Η ιστορία δεν είναι ένας αχταρμάς από ασύνδετα γεγονότα. Παρόλα αυτά έχει μπόλικο χώρο για το τυχαίο και τις συμπτώσεις. Τρεις επέτειοι μέσα στον Αύγουστο που πέρασε είναι μια απόδειξη.
Κι οι τρεις έχουν να κάνουν με τις χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ. Στις 13 Αυγούστου του 1961 η το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας ξεκίνησε την κατασκευή του «Τείχους του Βερολίνου». Είκοσι οχτώ χρόνια μετά, στις 19 Αυγούστου του 1989 ξεκίνησε η αλυσίδα των γεγονότων που θα οδηγούσε στο γκρέμισμα του «Τείχους» τον Νοέμβρη του 1989 και λίγους μήνες αργότερα στην επανένωση της Γερμανίας. Δυο χρόνια μετά, στις 19 Αυγούστου του 1991, ένα αποτυχημένο πραξικόπημα στη Μόσχα θα το διαδεχόταν η επίσημη διάλυση της ΕΣΣΔ τα Χριστούγεννα του 1991.
Το 1945 με τις Συμφωνίες του Πότσνταμ, οι Σύμμαχοι χώρισαν το Βερολίνο σε τέσσερις τομείς υπό τον έλεγχό τους. Η πρωτεύουσα της Γερμανίας βρισκόταν στη ρώσικη ζώνη κατοχής της χώρας. Ο Ψυχρός Πόλεμος ανάμεσα στα δυο μπλοκ άρχισε να απογειώνεται τα επόμενα χρόνια και το Βερολίνο βρέθηκε να είναι «καυτό σημείο». Το 1948 για παράδειγμα ο Στάλιν το απέκλεισε και οι Δυτικοί σύμμαχοι οργάνωσαν μια αερογέφυρα για να εφοδιάζουν το τμήμα του υπό δυτικό έλεγχο.
Το καθεστώς της ανατολικής Γερμανίας, της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας (DDR) όπως ήταν η επίσημη ονομασία της, διαφήμιζε ότι αποτελούσε τον προμαχώνα της οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην καρδιά της Ευρώπης, τη δικαίωση των αγώνων και των θυσιών δεκαετιών των εργατών της Γερμανίας και ιδιαίτερα εκείνων του αντιφασιστικού αγώνα. Ο Βάλτερ Ούμπριχτ, ο ηγέτης της ανατολικής Γερμανίας ήταν στέλεχος του παλιού KPD από τη δεκαετία του ’20. Ο διάδοχός του ο Έρικ Χόνεκερ ήταν κρατούμενος στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο Έρικ Μιέλκε, ο πανίσχυρος υπουργός Ασφάλειας και επικεφαλής της μυστικής αστυνομίας Στάζι, είχε φύγει από την Γερμανία το 1931 για να γλυτώσει τη σύλληψη λόγω της δράσης του στο στρατιωτικό μηχανισμό του γερμανικού ΚΚ.
Όμως, οι «συνέχειες» ήταν επιφανειακές. Όταν ιδρύθηκε το ανατολικογερμανικό κράτος, οι παραπάνω και μερικές εκατοντάδες ακόμα στελέχη είχαν χάσει από καιρό κάθε σχέση με την εργατική τάξη και το κίνημά της. Σε καμιά από τις «ανατολικές» χώρες τα κομμουνιστικά κόμματα δεν ήρθαν στην εξουσία μετά από μια εργατική επανάσταση. Στις περισσότερες ήρθαν πάνω στα τανκς του ρώσικου στρατού. Οι κοινωνίες που άρχιζαν να χτίζουν από τα τέλη της δεκαετίας του ’40 ήταν κατ’ εικόνα και ομοίωση της ρώσικης. Ήταν κρατικοί καπιταλισμοί. Η εργατική τάξη δεν είχε κανένα λόγο στην πολιτική και στην οικονομία. Τα «πλάνα», η σχεδιασμένη υποτίθεται οικονομία, είχαν σαν κίνητρο και πραγματικό σκοπό τον στρατιωτικό ανταγωνισμό με τον δυτικό μπλοκ, με επικεφαλής τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό. Η «ελεύθερη αγορά» ουσιαστικά δεν λειτουργούσε στο εσωτερικό αυτών των χωρών. Ούτε οι εμπορικές σχέσεις με τη Δύση ήταν σημαντικές. Όμως, για κάθε πύραυλο, πυρηνική βόμβα που παρήγαγε η Αμερική, η ρώσικη οικονομία που ήταν το μισό της αμερικάνικης, έπρεπε να αφιερώνει τετραπλάσια προσπάθεια. Αυτό σήμαινε μια ξέφρενη κούρσα συσσώρευσης κεφαλαίου, ιδιαίτερα στη βαριά βιομηχανία, στις πλάτες των εργατών. Οι «δορυφόροι» της Ρωσίας στην Ευρώπη έγιναν κομμάτι αυτού του ανταγωνισμού.
