Ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ για τον καπιταλισμό. Ενα σύστημα «μπλοκαρισμένο»

Αυτή είναι η βασική προτεραιότητα που οδηγεί το σύστημα προς τα μπρος.

«Η θεμελιώδης συνθήκη ύπαρξης σε ένα καπιταλιστικό κόσμο είναι να κρατηθεί η ροή των χρημάτων», τόνισε ο Χάρβεϊ στον «Socialist Worker».

«Πάρτε ένα απλό παράδειγμα. Όταν συνέβη η 11η Σεπτέμβρη, τα πάντα στην Νέα Υόρκη σταμάτησαν να λειτουργούν. Οι γέφυρες και τα Τούνελ έκλεισαν. Όλη η οικονομία της πόλης σταμάτησε.

Αυτή η κατάσταση συνέχισε για τρεις τέσσερις μέρες, μέχρι ο Δήμαρχος Τζουλιάνι να βγει και να παροτρύνει τον κόσμο: «Για όνομα του θεού, βγείτε έξω βγάλτε τις πιστωτικές κάρτες σας και αρχίστε να ξοδεύετε».

Γιατί σε οποιαδήποτε ´λογική´ κοινωνία Θα πρέπει να πεις κάτι τέτοιο; Απλά γιατί η κίνηση του κεφαλαίου σταμάτησε, και αν αυτό συμβεί, το κεφάλαιο πεθαίνει».

Μπλοκάρισμα

Ο Χάρβεϊ πιστεύει ότι οι κρίσεις προέρχονται από το «μπλοκάρισμα», την παρακώλυση της κίνησης του κεφαλαίου, κάτι που μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο της καπιταλιστικής παραγωγής.

Όπως λέει και ο ίδιος, «οι καπιταλιστές αγοράζουν την εργατική δύναμη και τα μέσα παραγωγής, επιλέγουν τεχνολογίες και οργανωτικές φόρμες, τα βάζουν όλα μαζί σε κίνηση και παράγουν ένα εμπόρευμα.

Αυτό πωλείται στην αγορά στην τιμή του αρχικού κεφαλαίου συν κάποιο κέρδος. Όλα όμως τα παραπάνω στοιχεία μπορούν να αποτελέσουν την πηγή μιας ενδεχόμενης «παρακώλυσης».

Το Socialist Worker ερμηνεύει την επανεμφάνιση της οικονομικής κρίσης του καπιταλισμού από τη δεκαετία του 1970 σαν αποτέλεσμα της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. Ο Χάρβεϊ διαφωνεί και αντλεί τις ερμηνείες από τη δική του θεωρία για τα «μπλοκαρίσματα»

«Απληστα Συνδικάτα»

Στη δεκαετία του 1970, λέει ο Χάρβεϊ, «το μεγάλο πρόβλημα ήταν η προσφορά εργασίας. Τα συνδικάτα ήταν δυνατά και καλά οργανωμένα. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα προωθούσαν δημοσιονομικές πολιτικές που είχαν ως σκοπό να εκπληρώσουν υποσχέσεις για κοινωνικό κράτος. Αυτές οι πολιτικές μείωναν τα κέρδη. Οι καπιταλιστές έπρεπε να κάνουν κάτι. Κατηγόρησαν για την κρίση τα «άπληστα» συνδικάτα, και αμέσως μετά είχαμε τις επιθέσεις της Μάργκαρετ Θάτσερ στον συνδικαλισμό. Ο Χάρβεϊ λέει επίσης πως εκείνη την περίοδο βλέπουμε μια αύξηση στην ροή των αγαθών καθώς οι εθνικές οικονομίες άνοιξαν τα σύνορά τους αυξάνοντας τον διεθνή ανταγωνισμό:

«Στις ΗΠΑ, υπήρχαν μόλις τρεις τεράστιες αυτοκινητοβιομηχανίες που κυριαρχούσαν. Μειώνοντας όμως τους εθνικούς περιορισμούς και ρίχνοντας τους δασμούς, ήρθαν και τα Γερμανικά και τα Γιαπωνέζικα, και πλέον και τα Νοτιοκορεάτικα αυτοκίνητα. Ο ανταγωνισμός γίνεται λυσσαλέος».

Για τον Χάρβεϊ η σημερινή κρίση είναι διαφορετική: «Πλέον δεν μπορείς να ακούσεις κουβέντες για τα «άπληστα» συνδικάτα. Αν κάποιος είναι άπληστος αυτοί είναι οι τραπεζίτες. Κανένας δεν μπορεί να χρεώσει τη σημερινή κρίση στον ισχυρισμό πως τα συνδικάτα είναι δυνατότερα από όσο θα έπρεπε».

