Ο επαναστατικός δρόμος του Μαρξισμού

Μαρξ και Ένγκελς: Κομμουνιστικό Μανιφέστο

Όταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς δημοσίευσαν το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος στις αρχές του 1848 σίγουρα δεν φαντάζονταν ότι θα γινόταν το πιο πολυδιαβασμένο πολιτικό κείμενο στην ιστορία. Το Μανιφέστο δημοσιεύτηκε ανώνυμα ως προγραμματική διακήρυξη μιας επαναστατικής οργάνωσης, της Ένωσης των Κομμουνιστών και οι αποδέκτες του ήταν το σοσιαλιστικό και εργατικό κίνημα της εποχής. Όμως, οι βασικές του ιδέες είναι απόλυτα έγκυρες και σήμερα.

Η πρώτη είναι ότι η ιστορία των κοινωνιών είναι η ιστορία της ταξικής πάλης: "Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε ακατάπαυστη αντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότε καλυμμένο, πότε ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθε φορά με έναν επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την από κοινού καταστροφή των τάξεων που αγωνίζονταν".

Αυτό ισχύει και για τον καπιταλισμό. "Δυο μεγάλες τάξεις βρίσκονται η μια απέναντι στην άλλη". Είναι οι καπιταλιστές και οι εργάτες, οι αστοί και οι προλετάριοι. Η σύγκρουσή τους μπορεί να περνάει περιόδους νηνεμίας, να είναι "κρυφή" ή να παίρνει εκρηκτικές διαστάσεις, με μεγάλα κινήματα και επαναστάσεις από τη πλευρά των εργατών. Η έκβαση αυτών των αγώνων θα καθορίσει το μέλλον της κοινωνίας. Άρα η ιστορία γράφεται στο "πεζοδρόμιο", στον αγώνα, όχι στα μυαλά κάποιων "μεγάλων ανδρών".

Η δεύτερη ιδέα είναι ότι ο καπιταλισμός είναι το σύστημα που για πρώτη φορά στην ιστορία δημιουργεί παραγωγικές δυνατότητες ικανές να επιτρέψουν στην κοινωνία να αφήσει πίσω της το μοίρασμα της φτώχειας. Είναι ένα σύστημα σε διαρκή αλλαγή, όπου ότι είναι σταθερό διαλύεται στον αέρα. Νέες τεχνικές, μέθοδοι παραγωγής, εργαλεία, μέσα επικοινωνίας διαδέχονται το ένα το άλλο, φυσικά και πολιτικά σύνορα γκρεμίζονται, νέες ιδέες εμφανίζονται και εξαφανίζονται με ιλλιγγιώδεις ρυθμούς.

Είναι, όμως, και ένα σύστημα αυτοκαταστροφικό. Οι οικονομικές κρίσεις συγκλονίζουν κάθε τόσο τον καπιταλισμό σκορπώντας απέραντη δυστυχία, καταστρέφοντας τους κόπους ολόκληρων γενεών. Τέτοιες κρίσεις δεν είναι θεομηνίες. Οφείλονται στον ίδιο τον χαρακτήρα του συστήματος. Σ' αυτό, η παραγωγή γίνεται όλο και πιο κοινωνική, συνεργατική, αλλά η ιδιοποίηση παραμένει στα χέρια μιας εκμεταλλευτικής μειοψηφίας. Το τυφλό, ανταγωνιστικό κυνήγι του κέρδους είναι το άλφα και το ωμέγα του συστήματος. Γι' αυτό κάθε νέο εργοστάσιο, κάθε νέα επιστημονική κατάκτηση ή προχώρημα της τεχνικής, σημαίνει για παράδειγμα ότι κάποιοι εργάτες απολύονται αντί να δουλεύουν λιγότερο.

