάληψη και των 44 μηχανουργικών εργοστασίων του Τορίνο. Παρότι η πρόταση δεν γίνεται πράξη, 50.000 μεταλλεργάτες απεργούν. Τα αφεντικά συνεχίζουν να επιδιώκουν τη σύγκρουση ανεβάζοντας συνεχώς τις απαιτήσεις τους στις διαπραγματεύσεις με τη FIOM, τη συνδικαλιστική ομοσπονδία των μεταλλουργών. Στόχος είναι η ήττα των Επιτροπών και μια ταπεινωτική συμφωνία που θα τα διαλύσει.

Η διαπραγμάτευση έχει ανατεθεί από τις ίδιες τις Επιτροπές, στον ηγέτη της FIOM, τον Μπουότσι, ο οποίος καμία συμπάθεια δεν τους είχε. Η αρχική συμφωνία με τα αφεντικά μάλιστα που προέβλεπε την τιμωρία των «απείθαρχων» εργατών από το ίδιο το συνδικάτο, εγκρίθηκε με μόλις 800 ψήφους διαφορά σε μια συνέλευση 40.000 εργατών, όπου ψήφισαν μόνο οι 11.800. Οι υπόλοιποι απείχαν ασκώντας κριτική στον τρόπο με τον οποίο χειριζόταν η ηγεσία τις διαπραγματεύσεις. 

Ακόμα κι αυτή η συμφωνία όμως τινάσεται στον αέρα από τα αφεντικά, προσθέτονταν μια σειρά επιπλέον αιτήματα για να εξαφανίσουν τις Επιτροπές. Η σύγκρουση ήταν μονόδρομος. 

Στις 13 Απρίλη καλείται Γενική Απεργία. Η ανταπόκριση είναι εντυπωσιακή. «Επί έντεκα μέρες η ζωή στην πόλη και όλη την περιφέρεια παρέλυσε τελείως. Εκτός από ολόκληρη τη βιομηχανία, σταμάτησαν τη δουλειά τα τραμ, οι σιδηρόδρομοι, οι δημόσιες υπηρεσίες και πολλά εμπορικά. Δεν υπήρξε ούτε ένας απεργοσπάστης» θυμάται ένας αυτόπτης μάρτυρας, στο βιβλίο του Ντ. Γκλούκσταϊν «Τα Σοβιέτ στη Δύση» (εκδ.Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο). Μαζί με τους βιομηχανικούς εργάτες, 500.000 εργάτες γης συμμετέχουν στην απεργία συγκροτώντας Επιτροπή Δράσης και εκδίδοντας την εφημερίδα «Εργάτες Εμπρός!». 

Τα αφεντικά επιστρατεύουν τεράστιες δυνάμεις καταστολής, μετακινώντας ακόμα και συντάγματα του στρατού προς την πόλη, που σε πολλές περιπτώσεις έρχονται αντιμέτωπα με το σαμποτάζ των απεργών και αλληλέγγυων εργατών σε λιμάνια και μεταφορές.  

Ο Γκράμσι γράφοντας στην Ordine Nuovo, παρομοίαζε το πολιορκημένο Τορίνο με «ένα φρουρούμενο κάστρο. Λέγεται ότι υπάρχουν 50.000 στρατιώτες μέσα στην πόλη, ότι το πυροβολικό βρίσκεται στους γύρω λόφους, ότι ενισχύσεις περιμένουν στα περίχωρα και θωρακισμένα μέσα στην πόλη».

Πολιορκία

Σε αυτό το σημείο μοναδικός τρόπος για να σπάσει η πολιορκία είναι το άπλωμα της απεργίας σε όλη την Ιταλία, η αμφισβήτηση της κρατικής εξουσίας από τους εργάτες και η διεκδίκησή της από τους ίδιους. Ωστόσο παρά το γεγονός ότι τα μέλη της FIOM και του PSI στο Τορίνο καλούσαν σε αυτή την κατεύθυνση, τίποτα τέτοιο δεν έγινε. 