«Ο καπιταλισμός ποτέ δεν λύνει τις κρίσεις του, απλά τις μεταθέτει.

Στη δεκαετία του ´70 η προσπάθεια για να ξεπεραστεί η κρίση είχε τα χαρακτηριστικά επίθεσης στα εργατικά δικαιώματα και στους μισθούς. Αυτές οι πολιτικές οδήγησαν σε μεγαλύτερα προβλήματα στην ενεργό ζήτηση, στην κατανάλωση. 

Κρατώντας χαμηλότερα τους μισθούς σημαίνει ότι αυτοί δεν μπορούν να αγοράσουν τα προϊόντα που παράγονται από τους καπιταλιστές». Ο Χάρβεϊ υποστηρίζει πως ο καπιταλισμός μπορεί να δώσει λύσεις σε αυτή την κατάσταση οδηγώντας τους ανθρώπους να φορτωθούν χρέη.

«Σχεδόν σε κάθε κρίση στην ιστορία του καπιταλισμού εμφανίζονται καινοτομίες στο χρηματοοικονομικό σύστημα, ώστε αυτό να μπορέσει να την ξεπεράσει», εξηγεί. «Στην κρίση του ´70, για να ξεπεραστούν οι εθνικοί φραγμοί, χρειάστηκε μια χρηματοοικονομική αρχιτεκτονική που να διευκολύνει την εύκολη ροή χρημάτων σε ολόκληρο τον κόσμο». Ο Χάρβεϊ θεωρεί καίριες τις συνδέσεις μεταξύ των κρατών και του χρηματοοικονομικού συστήματος, ή το «Κρατικο-χρηματοπιστωτικό πλέγμα» όπως το ονομάζει.

«Όταν σχεδιάστηκε το λεγόμενο πακέτο Πόλσον των 700 δις δολαρίων, αυτοί που ήταν μέσα στην αίθουσα ήταν ο Μπεν Μπερνάνκε της Κεντρικής Τράπεζας, ο Χανκ Πόλσον του Υπουργείου Οικονομικών συν κάποιοι βασικοί τραπεζίτες» λέει ο Χάρβεϊ. «Αυτό είναι το κρατικο-χρηματοπιστωτικό πλέγμα. Στα χέρια του υπάρχει τεράστια δύναμη. Το αποτέλεσμα είναι η μεγαλύτερη συγκέντρωση χρηματοπιστωτικής ισχύος. Στις ΗΠΑ σήμερα έχουμε πέντε τραπεζικά ιδρύματα που κυριαρχούν.

«Αυτή η συγκεντροποιημένη δύναμη μπορεί να είναι η εστία της επόμενης κρίσης. Ουσιαστικά πρόκειται για μονοπωλιακή δύναμη που μπορεί να αντλεί τεράστιες ποσότητες αξίας από το σύστημα». 

Η επικαιρότητα σήμερα επικεντρώνεται στην κρίση χρέους της Ελλάδας. Ο Χάρβεϊ όμως εντοπίζει μια ακόμη πιο μεγάλη κρίση χρέους, η οποία αγνοείται από τα ΜΜΕ.

«Η μεγαλύτερη χρεοκοπημένη πολιτεία στον κόσμο αυτή τη στιγμή είναι η Καλιφόρνια. Διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους προϋπολογισμούς, ανάμεσα στους 20 μεγαλύτερους. Πρόκειται για πολύ μεγαλύτερη κρίση από την Ελλάδα. Γίνονται μαζικές απολύσεις στο δημόσιο τομέα. Η μόνη διαφορά με την Ελλάδα είναι ότι η Καλιφόρνια εντάσσεται στο Ομοσπονδιακό σύστημα των ΗΠΑ και έτσι εξακολουθούν να εισρέουν κεφάλαια στην Καλιφόρνια για πληρωμές κοινωνικής πρόνοιας και περίθαλψης από τον ομοσπονδιακό προϋπολογισμό.»

Αντίσταση

Η αντίσταση στις περικοπές μεγαλώνει στην Καλιφόρνια. «Βλέπουμε φοιτητικές καταλήψεις και διαδηλώσεις ενάντια στις περικοπές στα Πανεπιστήμια της Καλιφόρνια», λέει ο Χάρβεϊ. «Κλείνουν βιβλιοθήκες παντού. Οι βιβλιοθηκάριοι δεν είναι επαναστατικές φιγούρες συνήθως, αλλά είναι πολύ θυμωμένοι».