Ο καπιταλισμός δεν παράγει μόνο εμπορεύματα, παράγει τον ίδιο τον "ιστορικό νεκροθάφτη" του. Η εργατική τάξη που με τη δουλειά της παράγει τον πλούτο της κοινωνίας και τα κέρδη των αφεντικών. Αυτό της δίνει απέραντη δύναμη. Χωρίς αυτήν "γρανάζι δεν γυρνά" όπως λέει και το σύνθημα που φωνάζουμε στις διαδηλώσεις και τις απεργίες. Η εργατική τάξη έχει δυο ακόμα χαρακτηριστικά που την κάνουν τη μοναδική υποψήφια για το ρόλο του νεκροθάφτη του συστήματος. Είναι μια τάξη συλλογική, δουλεύει συλλογικά και παλεύει συλλογικά. Επειδή βρίσκεται στην καρδιά της μηχανής που παράγει κέρδος, είναι επίσης μια τάξη που μεγαλώνει. Το δεύτερο χαρακτηριστικό της, είναι ότι επειδή ακριβώς σηκώνει στους ώμους της ολόκληρο το καπιταλιστικό σύστημα βρίσκεται σε θέση να δει πιο ξεκάθαρα από κάθε άλλο στρώμα την πραγματική φύση του καπιταλισμού, την αλήθεια για την κοινωνία. Δεν έχει κανένα συμφέρον από τη διαιώνιση της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης.

Αυτά τα χαρακτηριστικά της δίνουν το κλειδί για την απελευθέρωση όλης της κοινωνίας. Την κάνουν "οικουμενική τάξη" όπως έγραφε στα πρώτα κείμενά του ο Μαρξ, στις περιόδους πολιτικής και οικονομικής κρίσης, η νίκη της είναι νίκη όλων των καταπιεσμένων και αδικημένων. Η εργατική τάξη μπορεί να ανατρέψει τον καπιταλισμό και επειδή είναι μια τάξη που ορίζεται από τη συλλογικότητά της, να τον αντικαταστήσει με μια κοινωνία όπου θα κυβερνάει η μεγάλη πλειοψηφία και όχι μια νέα εκμεταλλευτική μειοψηφία.

Από τα κάτω

"Η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας της τάξης". Αυτή είναι μια άλλη ιδέα που, διατυπωμένη με διαφορετικά λόγια, διατρέχει όλον τον Μαρξ. Στην εποχή του αλλά και σήμερα, υπήρχαν πολλοί που υπόσχονταν κάποιου τύπου σοσιαλιστική κοινωνία που θα παραδίδονταν στους εργάτες σαν δώρο, σαν απελευθέρωση από τα πάνω. Αντίθετα, για τον Μαρξ και για όλους τους μαρξιστές, η απελευθέρωση θα έρθει από τα κάτω, από την συνειδητή δράση των εργατών επικεφαλής της πλειοψηφίας της κοινωνίας.

Η πρώτη πράξη αυτού του έργου είναι η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας από την εργατική τάξη. Οι αστοί μπορούσαν να περιμένουν αιώνες χτίζοντας την οικονομική δύναμή τους και τους ιδεολογικούς μηχανισμούς τους πριν ανατρέψουν τους φεουδάρχες. Η εργατική τάξη δεν κατέχει τίποτα παραπάνω από τη δυνατότητά της να δουλεύει. Γι' αυτό χρειάζεται να κατακτήσει πρώτα την πολιτική εξουσία για να κατακτήσει μετά την οικονομική.

Η επανάσταση είναι ο δρόμος που θα φτάσει η εργατική τάξη στην εξουσία. Σ' αυτό επέμεναν ο Μαρξ και ο Ένγκελς από τα πρώτα τους βήματα στο κίνημα μέχρι το θάνατό τους. Το 1871 οι εργάτες του Παρισιού έδειξαν το δρόμο. Πήραν την εξουσία, και αντί να χρησιμοποιήσουν τη παλιά κρατική μηχανή τη διέλυσαν. Στη θέση των γραφειοκρατών έβαλαν αντιπροσώπους από τις γραμμές τους, εκλεγμένους και άμεσα ανακλητούς από τις συνελεύσεις που πληρώνονταν όπως οι υπόλοιποι εργάτες. Στη θέση του στρατού και της αστυνομίας τη πολιτοφυλακή τους, τον "ένοπλο λαό". Η Παρισινή Κομμούνα ήταν για τον Μαρξ "η πολιτική μορφή κατάλληλη για την οικονομική χειραφέτηση της εργατικής τάξης". Ο 20ος αιώνας θα έδινε ακόμα μεγαλύτερα παραδείγματα από αυτή την άποψη.