Εξεγέρσεις
Για τους υποστηρικτές της Δύσης οι χώρες του ανατολικού μπλοκ ήταν «ολοκληρωτικές κοινωνίες», με τη πλειοψηφία του πληθυσμού ανίσχυρη και άβουλη. Η εικόνα μπορεί να ταίριαζε στα στερεότυπα της δυτικής προπαγάνδας, όμως δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα. Η εργατική αντίσταση και οι εξεγέρσεις συγκλόνισαν επανειλημμένα αυτές τις χώρες.
Η πρώτη ξέσπασε στο ανατολικό Βερολίνο τον Ιούνη του 1953 όταν μερικές δεκάδες οικοδόμοι κατέβηκαν σε απεργία διαμαρτυρόμενοι για τη μείωση των μισθών και την αύξηση της «νόρμας». Η κυβέρνηση ήθελε να διπλασιάσει την παραγωγικότητα και να περικόψει τους μισθούς. Η απεργία απλώθηκε σε όλες τις πόλεις της ανατολικής Γερμανίας φτάνοντας το μισό εκατομμύριο. Οι απεργοί εργάτες στο Βερολίνο ύψωσαν ένα λάβαρο με το σύνθημα «Είμαστε εργάτες, όχι σκλάβοι!». Χρειάστηκε η επέμβαση των ρώσικων τανκς για να τσακίσουν την εξέγερση. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι ότι μετά την εξέγερση, το 1/3 των μελών που διαγράφτηκαν από το «Ενοποιημένο Σοσιαλιστικό Κόμμα» (το ΚΚ) ήταν μέλη του KPD πριν το 1933. Σε βιομηχανικές ζώνες όπως το Βερολίνο και το Μέρσεμπεργκ το ποσοστό άγγιζε το 70%. Το κόμμα που είχε την εξουσία μόνο κατ’ όνομα είχε πλέον σχέση με τα εργατικά κόμματα της δεκαετίας του ’20 και του ’30.
Η εξέγερση τσακίστηκε και η δυσαρέσκεια βρήκε άλλα κανάλια. Ένα από αυτά ήταν η φυγή στη Δύση. Υπολογίζεται ότι περίπου 3,5 εκατομμύρια ανατολικογερμανοί έκαναν αυτή την επιλογή τη δεκαετία του ’50. Το καλοκαίρι του 1961, το ανατολικογερμανικό καθεστώς αποφάσισε να «σφραγίσει» το δυτικό Βερολίνο, μετά από πιέσεις του Χρουτσόφ, του «μεταρρυθμιστή» ηγέτη της Ρωσίας. Η κατασκευή του «Τείχους» ξεκίνησε στις 13 Αυγούστου του 1961. Λίγο πριν ο Κένεντι, ο πρόεδρος των ΗΠΑ είχε αφήσει να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ δεν θα αντιδρούσαν.
