Στο θέατρο Ακροπόλ κάθε βράδυ, η καρδιά της Αθήνας της κρίσης αδελφοποιείται με το Σικάγο του 1929. Η σκηνή, ο κόσμος, είναι ένα τεράστιο εργοστάσιο, και συγκεκριμένα σφαγείο. Η κρίση καθορίζει τα πάντα. Περισσότερος καπνός βγαίνει από τα βαρέλια που ανάβουν οι εργάτες στο προαύλιο για να ζεσταθούν παρά από τις καμινάδες του εργοστασίου.
Οι πιο σκοτεινές στιγμές, όμως, έχουν και τα πλεονεκτήματά τους. Η αλήθεια έρχεται στην επιφάνεια. Τα αφεντικά, από “εργοδότες” αποκαλύπτονται ως αυτό που πραγματικά είναι: παράσιτα. Το κρέας μένει στις αποθήκες, οι εργάτες μένουν έξω από τις πύλες και πεινάνε, δεν έχουν αρκετά χρήματα να αγοράσουν τα προϊόντα που οι ίδιοι παρήγαγαν. Οι κτηνοτρόφοι χρεοκοπούν, οι καπιταλιστές τρώγονται μεταξύ τους, οι μετοχές ωστόσο μπορεί ακόμη να ανεβαίνουν. Τα ΜΜΕ υπόσχονται ανάκαμψη, που κάθε μέρα αυτή μετατίθεται για λίγο αργότερα.
Το θέατρο του Μπέρτολντ Μπρεχτ, ειδικά στην περίοδο που γράφτηκε το συγκεκριμένο έργο έχει σκοπό να βοηθήσει να γίνουν πιο ορατές αυτές οι αλήθειες. Είναι μια οπτικοποίηση του επαναστατικού μαρξισμού. Ένα μάθημα πολιτικής και οικονομίας, όμως ο θεατής είναι και δάσκαλος και μαθητής. Η Ιωάννα των Σφαγείων ξεκινάει από μια φιλάνθρωπη Χριστιανή που θέλει να μοιράζει λίγη ζεστή σούπα στους φτωχούς, νομίζοντας ότι αν γίνουν καλύτεροι άνθρωποι θα ξεπεράσουν τη φτώχεια τους. Ελπίζει ταυτόχρονα ότι οι καπιταλιστές μπορούν να πειστούν να γίνουν λίγο πιο φιλεύσπλαχνοι. Καταλήγει να σπάει το σταυρό που φοράει στο λαιμό της και να λέει: “Αν σας πει κάποιος ότι μπορείτε να ανυψωθείτε πνευματικά, μένοντας κολλημένοι στο βούρκο, πιάστε τον κι αυτόν και σπάστε του το κεφάλι στο λιθόστρωτο. Μόνο η βία ωφελεί όπου εξουσιάζει η βία, μόνο οι άνθρωποι ωφελούν εκεί που υπάρχουν άνθρωποι”.
Η παράσταση δείχνει την αυταπάτη της φιλανθρωπίας, καταγγέλλει το ρόλο της θρησκείας, ξεγυμνώνει τους καπιταλιστές και υπερασπίζει τη “βία” των φτωχών απέναντι στο σύστημα – σφαγείο. Είναι φανερό πως η “Αγία Ιωάννα των Σφαγείων” σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη είναι ένα πολιτικό γεγονός και μια πολιτική παρέμβαση.
Η Ιωάννα των Σφαγείων, η “Ζαν Νταρκ” στην παράσταση (Βίκυ Βολιώτη), σαν άλλη Ιωάννα της Λοραίνης, ακούει φωνές και μαθαίνει από αυτές την αλήθεια. Δεν είναι όμως η φωνή του Θεού που της μιλάει, είναι η φωνή της εποχής της. Και μέσα από αλλεπάλληλες απογοητεύσεις καταλαβαίνει ότι “η δυστυχία δεν πέφτει πάνω στους ανθρώπους σαν τη βροχή”, αλλά “Τους κάτω τους κρατάνε κάτω για να μείνουν επάνω οι επάνω. Η ποταπότητα αυτών επάνω δεν έχει μέτρο. Ακόμα κι αν βελτιώνονταν, σε τίποτα δεν θα ωφελούσε, γιατί είναι άψογο το σύστημα που έχουν κατασκευάσει: Εκμετάλλευση και αταξία: κτηνώδες και συνεπώς ακατανόητο.”