Λένιν: Κάθε μαγείρισσα μπορεί να κυβερνάει

Ακούμε συχνά σήμερα ότι οι επαναστάσεις, ιδιαίτερα οι εργατικές, ανήκουν στο παρελθόν. Ότι οι σύγχρονες κοινωνίες είναι αρκετά περίπλοκες ώστε να αντέχουν σε τέτοιους κλυδωνισμούς και στο κάτω-κάτω έχουν άλλους μηχανισμούς για να αλλάζουν. Αυτά τα επιχειρήματα έμοιαζαν αληθινά και στις αρχές του 20ου αιώνα. Η τελευταία επανάσταση ήταν η Κομμούνα του Παρισιού σαράντα χρόνια πριν. Το 1905 οι εργάτες της Ρωσίας έφεραν την επανάσταση ξανά στην ημερήσια διάταξη. Δώδεκα χρόνια μετά, τον Οκτώβρη του 1917, θα έπαιρναν την εξουσία σε μια δεύτερη επανάσταση, αυτή τη φορά νικηφόρα.

Το όνομα του Λένιν είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτή τη νικηφόρα επανάσταση. Πρώτον, γιατί η θεωρητική συμβολή του στις επαναστατικές ιδέες του μαρξισμού είναι τεράστια. Για την ακρίβεια, χωρις τον Λένιν, οι επαναστατικές ιδέες του Μαρξ θα είχαν θαφτεί.

Το 1917, λίγο μετά τη νίκη της επανάστασης του Οκτώβρη, δημοσιεύτηκε ένα μικρό του βιβλίο, με τίτλο "Κράτος και Επανάσταση". Ήταν καρπός δουλειάς χρόνων. Σ' αυτό το βιβλίο ο Λένιν αποκαθιστά τις βασικές ιδέες του Μαρξ και του Ένγκελς για την επανάσταση και το κράτος και τις προσαρμόζει στα δεδομένα εκείνης της εποχής.

Η κεντρική του ιδέα είναι ότι το κράτος είναι ο μηχανισμός που εξασφαλίζει την κυριαρχία της αστικής τάξης. Δεν είναι ένα ουδέτερο εργαλείο που απλά εξασφαλίζει στοιχειώδεις κοινωνικές λειτουργίες. Είναι κάτι πολύ περισσότερο: μηχανισμός βίας, που στο κέντρο του βρίσκονται μηχανισμοί οργανωμένης βίας όπως ο στρατός, η αστυνομία, τα δικαστήρια. Είναι: "όργανο καταπίεσης μιας τάξης από μια άλλη, είναι η δημιουργία του 'κατεστημένου' εκείνου που νομιμοποιεί και στερεώνει αυτή την καταπίεση, μετριάζοντας τη σύγκρουση των τάξεων”.

Γι' αυτόν τον λόγο, η εργατική τάξη δεν μπορει να πάρει αυτή τη κρατική μηχανή και με μερικά μπαλώματα εδώ, μερικές αλλαγές εκεί, να τη βάλει να λειτουργήσει για τα συμφέροντά της. Πρέπει να την τσακίσει και στη θέση της να βάλει τη δική της. Ο Λένιν κυριολεκτούσε με τη λέξη τσάκισμα. Αυτό είναι το έργο της εργατικής επανάστασης.

Δημοκρατία

Όμως, ποια είναι η σχέση αυτής της επανάστασης με τη δημοκρατία; Ο Λένιν ξεκινούσε την απάντησή του από τη σχέση του καπιταλισμού με τη δημοκρατία. Όταν η οικονομική εξουσία βρίσκεται συγκεντρωμένη στα χέρια μιας μειοψηφίας, τότε οι κρίσιμες αποφάσεις δεν παίρνονται δημοκρατικά. Οι εργάτες μπορεί να έχουν χύσει ποτάμια αίματος για να έχουν το δικαίωμα της ψήφου. Ομως ακόμα και στην καλύτερη αστική δημοκρατία δεν εκλέγουν τα αφεντικά τους. Αυτό που εκλέγουν είναι βουλευτές που έχουν τη δυνατότητα να γράψουν στα παλιά τους τα παπούτσια την εντολή των εκλογέων.