Ο Χάρβεϊ απορρίπτει όσους σχολιαστές μιλάνε για τέλος της κρίσης. «Οι οικονομικές εφημερίδες ισχυρίζονται ότι επειδή οι πλούσιοι κερδίζουν ξανά πολλά, όλα είναι εντάξει. Όμως αυτό συμβαίνει συχνά στις κρίσεις. Κάποιοι είναι χαμένοι αλλά υπάρχουν και κερδισμένοι. Ο αριθμός των δισεκατομμυριούχων διπλασιάστηκε στην Ινδία πέρυσι. Στις ΗΠΑ, οι μάνατζερ των πιο ισχυρών hedge funds χτύπησαν από 3 δις ο καθένας. Οι πλούσιοι δρουν σαν συμμορία ληστών».

Ο Χάρβεϊ είναι της γνώμης ότι η κρίση ανοίγει προοπτικές κοινωνικής αναταραχής, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ. «Η χώρα που θα έστρεφα την προσοχή μου είναι οι ΗΠΑ. Οι πιο πολλές χώρες έχουν συνηθίσει τι σημαίνει επιτήρηση από το ΔΝΤ ή κάποια παρόμοια εμπειρία. Για τις ΗΠΑ, είναι η πρώτη φορά που χτυπιούνται τόσο σοβαρά μετά τη δεκαετία του 1970 ή ακόμα και του 1930. Αρχίζει να φαίνεται μαζικά ένα στρίμωγμα. Ο κόσμος αναρωτιέται τι συμβαίνει.

Αν δεν βγούμε από το μάτι του κυκλώνα μέσα στα επόμενα ένα δυο χρόνια, είναι πιθανό ότι θα εμφανιστεί ένα πολύ πιο σοβαρό πολιτικό κίνημα που θα στραφεί προς αριστερή πολιτική, κάτι παράλληλο με το φαινόμενο που υπάρχει στη δεξιά και το κίνημα της Σάρα Πέιλιν. Οι ΗΠΑ είναι ίσως η πιο ασταθής χώρα αυτή τη στιγμή».

Μαρξισμός

Ο Χάρβεϊ παραπονιέται ότι οι ιδέες του επαναστάτη Καρλ Μαρξ μπήκαν σε μεγάλο βαθμό στο περιθώριο τα προηγούμενα τριάντα χρόνια. «Ο Μαρξ χτυπήθηκε από τους πανεπιστημιακούς. Και η ριζοσπαστική αριστερά, στο βαθμό που ασπάστηκε τις ιδέες του identity politics, απομακρύνθηκε από την εμπλοκή με τον μαρξισμό.» Η άποψη του Χάρβεϊ είναι ότι «τα πνευματικά εργαλεία που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της κρίσης και και την κατανόηση των εξελίξεων είναι πολύ αδύναμα. Τα οικονομικά που διδάσκονται στα Πανεπιστήμια απέτυχαν οικτρά. Ελπίζω το βιβλίο μου να είναι αρκετά ξεκάθαρο ώστε να βρει ανταπόκριση σε ένα ευρύτερο κοινό και να του δώσει τις ιδέες του Μαρξ». 

Ο Χάρβεϊ υποστηρίζει ότι χρειάζεται να πάμε πέρα από τα μοντέλα του παρελθόντος για να οργανώσουμε την αντίσταση σήμερα. «Δεν υπάρχει επιστροφή στο μοντέλο του Κεϊνσιανού κράτους-πρόνοιας. Απέτυχε στη δεκαετία του 1970. Πρέπει να ψάξουμε για κάτι διαφορετικό. Υπάρχουν πολλές αναζητήσεις εκεί έξω. 

Στις ΗΠΑ εμφανίζονται συνεταιρισμοί, αγροτικοί συνεταιρισμοί και τα παρόμοια, νομικές μορφές που υπήρχαν στο παρελθόν. Πολλοί άνθρωποι επιστρέφουν σε αυτά. Παραδείγματος χάρη, το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ που μαζεύεται στο Ντιτρόιτ αργότερα φέτος, προτείνει σε ανθρώπους να αγοράσουν ένα σπίτι που κοστίζει πάμφηνα στο Ντιτρόιτ και να το χαρίσουν στον συνεταιρισμό που θα ξαναχτίσει την τοπική κοινότητα. Υπάρχουν τόσα άδεια σπίτια και τόσοι άνθρωποι που δεν αντέχουν να τα αγοράσουν. Σε διεθνή κλίμακα έχουμε τους Ζαπατίστας στο Μεξικό και το κίνημα των ακτημόνων στη Βραζιλία. Πρέπει μέσα από όλα αυτά να αποστάξουμε την ιδέα μιας εναλλακτικής λύσης απέναντι στον καπιταλισμό.