Η δικαιολογία για την κατασκευή του Τείχους, του «Αντιφασιστικού Προμαχώνα» σύμφωνα με την επίσημη ορολογία της Ανατολικής Γερμανίας, ήταν η παρεμπόδιση της διείσδυσης δυτικών πρακτόρων. Στην πραγματικότητα δεν χτίστηκε για να κρατήσει τους πράκτορες έξω, αλλά τους ανατολικογερμανούς μέσα. Το 1953 ο Μπ. Μπρεχτ σε ένα ποίημά του τις μέρες της εξέγερσης ρωτούσε ειρωνικά μήπως αφού δεν μπορούσε να αλλάξει η κυβέρνηση θα ήταν δυνατόν η κυβέρνηση να αλλάξει το λαό και να διορίσει έναν καινούργιο. Μια που αυτό ήταν προφανώς αδύνατον, το καθεστώς αποφάσισε απλά να μαντρώσει το λαό.
Το Τείχος από μόνο του ήταν μια διάψευση του ισχυρισμού ότι στην ανατολική Γερμανία χτιζόταν ο σοσιαλισμός. Αν οι εργάτες εκεί είχαν πράγματι την εξουσία, τότε δεν θα είχαν λόγο να προσπαθούν να φύγουν. Μάλλον οι δυτικογερμανοί εργάτες θα προσπαθούσαν να ακολουθήσουν το δρόμο τους.
Περίοδος κρίσεων
Το καλοκαίρι του 1989 πολλά πράγματα είχαν αλλάξει από τη δεκαετία του ’60. Εκείνα τα χρόνια ο κρατικός καπιταλισμός έμοιαζε να είναι στα πρόθυρα να φτάσει το δυτικό, ακόμα και να τον ξεπεράσει: η Ρωσία έφτασε πρώτη στο διάστημα. Στη δεκαετία του ’80 ο καπιταλισμός παγκόσμια είχε μπει σε μια νέα περίοδο κρίσεων.
Για το ανατολικό μπλοκ αυτή η κρίση αποκτούσε κυριολεκτικά διαλυτικές επιδράσεις. Από το 1987, η νέα ηγεσία στη Ρωσία με επικεφαλής τον Γκορμπατσόφ προσπαθούσε να εκσυγχρονίσει την οικονομία (η ανασυγκρότηση, η «περεστρόικα») να την κάνει ανταγωνιστική. Όμως, οι απόπειρες αποτύγχαναν, και οι αποτυχίες προκαλούσαν από τη μια την αγανάκτηση των «από κάτω» και από την άλλη καυγάδες μέσα στην ίδια την άρχουσα τάξη.
Ο αντίκτυπος στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης ήταν τεράστιος. Η απόφαση της Ουγγαρίας τον Αύγουστο του 1989 να ανοίξει τα σύνορα με την Αυστρία έσπρωξε δεκάδες χιλιάδες ανατολικογερμανούς να χρησιμοποιήσουν αυτή την «οδό» για να φύγουν. Η συνέχεια ήταν ένα πελώριο κίνημα μέσα στην ίδια την ανατολική Γερμανία. Ανάμεσα στον Αύγουστο του 1989 και τον Απρίλη του 1990 πραγματοποιήθηκαν 2.600 διαδηλώσεις, 300 συγκεντρώσεις –οι τρεις μεγαλύτερες συγκέντρωσαν περισσότερο από 1 εκατομμύριο κόσμο- 200 απεργίες και δεκάδες καταλήψεις σε εργοστάσια.
Κάποια τμήματα του καθεστώτος φλέρταραν με την «κινέζικη λύση». Τον Ιούνη το κινέζικο καθεστώς είχε σφάξει χιλιάδες φοιτητές και εργάτες στην πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνου. Οι μεταρρυθμίσεις της αγοράς θα εφαρμόζονταν, αλλά κάτω από τον έλεγχο της κεντρικής γραφειοκρατίας. Για το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας ήταν μια πολύ πιο δύσκολη επιλογή. Όπως και να ‘χει, τα γεγονότα το πρόλαβαν: στις 9 Νοέμβρη μια τεράστια διαδήλωση κατευθύνθηκε στο Τείχος. Οι φρουροί βρέθηκαν χωρίς εντολές, το πλήθος «μυρίστηκε» το δισταγμό και άρχισε να ξηλώνει το Τείχος.