Εργατική επανάσταση σημαίνει διεύρυνση και ρίζωμα της δημοκρατίας παντού και πάνω από όλα στην οικονομία. Η εργατική εξουσία, η "δικτατορία του προλεταριάτου" σύμφωνα με την ορολογία του Μαρξ και του Λένιν, είναι η οργάνωση της εργαζόμενης πλειοψηφίας απέναντι στην εκμεταλλευτική μειοψηφία που δεν θα μείνει με σταυρωμένα χέρια όταν δει ότι χάνει εξουσία και προνόμια. Ομως, επειδή θα είναι εξουσία των πολλών πάνω στους λίγους δεν θα χρειάζεται τους γραφειοκρατικούς καταπιεστικούς μηχανισμούς του αστικού κράτους.

Ποια είναι όμως η βάση αυτής της εξουσίας; Η Ρώσικη Επανάσταση έδωσε τη ζωντανή απάντηση. Τα εργατικά συμβούλια. Τα "σοβιέτ" στα ρώσικα. Γεννήθηκαν σαν όργανα πάλης όλων των εργατών, σαν μεγάλες απεργιακές επιτροπές και στην πορεία έγιναν τα κύτταρα της νέας εξουσίας. Από τότε, κάθε φορά που η εργατική τάξη μπαίνει σε μια τροχιά μετωπικής σύγκρουσης με το σύστημα, γεννάει τέτοιες μορφές δημοκρατικής οργάνωσης του αγώνα και της εξουσίας της. Τα ονόματα μπορεί να διαφέρουν από χώρα σε χώρα και από δεκαετία σε δεκαετία αλλά η ουσία παραμένει η ίδια.

Ο Λένιν δεν έμεινε σε αυτές τις θεωρητικές θέσεις. Το 1917 χρειάστηκε να δώσει μια σκληρή "πρακτική" μάχη. Το σύνθημά του ήταν "Όλη η εξουσία στα σοβιέτ!", όλη η εξουσία στα συμβούλια των εργατών και των στρατιωτών. Και για να γίνει πράξη αυτό το σύνθημα χρειάστηκε και κάτι άλλο.

Ένα επαναστατικό κόμμα που θα έπειθε αυτά τα συμβούλια να πάρουν την εξουσία και θα έμπαινε μπροστά στην οργάνωση αυτής της μάχης. Το όνομα του Λένιν είναι επίσης ταυτισμένο με ένα τέτοιο κόμμα, τους Μπολσεβίκους. Ένα κόμμα που συσπείρωνε τους πιο μαχητικούς εργάτες και τους οργάνωνε για την επαναστατική προοπτική. Οι Μπολσεβικοι δεν διαμορφώθηκαν σαν κόμμα στη φωτιά της επανάστασης. Είχαν πίσω τους χρόνια εμπειρίας από την παρέμβαση τους στο κίνημα, ακόμα και σε εποχές που η επανάσταση έμοιαζε μακρινό όνειρο. Τα εργατικά συμβούλια θα υπήρχαν και χωρίς τους Μπολσεβίκους. Όμως, δεν θα νικούσαν χωρίς αυτούς.

Λέανδρος Μπόλαρης


Τρότσκι: Διαρκής Επανάσταση

Οι επαναστατικές ιδέες του μαρξισμού θα μένανε λειψές χωρίς την συμβολή του Λέοντα Τρότσκι. Η βασική συνεισφορά του είναι η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης. Ο Τρότσκι σε πολύ νεαρη ηλικία εκλέχτηκε πρόεδρος του πρώτου σοβιέτ, εκείνου που συγκρότησαν οι εργάτες της Πετρούπολης στην Ρωσία κατά τη διάρκεια της πρώτης ρώσικης επανάστασης το 1905. Η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης στηρίχτηκε σε αυτή την εμπειρία.

