Πριν 93 χρόνια τα Σοβιέτ έπαιρναν την εξουσία στη Ρωσία. Να τι σημαίνει εργατική επανάσταση

Ενενήντα τρία χρόνια μετά, θα ακούσουμε διάφορες εκδοχές του γνωστού τροπαριού που ακούμε τόσα χρόνια: αυτά είναι ιστορίες του παρελθόντος, για αθεράπευτους νοσταλγούς της κραταιάς ΕΣΣΔ ή κάποιους ιδεοληπτικούς που θέλουν να επιβάλλουν τις ουτοπίες τους στην πραγματική κοινωνία που είναι πολύ διαφορετική και έχει διαφορετικές ανάγκες.

 

Πριν μερικά χρόνια τέτοιες φωνές ακούγονταν επιθετικά, γεμάτες σιγουριά. Σήμερα, ακούγονται κακόηχα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι κατανοούν ότι αυτό το σύστημα δεν λειτουργεί, ότι η κοινωνία χρειάζεται αλλαγή εκ θεμελίων. Το ζήτημα είναι ποιος θα το κάνει αυτό, με ποιον τρόπο και με ποια προοπτική.

Σ’ αυτό έγκειται η επικαιρότητα της Επανάστασης του Οκτώβρη. Επαναστάσεις και εξεγέρσεις υπήρξαν πολλές στην ανθρώπινη ιστορία, και οι εργατικές επαναστάσεις  δεν έλειψαν από τον 20ο αιώνα. Όμως, μια είναι η επανάσταση που ανέτρεψε πραγματικά την εξουσία των καπιταλιστών: αυτή που έκαναν οι εργάτες στην Ρωσία τον Οκτώβρη του 1917.

Τα διδάγματά της μπορούν να γίνουν εργαλείο για όσους και όσες αμφισβητούν τον καπιταλισμό σήμερα στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Στις  28 Νοέμβρη το περιοδικό Σοσιαλισμός από τα Κάτω οργανώνει ένα μονοήμερο συζητήσεων με γενικό τίτλο «Η κοινωνία αλλάζει με επαναστάσεις», εμπνευσμένες από τους αγώνες των εργατών ενάντια στο Μνημόνιο και την κρίση του συστήματος. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι κομμάτι αυτής  της συζήτησης.

Στην ιστορία των κοινωνιών έρχονται περίοδοι που όλα γυρίζουν τα πάνω κάτω, κάθε τι σταθερό μοιάζει να αποσαθρώνεται, που ο χρόνος λες και συμπιέζεται, μια ώρα είναι σαν ένα χρόνο κανονικής ζωής. Οι επαναστάσεις είναι τέτοιες περίοδοι και η Ρωσία του 1917 ζούσε τη μεγαλύτερη επανάσταση της ιστορίας.

Οι επαναστάσεις δεν είναι γέννημα της θέλησης κάποιων αποφασισμένων. Ούτε προϊόν της οργής και της πίκρας που παράγει μια ζωή εκμετάλλευσης, καταπίεσης. Χρειάζονται το πρώτο στοιχείο και εκφράζουν το δεύτερο. Όμως για να ξεσπάσουν χρειάζονται κάποιες συγκεκριμένες συνθήκες. Απλά, η κοινωνία να μην μπορεί να λειτουργεί όπως παλιά.

Αυτό ήταν η Ρωσία το 1917. Ήταν μια μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη, ένας στρατιωτικός κολοσσός, που στηριζόταν στις πιο καθυστερημένες κοινωνικές σχέσεις στην Ευρώπη. Δεκάδες εκατομμύρια αγρότες ζούσαν στην αμάθεια, στην φτώχεια, τυπικά ελεύθεροι αλλά στην ουσία κάτω από το κνούτο και τη ναγκάικα (είδη μαστιγίων) των γαιοκτημόνων και της καταπιεστικής κρατικής μηχανής του Τσάρου. Για τους άλλους λαούς της Αυτοκρατορίας, τους μη ρώσικους πληθυσμούς αυτή η καταπίεση ήταν διπλή. Η Ρωσία ήταν «η φυλακή των λαών».