Η Ρωσία ήταν το επίκεντρο της κρίσης και το καλοκαίρι του 1991 βρισκόταν εκτός ελέγχου. Μεγάλα κινήματα που απαιτούσαν την ανεξαρτησία των εθνικών Δημοκρατιών, απεργίες των ανθρακωρύχων, πτώση της παραγωγής. Στην άρχουσα τάξη οι συγκρούσεις έδιναν κι έπαιρναν. Η «τάξη» έπρεπε να επιβληθεί αλλά πώς; Ο Γκορμπατσόφ ήθελε αλλά δεν μπορούσε. Στις 19 Αυγούστου μια «Επιτροπή Σωτηρίας» ανέλαβε να δώσει τη λύση. Η σύνθεσή της λέει πολλά: ο επικεφαλής της Κα-Γκε-Μπε, ο υπουργός Εσωτερικών, ο αντιπρόεδρος κι ο πρωθυπουργός της κυβέρνησης, ο πρόεδρος της ένωσης κρατικών βιομηχανιών, ο αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Άμυνας. Ήθελαν κι εκείνοι μια «κινέζικη λύση».
Όμως, το πραξικόπημα κατέληξε σε φιάσκο μέσα σε λιγότερο από τρεις μέρες. Όχι μόνο δεν είχαν κανένα λαϊκό έρεισμα –αντίθετα μαζικές διαδηλώσεις ξέσπασαν σε Μόσχα και Λένινγκραντ- αλλά ούτε τη συναίνεση του μεγαλύτερου τμήματος της άρχουσας τάξης. Ο Γιέλτσιν, ακόμα πρόεδρος της Ρώσικης Ομοσπονδίας, βγήκε νικητής από την αναμέτρηση. Το παλιό γραφειοκρατικό καθεστώς κατέρρευσε και τα επόμενα χρόνια η μεγάλη πλειοψηφία της ρώσικης κοινωνίας –όπως και της ανατολικής Ευρώπης- θα γνώριζε απίστευτη δυστυχία από τις «θεραπείες σοκ» της αγοράς. Όμως, η ίδια άρχουσα τάξη συνεχίζει να κατέχει την οικονομική και πολιτική εξουσία στη Ρωσία.
Εργατική εξουσία
Για την αριστερά παγκόσμια αυτά τα γεγονότα σήμαιναν ηττοπάθεια και προσαρμογή στα δεξιά. Κομμουνιστικά κόμματα όπως της Ιταλίας ολοκλήρωσαν την πορεία τους στη σοσιαλδημοκρατία, και μάλιστα την πιο νεοφιλελεύθερη εκδοχή της. Για άλλα, ο σοσιαλισμός έγινε ένα τόσο μακρινό όνειρο που το μόνο που θα μπορούσε να το διατηρήσει ήταν η επιστροφή στον Στάλιν.
Για τη Διεθνιστική Σοσιαλιστική Τάση, που τμήμα της είναι το ΣΕΚ, όμως, η κατάρρευση των ανατολικών καθεστώτων δεν ήταν λόγος για κλάματα, αλλά για αισιοδοξία. Τον πραγματικό σοσιαλισμό τον χτίζουν οι εργάτες, όχι τα τανκς και οι γραφειοκράτες –και βέβαια όχι οι υπουργοί των κυβερνήσεων που διαχειρίζονται το αστικό κράτος. Ήμασταν με τους εργάτες του Βερολίνου το 1953, της Βουδαπέστης το 1956, της Πράγας το ’68, της Πολωνίας της Αλληλεγγύης το 1980. Το σύνθημα ήταν «Ούτε ΝΑΤΟ, Ούτε Βαρσοβία, διεθνισμός εργατική εξουσία».
Σήμερα, οι θριαμβολογίες των απολογητών του καπιταλισμού έχουν κοπεί με το μαχαίρι. Το σύστημα είναι σε βαθιά κρίση και η εργατική τάξη κρατάει το κλειδί για να δώσει την απάντηση στο χάος και τη δυστυχία που σκορπά. Σ’ αυτή τη προσπάθεια, ένας μεγάλος βραχνάς που ήταν ζωντανή δυσφήμιση των ιδεών του σοσιαλισμού έχει φύγει από τη μέση. Το «Τείχος» ήταν το σύμβολό του.