Το έναυσμα για τη διατύπωσή της ήταν τα ζητήματα που είχε να αντιμετωπίσει η αριστερά της Ρωσίας εκείνη την εποχή. Ολες οι πτέρυγές της συμφωνούσαν ότι η τσαρική απολυταρχία πρέπει να ανατραπει επαναστατικά. Αλλά ποια τάξη θα ήταν στο κέντρο αυτής της ανατροπής και ποια θα έπαιρνε την εξουσία; Η απάντηση του Τρότσκι ήταν: η εργατική τάξη. Μπορεί να ήταν μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού, εκείνη την εποχή, αλλά βρισκόταν στα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτικά κέντρα, συγκεντρωμένη σε μεγάλους αριθμούς. Κι όταν ανέτρεπαν την τυραννία του Τσάρου, των ευγενών και των στρατηγών τους, δεν θα επέστρεφαν στο εργοστάσιο για να υποστούν αγόγγυστα την τυραννία του καπιταλιστή. Θα χρησιμοποιούσαν την εξουσία τους για να ικανοποιήσουν τα δικά τους, ταξικά συμφέροντα, για να ξεκινήσουν να χτίζουν τον σοσιαλισμό.

Κύμα

Μια τέτοια εξουσία, υποστήριζε ο Τρότσκι, θα πυροδοτούσε ένα κύμα συμπαράστασης και επαναστάσεων στην Ευρώπη. Η βοήθεια της διεθνούς εργατικής τάξης θα γινόταν η ασπίδα της επανάστασης και ο όρος για το βάθαιμά της.

Η στρατηγική του Τρότσκι επιβεβαιώθηκε από την πορεία της Ρώσικης Επανάστασης το 1917. Τα σοβιέτ των εργατών δεν έμειναν στα μισά του δρόμου, αλλά πήραν την εξουσία. Η συνέχεια ήταν πράγματι ένα κύμα επαναστάσεων σε όλο τον κόσμο. Η ήττα τους καθόρισε την πορεία της Ρώσικης Επανάστασης.

Η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης δεν ανήκει στο ιστορικό παρελθόν. Στην καρδιά της βρίσκεται η κεντρική ιδέα του μαρξισμού: η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας. Το μέχρι που μπορεί να φτάσει αυτή η τάξη στους αγώνες της, δεν το καθορίζουν κάποιοι σιδερένιοι νόμοι της ιστορίας αλλά το ποιες ιδέες και ποια οργάνωση έχει το πάνω χέρι όταν η τάξη μπαίνει στη μάχη.

Υπάρχει κι ένα άλλο σημείο που είναι απολύτως επίκαιρο σήμερα. Από οποιαδήποτε αφετηρία και αν ξεκινάει η εργατική τάξη να παλεύει, από την ίδια της την θέση στην κοινωνία έχει την τάση να γενικεύει, να φτάνει στη σύγκρουση με τον καπιταλισμό συνολικά. Είτε ξεκινάει από την πάλη ενάντια σε μια δικτατορία, ενάντια σε μια μισητή κυβέρνηση, ενάντια σε μια γενικευμένη επίθεση στο βιοτικό επίπεδο και τις κατακτήσεις της, η δυναμική της την οδηγεί στην αναζήτηση των τρόπων για να επιβάλει το δικό της, εργατικό, έλεγχο στην οικονομία και σε όλη την κοινωνία. Για να βαδίσει αυτό το δρόμο που οδηγει στην επανάσταση με επιτυχία, χρειάζεται μια ξεκάθαρη επαναστατική δύναμη στο κέντρο της. Αυτό είναι άλλωστε και το στοίχημα των αγώνων που δίνουμε σήμερα.