Το 1914 ο Τσάρος Νικόλαος Β’ έβαλε την Ρωσία στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν έσπευσε υποτίθεται να βοηθήσει τους Σέρβους αδελφούς απέναντι στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία των Αψβούργων. Στην πραγματικότητα, το έκανε γιατί και η Αυλή του, αλλά και οι Ρώσοι τραπεζίτες και βιομήχανοι εξαρτιόταν από το γαλλικό και βρετανικό χρηματιστικό κεφάλαιο και γιατί είχαν τις δικές τους ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες, τους προαιώνιους πόθους διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Όμως, ο πόλεμος ήταν σκέτη καταστροφή. Η μια ήττα διαδεχόταν την άλλη. Στον τρίτο του χρόνο, οι νεκροί έφταναν τα τρία εκατομμύρια. Η οικονομία κατέρρεε, η ύπαιθρος με το ζόρι κατάφερνε να θρέψει τις πόλεις, το σιδηροδρομικό δίκτυο δεν μπορούσε να αντέξει τον όγκο των μετακινήσεων. Τα πάντα βούλιαζαν, αποσυντίθενταν.

Η Οχράνα, η μυστική πολιτική αστυνομία, στις εκθέσεις της κατέγραφε τη διογκούμενη κοινωνική δυσαρέσκεια. Το ξέσπασμα του πολέμου το 1914 είχε ανακόψει με την πατριωτική υστερία ένα μαχητικό κύμα εργατικών αγώνων· τον Ιούλη του 1914 οι απεργοί έστηναν οδοφράγματα στις κεντρικές αρτηρίες της Πετρούπολης. Το φάντασμα της επανάστασης επέστρεφε.

Η επανάσταση του Φλεβάρη

Τον Φλεβάρη (24 με το παλιό ημερολόγιο) ήρθε η έκρηξη. Την ξεκίνησαν εργάτριες της Πετρούπολης που αποφάσισαν να τιμήσουν την Διεθνή Μέρα της Γυναίκας με διαδήλωση (το εργατικό κίνημα γιόρταζε την Πρωτομαγιά και τη Μέρα της Γυναίκας με βάση το νέο ημερολόγιο). Η διαδήλωση οργανώθηκε και κατέληξε σε συγκρούσεις με την αστυνομία και λεηλασίες φούρνων, οι ελλείψεις σε τρόφιμα είχαν ήδη αρχίσει να γίνονται αισθητές στις εργατικές συνοικίες.

Στις εργάτριες συμπαραστέκονται οι εργάτες, με απεργίες. Οι απεργίες γίνονται μια, γενική απεργία, και δίπλα στα συνθήματα για ψωμί, προβάλλουν τα συνθήματα για ειρήνη και το κάτω ο Τσάρος.

Το κρίσιμο σημείο ήταν τι θα έκανε ο στρατός. Η «φρουρά» της Πετρούπολης αποτελούνταν από εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες, σε εφεδρεία για το μέτωπο. Η συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν αγρότες. Το 1905 στην προηγούμενη μεγάλη επανάσταση, οι αξιωματικοί κατάφεραν να ελέγξουν το στρατό και να οδηγήσουν τα πιο καθυστερημένα συντάγματα ενάντια στους επαναστατημένους εργάτες.

Το 1917 προσπάθησαν, αλλά απέτυχαν παταγωδώς. Οι φαντάροι έδεσαν τους αξιωματικούς, και άνοιξαν τους στρατώνες στους εργάτες. Τα συντάγματα και οι μοίρες τεθωρακισμένων βγήκαν στους δρόμους, με τις μουσικές να παίζουν, αλλά οι σημαίες που ανέμιζαν ήταν κόκκινες.