Εργάτες και καπιταλιστές
Στο διδακτικό θέατρο του Μπρεχτ, οι ήρωες έχουν χαρακτηριστικά καρικατούρας, αλλά δεν υπάρχουν εξιδανικεύσεις. Οι εργάτες δεν είναι “καλοί”, για την επιβίωση ο καθένας ωθείται να προδώσει ακόμα και τους φίλους του. Αντίθετα, οι καπιταλιστές είναι καθαροί, κολλαρισμένοι και φαινομενικά ευαίσθητοι. Ο μεγιστάνας του κρέατος, Πιέρποντ Μάουλερ (Αιμίλιος Χειλάκης) φοράει λευκά γάντια και ισχυρίζεται ότι στεναχωρήθηκε επειδή είδε ένα ξανθό βόδι να πεθαίνει. Οι εργάτες αρχικά τρομάζουν την Ιωάννα με τη χυδαιότητά τους. Ενώ ο Μάουλερ τη γοητεύει.
Στην πορεία όμως καταλαβαίνει ποια είναι η πραγματική βία και ασχήμια: “Εφόσον έχετε στην κατοχή σας τα εργαλεία των ανθρώπων που δουλεύουν στα μεγάλα εργοστάσια και στις εγκαταστάσεις σας, τουλάχιστον μην τους κρατάτε μακριά απ' αυτά, γιατί έτσι είναι οριστικά χαμένοι. Κι αυτό είναι μια εκμετάλλευση. Όταν όμως αυτοί οι κακόμοιροι, βασανισμένοι άνθρωποι δεν βρουν άλλη διέξοδο, κι αρπάξουν το ρόπαλο για να σπάσουν το κεφάλι των βασανιστών τους, εσείς θα χεστείτε επάνω σας -έτσι συμβαίνει πάντα- και τότε θα τρέξετε πάλι στην εκκλησία, για να ρίξει λάδι και να ηρεμήσει τα νερά.”
Η άλλη πλευρά έχει και τους δικούς της “δασκάλους”. Τα “Μαύρα Καπέλα” (οι φιλάνθρωποι Χριστιανοί) προσφέρουν τη βοήθειά τους στους καπιταλιστές: “Ακούσαμε ότι στα σφαγεία περιμένουν χιλιάδες άνεργοι. Και ότι κάποιοι μουρμουρίζουν και λένε: Πρέπει μόνοι μας να λύσουμε το πρόβλημά μας. Εσάς θεωρούν υπαίτιους που πενήντα χιλιάδες άτομα δεν έχουν δουλειά και περιμένουν έξω από τα εργοστάσια. Σε λίγο θα σας πάρουν τα εργοστάσια και θα πουν θα κάνουμε ό,τι έκαναν οι Μπολσεβίκοι: Θα αναλάβουμε εμείς τα εργοστάσια, για να μπορεί ο καθένας να δουλεύει και να έχει ένα πιάτο φαΐ. Διαδίδουν μάλιστα ότι η δυστυχία δεν έρχεται όπως η βροχή, αλλά κατασκευάζεται από μερικούς που κερδοσκοπούν απ' αυτήν. Εμείς τα Μαύρα Ψάθινα Καπέλα όμως σκοπεύουμε να τους πούμε ότι η δυστυχία έρχεται όπως η βροχή, κανείς δεν ξέρει από πού, και ότι τα βάσανα είναι η μοίρα τους, αλλά τους περιμένει μια ανταμοιβή.”
Όμως, τα σωστά συμπεράσματα της Ιωάννας δεν αρκούν. Θα καταφέρουν να συντονιστούν μεταξύ τους οι εργάτες ή θα παραμείνουν σκορπισμένοι; Η Ιωάννα θα διστάσει να παίξει αυτό το ρόλο. Κι αυτό είναι το τελευταίο μάθημα που δίνει στους θεατές: “Μακάρι να είχα ζήσει ειρηνικά σαν ένα ζώο, αλλά να είχα παραδώσει τις προκηρύξεις που μου εμπιστεύτηκαν”. Το τελικό κριτήριο είναι η δράση των ανθρώπων. Η παράσταση στο θέατρο Ακροπόλ είναι ένα ανοιχτό κάλεσμα σε όλους μας.