Το Occupy Wall Street στις Σχολές

Νομική

Λίγες μέρες πριν τις φοιτητικές εκλογές, όπου οι αντικαπιταλιστές των ΕΑΑΚ παλεύουμε να δυναμώσουμε την προοπτική των αγώνων και της ανατροπής του καπιταλισμού, και μέσα από αυτή τη μάχη να βγει πιο δυναμωμένη η αριστερά στις σχολές, οι φοιτητές του ΣΕΚ πήραμε την πρωτοβουλία να ανοίξουμε παράλληλα την κουβέντα για το διεθνές κίνημα αντίστασης και την έμπνευση που έχει δώσει το ντόπιο εργατικό κίνημα σε αγωνιστές σε όλο τον κόσμο.

Καλέσαμε λοιπόν τον Ματ Σμάκερ, ο οποίος ήρθε για να πάρει μέρος στο φεστιβάλ του Μαρξισμού που ξεκινάει την επομένη των εκλογών, να έρθει στη Νομική. Μας μετέφερε τις εμπειρίες που έχει αποκομίσει ο ίδιος οργανώνοντας το Occupy Wall Street, αλλά και τους προβληματισμούς σε σχέση με το πώς μπορεί να γίνει αυτό το κίνημα πιο δυνατό.

Οι ερωτήσεις κινήθηκαν γύρω από το κατά πόσο υπάρχει οργανωμένη αριστερά στην Αμερική που να μπορεί να συνδέει τα κινήματα από περιοχή σε περιοχή, αλλά και να τα συνολικεύει πολιτικά. Το κατά πόσο μέσα στο κίνημα αυτό έχουν αναπτυχθεί δεσμοί με συνδικάτα και άλλες συλλογικότητες. Η απάντηση ήταν ότι έχουν γίνει διάφορα βήματα σύνδεσης, αλλά ότι οι σύντροφοι έχουν ακόμα πολύ δρόμο στην προσπάθειά τους. Μας ζήτησε επίσης συμβουλές κινηματικές αλλά και σε σχέση με την οργάνωση γιατί όπως μας είπε αυτά που συμβαίνουν στην Ελλάδα έπαιξαν εξ’ αρχής καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του Ο.W.S. και θέλουν να συνεχίσουν!

Εμείς θα συνεχίσουμε την κουβέντα με τον Ματ την Κυριακή στις 12.00 στο Μαρξισμό!!

Έλλη Πανταζοπούλου, Οικονομικό Νομικής


Πάντειο

Κάναμε εκδήλωση στον Κήπο της Παντείου με ομιλητή τον Ματ Σμάκερ από το Κίνημα Occupy Wall Street τη Δευτέρα 14 Μάη. Στην εκδήλωση συμμετείχαν πολλοί φοιτητές για να ακούσουν τον Ματ που μας μίλησε όχι μόνο για το κίνημα που οργανώνει και ο ίδιος, αλλά για την συνολική κατάσταση στην Αμερική.

Μας μίλησε ακόμα για την εξέλιξη της αριστεράς όλα αυτά τα χρόνια και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Το Occupy Wall Street ξανάβγαλε πολύ κόσμο στους δρόμους, ήταν μια εξέλιξη που δεν την περίμεναν ακόμα και αυτοί που το ξεκίνησαν. Η προσπάθεια τώρα είναι να απλωθεί σε όλη την Αμερική. Μάλιστα, έχουν αρχίσει να φτιάχνονται οργανώσεις σε πόλεις για να μην παραμείνει η δράση του μόνο στην οργάνωση διαδηλώσεων. Ο Ματ μας μετέφερε την αλλαγή του κόσμου, πολιτικά έχουν αλλάξει τα πράγματα προς το καλύτερο. Ο κόσμος διεκδικεί.

Μπήκαν ερωτήσεις από τους φοιτητές που παρακολουθούσαν όπως αν το κίνημα ήταν αυθόρμητο, αν έχει κάποια ιδεολογική βάση, αν επηρεάστηκαν από την Αραβική Άνοιξη, πως οργανώνονται πιο συγκεκριμένα.

Ανανεώσαμε το ραντεβού μας στο Μαρξισμό για να ακούσουμε περισσότερα από τον πραγματικά καλό συνομιλητή, Ματ Σμάκερ.

Άγγελος Μιχαηλίδης