Στις 28 Φλεβάρη η επανάσταση είχε νικήσει. Ο Τσάρος παραιτήθηκε. Μια αυτοκρατορία τεσσάρων αιώνων γκρεμίστηκε μέσα σε τέσσερις μέρες. Ποιος είχε την εξουσία; Η Επιτροπή της Δούμας (του ψευτοκοινοβουλίου που είχε ο Τσάρος) αποτελούνταν από φιλελεύθερους (και όχι πολύ φιλελεύθερους) αστούς που φοβόνταν περισσότερο τις «επικίνδυνες τάξεις» παρά επιθυμούσαν  να ξεφορτωθεί την απολυταρχία. Αυτοί συγκρότησαν μια Προσωρινή Κυβέρνηση. Έργο της να συνεχίσει τον πόλεμο και να αναβάλει τις κοινωνικές αλλαγές για «μετά».

Τα συμβούλια των εργατών

Σε μια διπλανή αίθουσα από ‘κει που οι εμφανώς τρομοκρατημένοι αστοί συγκροτούσαν την Προσωρινή Κυβέρνηση, έκανε την πρώτη του συνεδρίαση το Σοβιέτ της Πετρούπολής. Σοβιέτ είναι τα αρχικά των ρώσικων λέξεων που σημαίνουν «συμβούλιο αντιπροσώπων». Συμβούλια εργατών αντιπροσώπων, συμβούλια στρατιωτών αντιπροσώπων. Συμβούλια «σκύλων αντιπροσώπων» όπως τα ονόμαζαν περιφρονητικά –και λυσσασμένα- οι αστοί. Μα πώς είναι δυνατόν αυτοί οι εργάτες, οι ξυπόλυτοι, οι πλύστρες να κάνουν και συμβούλια και να έχουν άποψη;

Μπορούσαν. Η εργατική τάξη της Ρωσίας ήταν ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού των 165 εκατομμυρίων. Οχι παραπάνω από 15% με 20%. Το ποσοστό των βιομηχανικών εργατών ήταν ακόμα μικρότερο, όλοι μαζί δεν ξεπερνούσαν τα 6 εκατομμύρια. Ομως, χωρίς αυτούς δεν κινιόταν τίποτα.

Στην Πετρούπολη, το λίκνο της επανάστασης, σε ένα πληθυσμό 1,5 με 2 εκατομμύρια βρίσκονταν, ζούσαν και δούλευαν 400.000 βιομηχανικοί εργάτες. Η μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν συγκεντρωμένη σε γιγάντια εργοστάσια, στις εγκαταστάσεις του Πουτίλοφ δούλευαν ολημερίς και ολονυχτίς 30.000 εργάτες. Ο ρώσικος καπιταλισμός συνδύαζε τις πιο καθυστερημένες συνθήκες με τα πιο αναπτυγμένα εργοστάσια στην Ευρώπη.

Κι η εργατική τάξη ήταν η πιο μαχητική της εποχής. Το 1905 είχε κάνει την πρώτη επανάσταση. Τότε είχαν γεννηθεί τα σοβιέτ, στην αρχή ως απεργιακή επιτροπή, που γρήγορα απέκτησε τόσο μεγάλο κύρος ώστε έγινε πολιτικό όργανο, η «εργατική κυβέρνηση».

Το 1917 τα σοβιέτ ανασυστάθηκαν σε γιγάντια κλίμακα. Μέχρι τον Οκτώβρη είχαν φτιαχτεί εννιακόσια σε όλη τη χώρα. Εργάτες και στρατιώτες έστελναν αντιπροσώπους σε αυτά.

