Πολιτισμός
Θέατρο: Eπικός αντιπολεμικός Mπρέχτ - «Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της» στο Εθνικό Θέατρο

Στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου παίζεται εδώ και βδομάδες το αριστούργημα του Μπέρτολτ Μπρεχτ «Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της», σε μια πλούσια παράσταση, πιστή στο ύφος και το πνεύμα του συγγραφέα, με την πολύ καλή Αντιγόνη Βαλάκου στον κεντρικό ρόλο. 

Πρόκειται για ένα κορυφαίο και διαχρονικό αντιπολεμικό έργο που γράφτηκε το 1938, εποχή που ξεσπούσε ο B΄παγκόσμιος πόλεμος. Ο Μπρεχτ τότε είχε καταφύγει στη Δανία, καθώς τα έργα του καίγονταν μαζικά στην πυρά από τους ναζί του Χίτλερ. Το έργο εκτυλίσσεται στη Γερμανία-Σκανδιναβία στη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου (1618-48), που κυριολεκτικά ρήμαξε την Κεντρική Ευρώπη, όμως τα μηνύματα που κουβαλάει είναι διαχρονικά, μπόρεσαν να εκφράσουν την εποχή του Μπρεχτ, εκφράζουν και το σήμερα με τους διαρκείς πολέμους των ΗΠΑ.

Η Μάνα Κουράγιο, κατά κόσμον Άννα Φίρλιγκ είναι μια ιδιότυπη ηρωίδα: Ταξιδεύει με τον αραμπά – καντίνα και τα τρία παιδιά της κατά μήκος της πολεμικής ζώνης και προσπαθεί να επιβιώσει πουλώντας τρόφιμα, ποτά και προμήθειες στα αντίπαλα στρατεύματα. Αυτή της η όψη, η προστασία των παιδιών της θα μπορούσε να προκαλέσει τη συμπάθεια του θεατή, όχι όμως και η αντίληψή της για τη ζωή και τον κόσμο. Δεν αντιμετωπίζει τον πόλεμο σαν αυτό που πραγματικά είναι, μηχανή θανάτου και δυστυχίας για τους ανθρώπους, αλλά σαν πηγή εσόδων. Με εμπορικό δαιμόνιο και κυνισμό προσπαθεί να αντιγράψει αυτό που κάνουν οι στρατοί: να επιβιώσουν εις βάρος της ζωής των άλλων. Είναι περήφανη για τον πραγματισμό και την καπατσοσύνη της: 

«Αν ο πόλεμος τα κέφια σου χαλάει,
θα ξοφλήσεις απ’τη νίκη πιο μπροστά,
μαγαζί είναι κι ο πόλεμος και πουλάει
το μπαρούτι και το βόλι αντί τυριά».

Παρόλο λοιπόν που παίζει σύμφωνα με τους κανόνες και την «κοινή λογική», ο πόλεμος της παίρνει το ένα μετά το άλλο τα παιδιά της. Ο χειροδύναμος «λεβέντης» Άιλιφ στρατολογείται από τους καραβανάδες και αφού διαπρέψει στα πεδία των μαχών και της λαφυραγωγίας, τον καταπίνει η ίδια μηχανή που τον έθρεψε. Ο ακέραιος Σβάιτσερκας, ταμίας του καθολικού τάγματος πέφτει θύμα της ευσυνειδησίας του, η μουγγή Κάτριν επιμένει να λειτουργεί με ευαισθησία και αλληλεγγύη και τελικά θυσιάζεται για να σώσει ένα πολιορκούμενο χωριό.   «Αν θες από τον πόλεμο να ζεις, τον οβολό σου μην του τον στερείς», επαναλαμβάνεται προφητικά σε πολλές στιγμές της παράστασης. Η Άννα μένει να σέρνει μόνη τον αραμπά της, ένα τέλος όχι ευχάριστο, πλην όμως απόλυτα συνεπές με την ιστορική αλήθεια και την ηθική στάση της ηρωίδας. 

Επικό Θέατρο

Η «Μάνα Κουράγιο» είναι χαρακτηριστικό παιδί της αντίληψης του Μπρεχτ, μιάς αντίληψης που πήρε σάρκα και οστά με το «Επικό θέατρο». Θέλησε να κοντράρει την κυρίαρχη νατουραλιστική προσέγγιση που εκβίαζε τη συγκίνηση του κοινού, το να ταυτιστεί με τους κεντρικούς ήρωες και να «ξεφύγει» μαζί τους μέσα σε ένα φανταστικό κόσμο δράσης, λειτουργώντας τελικά σαν παθητικός καταναλωτής θεάματος. 

Αντίθετα, ο Μπρεχτ ήθελε το κοινό συνειδητό και κριτικό παρατηρητή αυτών που συμβαίνουν στη σκηνή, το θέατρο ήταν εργαλείο για να αιφνιδιάσει, να προκαλέσει την κριτική ματιά στην πραγματικότητα, γι’αυτό και το ρεύμα του έμεινε γνωστό και σαν θεωρία της «αποστασιοποίησης».

Για να το πετύχει, συγκρούστηκε με την παραδοσιακή θεατρική φόρμα των πέντε πράξεων, συχνά διακόπτει την πλοκή και παρεμβάλλει σχόλια προς τους θεατές, ή προτάσσει μια περίληψη του τι θα ακολουθήσει, ώστε να περιορίσει τη φυσική περιέργεια και να ρίξει βάρος στην ανάπτυξη της κρίσης του κοινού. Ήθελε να δείξει ότι η πορεία των γεγονότων δεν είναι προκαθορισμένη, περικλείει αντιθέσεις που αλλοτριώνουν και συνθλίβουν τους ανθρώπους, όμως οι επιλογές και η ενεργή συμμετοχή, το τι κάνει ή δεν κάνει κανείς παίζει ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας. Κι αυτό ο Μπρεχτ το πίστευε όχι μόνο για τα δρώμενα στη σκηνή αλλά και για τον πραγματικό κόσμο, γι’αυτό ο ίδιος και τα έργα του έχουν επικριθεί επανειλημμένα για διδακτισμό, σταλινισμό κλπ.

Αυτό που στην πραγματικότητα ενοχλεί το κατεστημένο είναι η άποψη του Μπρεχτ ότι χρειάζεται να αντιδρούμε στη φρίκη που υπάρχει γύρω μας, όχι για να θρηνούμε αλλά για να προβληματιστούμε τι φταίει και με ποιό τρόπο θ’ αλλάξουμε τον κόσμο, κι από αυτή  ακριβώς τη σκοπιά, ο Μπρεχτ είναι σήμερα αντιπολεμικός και επίκαιρος.

INFO: Η «Μάνα Κουράγιο» θα παίζεται στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου (Ρεξ) μέχρι τις 20 Μάη.