Η ηγεσία της συνδικαλιστικής ομοσπονδίας επέμεινε στο να παραμείνουν τα μέλη του πειθαρχημένα και «να περιμένουν τις αποφάσεις της εκτελεστικής επιτροπής». Το PSI ήταν ένα κόμμα αποτελούμενο από τρεις τάσεις. Καμία από τις τρεις – ούτε η πιο αριστερή υπό την ηγεσία του Μπορντίγκα – ξέφυγε από τη θεωρητική φιλολογία, την ώρα που η μέγγενη έσφιγγε γύρω από τους απεργούς του Τορίνο.

Τα λιγοστά κι απομονωμένα στο Τορίνο, μέλη της Ordine Nuovo (επίσης μέλη του PSI), είχαν την αντίληψη της επέκτασης του αγώνα κι αποφάσισαν να στείλουν εκπροσώπους στο Μιλάνο, τη Ναβάρα και μερικά ακόμα σημεία. Αλλά πέντε απεσταλμένοι δεν μπορούσαν να υποκαταστήσουν το ρόλο ενός επαναστατικού κόμματος. 

Την ίδια περίοδο με την εξέγερση στο Τορίνο, λάμβαναν χώρα συγκρούσεις και αγροτικές καταλήψεις σε πολλές περιοχές στον νότο, οι οποίες όμως ποτέ δεν επικοινώνησαν με τους εργάτες του Τορίνο. 

Τελικά μπροστά στον εκβιασμό και την απειλή μιας αιματοχυσίας ο επικεφαλής των ιταλικών συνδικάτων Ντ’Αραγκόνα, διατύπωσε μια συμβιβαστική λύση, που σήμαινε την υποταγή στα αιτήματα των αφεντικών και ένα γερό χτύπημα στις Επιτροπές. Οι μηχανουργοί του Τορίνο επέστρεψαν στη δουλειά μετά τις 24 Απρίλη. Παρά την ήττα, η Πρωτομαγιά λίγες μέρες μετά ήταν μια ακόμα επίδειξη δύναμης των εργατών και των εργατριών του Τορίνο. 

Η ήττα του Απρίλη δεν ήταν το τέλος της Κόκκινης Διετίας. Δεν ήταν καν το πιο εντυπωσιακό επεισόδιο. Ήταν μια μεγάλη μάχη που άφησε σημαντικές πληγές κι έδωσε τεράστια μαθήματα. 

«Το πιθανότατα σύντομο διάλειμμα ανάπαυλας που έχουμε ανάμεσα στο τέλος της πρώτης και την αρχή της τελικής πράξης, για καλή μας τύχη μας δίνει τον καιρό… να μελετήσουμε τις αιτίες που οδήγησαν στην πρόσφατη επανάσταση και την καταστολή της» γράφει τότε ο Γκράμσι στην Ordine Nuovo, ρίχνοντας ευθύνες στη «στενοκεφαλιά των υπευθύνων του ιταλικού εργατικού κινήματος και στην απουσία επαναστατικής συνοχής του ιταλικού προλεταριάτου». Η απουσία πανεθνικού επαναστατικού κόμματος, όπως είχαν τρια χρόνια πριν οι Μπολσεβίκοι είναι ένα κρίσιμο συμπέρασμα, που ακόμα και αυτό όμως θα σπαταληθούν κρίσιμοι μήνες για να συγκροτηθεί. 

Θα ακολουθούσαν μεγαλύτερα κύματα τους επόμενους μήνες, με καταλήψεις εργοστασίων, εργατικό έλεγχο στην παραγωγή κλπ. Ο Σεπτέμβρης ήταν κοντά και το ξέσπασμά του ήταν ακόμα πιο μεγάλο, αλλά το αποτύπωμα της μάχης του Απρίλη θα έπαιζε κι αυτό το ρόλο του στην τελική έκβαση της μάχης...