Τα σοβιέτ ήταν μια παράλληλη εξουσία, για την ακρίβεια η Προσωρινή Κυβέρνηση υπήρχε όσο η ηγεσία των σοβιέτ επέμενε να την στηρίζει. Μια από τις πρώτες ενέργειες του Σοβιέτ της Πετρούπολης ήταν η «Διαταγή υπ’ αρ.1». Σύμφωνα με αυτή οι επιτροπές στις στρατιωτικές μονάδες αποκτούσαν αποφασιστικές αρμοδιότητες και τα περισσότερα προνόμια των αξιωματικών καταργούνταν. Στην ουσία, ένοπλη δύναμη –την καρδιά της κάθε κρατικής εξουσίας- μπορούσε να διαθέσει μόνο το σοβιέτ.

Τα πάντα, από τον εφοδιασμό της πόλης μέχρι το ζήτημα των αδειών για τους φαντάρους για να πάνε να βοηθήσον τους γέρους στα χωριά με τη σοδειά, περνούσαν από το σοβιέτ.

Η κυβέρνηση θεωρούσε ότι είναι αδιανόητο να επιβληθεί το πιο παλιό αίτημα των εργατών, το οχτάωρο σε συνθήκες πολέμου με τον «εχθρό προ των πυλών». Τα συνοικιακά σοβιέτ της Πετρούπολης είχαν άλλη άποψη. Ξεκίνησαν γενική απεργία για την επιβολή του. Εν τέλει, το οχτάωρο επιβλήθηκε από τα κάτω, με το «έτσι θέλω» των εργατών.

Εργατική δημοκρατία

Το σοβιέτ είχε αυτή τη δύναμη γιατί βασιζόταν στη γνήσια δημοκρατία. Καταρχήν, δεν έμοιαζαν με «της βουλής τα έδρανα» όπου απλώνουν τις κοιλιές τους οι βουλευτές. Ήταν σώματα που συζητούσαν, αποφάσιζαν και εφάρμοζαν τις αποφάσεις τους τα ίδια.

Μπορούσαν να το κάνουν αυτό, γιατί οι αντιπρόσωποι δεν ήταν επαγγελματίες πολιτικοί. Τους εξέλεγαν οι συνάδελφοί τους στα εργοστάσια και τους χώρους δουλειάς. Στα σοβιέτ δεν συμμετείχαν μόνο οι εργάτες, αλλά ο τρόπος που λειτουργούσε η πρωτοπορία της κοινωνίας, η εργατική τάξη, έδινε το παράδειγμα και σε όλα τα καταπιεσμένα στρώματα.

Οι αντιπρόσωποι στα σοβιέτ ήταν εργάτες και φαντάροι, δεν είχαν κανένα ιδιαίτερο προνόμιο. Για τις μέρες και τις ώρες που ξόδευαν εκεί, πληρώνονταν με τον κανονικό μισθό τους, τα σοβιέτ το είχαν επιβάλει στους εργοδότες. Και ήταν άμεσα ανακλητοί. Όταν οι εκλογείς αποφάσιζαν ότι οι αντιπρόσωποι που είχαν στείλει δεν έκαναν αυτό που πρέπει είχαν την δυνατότητα να τους ανακαλέσουν.

Λίγους μήνες πριν τον Οκτώβρη, ο Λένιν, ο ηγέτης του κόμματος των μπολσεβίκων ολοκλήρωσε μια εργασία που είχε ξεκινήσει από τις αρχές του 1916. Ηταν το κλασσικό πια βιβλίο του «Κράτος και Επανάσταση». Σ’ αυτό θύμιζε τη μαρξιστική διδασκαλία για το κράτος. Ακόμα και στο πιο δημοκρατικό αστικό καθεστώς, έγραφε, η δημοκρατία δεν πάει από το δικαίωμα των εκμεταλλευόμενων να επιλέγουν κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια ποιος απατεώνας θα τους κοροϊδέψει από τα έδρανα του κοινοβουλίου.

Ο Μαρξ, ο Ενγκελς και ο Λένιν υποστήριζαν ότι το αστικό κράτος πρέπει να ανατραπεί, «να μην μείνει πέτρα πάνω στην πέτρα». Και στη θέση του να μπει ένα «κράτος τύπου Κομμούνας».

Η Κομμούνα του Παρισιού το 1871 έδωσε τις πρώτες φευγαλέες εικόνες της εργατικής εξουσίας, της εργατικής δημοκρατίας. Ο Ενγκελς είχε γράψει μερικά χρόνια αργότερα απαντώντας στις συκοφαντίες για την καταπιεστική κοινωνία που τάχα οραματίζονταν οι μαρξιστές: «Θέλετε, κύριοι, να δείτε τι είναι η περίφημη δικτατορία του προλεταριάτου; Κοιτάξτε την Παρισινή Κομμούνα».

Ο Μαρξ είχε γράψει ότι με την Κομμούνα οι εργάτες του Παρισιού έκαναν «έφοδο στον ουρανό». Ομως, το πρώτο εργατικό κράτος στην ιστορία, κυβέρνησε μόνο μια πόλη και μόλις για 71 μέρες. Στην Ρωσία του 1917 η «Κομμούνα» θα ήταν νικηφόρα και θα διαρκούσε πολύ περισσότερο σε μια αχανή χώρα.

Ο κόκκινος Οκτώβρης

Όμως πριν χρειαζόταν να πάρουν τα σοβιέτ όλη την εξουσία στα χέρια τους. Ανάμεσα στον Φλεβάρη και τον Οκτώβρη του 1917 η επανάσταση έζησε μια ολόκληρη διαδοχή φάσεων: κάποιες στιγμές, όπως μετά την καταστολή του κινήματος του Ιούλη στην Πετρούπολη, έμοιαζε ότι οι εργάτες είχαν ηττηθεί, ότι η αντίδραση είχε επικρατήσει και ότι τα σοβιέτ είχαν μετατραπεί σε μια βοηθητική υπηρεσία του αστικού καθεστώτος που μετρούσε μέρες. Ομως, τελικά, αποδείχτηκε ότι δεν ήταν έτσι: η παρέμβαση των μπολσεβίκων έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο σε αυτό το σημείο.

Τον Οκτώβρη του 1917, η εργατική τάξη έγινε η εξουσία στην Πετρούπολη και σύντομα σε ολόκληρη την Ρωσία. Ήταν το «πανηγύρι των καταπιεσμένων» για να θυμηθούμε μια άλλη φράση του Μαρξ. Στους επόμενους μήνες η Ρωσία γνώρισε μια έκρηξη δημιουργικότητας και δημοκρατίας από τα κάτω. Είναι μύθος ότι ο Οκτώβρης ήταν ένα πραξικόπημα των μπολσεβίκων που ήθελαν να μετατρέψουν την κοινωνία σε απέραντο στρατώνα.

Η εργατική εξουσία έλυσε σε μερικές μέρες όσα δεν είχε τολμήσει να λύσει ο καπιταλισμός στην Ρωσία και σε όλο τον κόσμο. Δικαιώματα που σήμερα θεωρούνται στοιχειώδη, όπως του διαζυγίου και του πολιτικού γάμου καθιερώθηκαν πρώτη φορά από την επανάσταση. Η γη μοιράστηκε στους αγρότες, οι εργάτες δεν είχαν κανένα συμφέρον να κρατάνε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους στην σκλαβιά. Το ίδιο ελεύθερα έγιναν όλα τα έθνη της Ρωσίας. Η εκπαίδευση απελευθερώθηκε από τον ζουρλομανδύα του ανταγωνισμού και της κατασταλτικής ιεραρχίας.

Η εργατική τάξη είναι η κοινωνική δύναμη που έχει συμφέρο να απελευθερώσει όλη την κοινωνία από τα δεσμά της καταπίεσης, της εκμετάλλευσης και της άγνοιας. Αυτό ξεκίνησε να κάνει με απαράμιλλο ηρωισμό η εργατική τάξη της καθυστερημένης Ρωσίας τον Οκτώβρη του 1917.