Ο σεισμός της Χιλής ήταν πολύ πιο ισχυρός από εκείνον που χτύπησε την πρωτεύουσα της Αϊτής, Πορ-ο-Πρενς, πριν από δύο μήνες, και επηρέασε μια πολύ ευρύτερη περιοχή. Δεν είναι ακόμη ξεκάθαρες οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της καταστροφικής δόνησης. Ο αριθμός των νεκρών είναι πολύ μικρότερος από της Αϊτής, περίπου 1000. Ομως κάπου ενάμισυ εκατομμύριο σπίτια έπαθαν ζημιές και 500.000 από αυτά έχουν χτυπηθεί σοβαρά. Στην προάστιο του Σαντιάγο, Λάμπα, ο σεισμός προκάλεσε πυρκαγιά σε τρία εργοστάσια πλαστικών και απελευθερώθηκε χημικό νέφος.
Αυτά είναι τα γεγονότα, ή τουλάχιστον ορισμένα από αυτά. Οι σεισμοί είναι βίαια φαινόμενα που προκαλεί η φύση, και η Χιλή είναι πολύ ευάλωτη σε αυτούς. Ομως ο τρόμος της επόμενης μέρας έχει ανθρώπινη προέλευση. Πολλά από τα γεγονότα που συνέβησαν μετά το σεισμό που πραγματοποιήθηκε στις 3.30 το πρωί, το Σάββατο 27 Φλεβάρη μοιάζουν να έχουν ξαναγίνει. Η αρχική ανταπόκριση της κυβέρνησης της Μισέλ Μπατσελέτ ήταν αργή και διστακτική. Χρειάστηκαν μέρες για να φτάσουν τρόφιμα και νερό στους πληγέντες. Η κυβέρνηση αρνήθηκε προσφορές άμεσης βοήθειας που έγιναν από το Μεξικό, την Ταϊβάν και άλλους.
Οι άμεσες ανάγκες των ανθρώπων μετά από μια καταστροφή είναι τα βασικά για την επιβίωση: τροφή, νερό και ένα ασφαλές μέρος. Οταν αυτά δεν τους προσφέρονται, θα δράσουν μόνοι τους. Πολλά διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία είχαν καταφέρει να στείλουν τους απεσταλμένους τους στις κατεστραμμένες περιοχές μέσα σε λιγότερο από 24 ώρες. Οι επίσημες επικοινωνίες, όμως, αποδείχθηκαν λιγότερο αποτελεσματικές. Το χιλιανό πολεμικό ναυτικό, για παράδειγμα, δεν κήρυξε συναγερμό παρόλο που είχε προβλεφθεί ότι θα προκληθεί τσουνάμι. Μετά το τσουνάμι, το ναυτικό ισχυρίστηκε ότι είχε στείλει ένα φαξ!
Καθώς η βοήθεια δεν ερχόταν, ο κόσμος πήρε τα πράγματα στα χέρια του. Ολοι έβλεπαν πως στις πιο πλούσιες περιοχές του Σαντιάγο υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα και οι τηλεφωνικές επικοινωνίες αποκαταστάθηκαν σχεδόν αμέσως. Στο μεταξύ, οι περιοχές της εργατικής τάξης έπρεπε να περιμένουν μία βδομάδα. Τα σούπερ-μάρκετ που έμειναν όρθια σε περιοχές όπως η πόλη Κονσεπσιόν, κοντά στο επίκεντρο του σεισμού, ανέβασαν αμέσως τις τιμές στα προϊόντα.
Ο κόσμος αντέδρασε με θυμό, όπως ήταν αναμενόμενο, και πήραν ό,τι χρειάζονταν (ή ήθελαν) από σούπερ-μάρκετ σαν το Λίντερ. Η Γουολ-Μαρτ, η πολυεθνική με τη δεύτερη μεγαλύτερη πελατεία στον κόσμο (μετά την Εξον Μόμπιλ), είναι η ιδιοκτήτρια του Λίντερ. Η αναζήτηση τροφής ονομάστηκε «πλιάτσικο» μέσα στην τεταμένη ατμόσφαιρα της καταστροφής. Και έτσι δικαιολογήθηκε η επιβολή στρατιωτικού νόμου -ακριβώς όπως έγινε και στην Αϊτή. Ο στρατός άρχισε να παρεμβαίνει όχι για να φέρει βοήθεια αλλά για να προστατεύσει τα απειλούμενα μαγαζιά και τις περιουσίες.
Επιθέσεις
Εγιναν αναφορές ότι στρατιώτες έστηναν ενέδρες σε κόσμο που έκανε «πλιάτσικο», κάνοντας χρήση δακρυγόνων και αντλιών νερού στην Κονσεπσιόν. Ο στρατός, στην πόλη Ταλκαουάνο, επιτέθηκε στον κόσμο που προσπαθούσε να ανοίξει ένα κοντέινερ όπου πίστευαν πως υπήρχαν μπανάνες, ζάχαρη και λάδι.
Φαίνεται ότι στη Χιλή υπήρξε μικρότερη κοινωνική αλληλεγγύη σε σχέση με την Αϊτή. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι στην Αϊτη ο κόσμος δεν είχε τίποτα για να μοιράσει. Ομως οι αιτίες είναι βαθύτερες και έχουν να κάνουν με την πρόσφατη ιστορία της Χιλής. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο στρατός παίρνει τον έλεγχο της χώρας. Συνέβη και το 1973, όταν το στρατιωτικό πραξικόπημα του Αουγούστο Πινοτσέτ ανέτρεψε την εκλεγμένη αριστερή κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε. Στρατιωτικός νόμος είχε επιβληθεί σε ορισμένες περιοχές προτού καν πραγματοποιηθεί το πραξικόπημα.
Πλέον στηνόταν ένα κράτος που τρομοκρατούσε τον πληθυσμό του. Το δραστήριο και μαχητικό συνδικαλιστικό κίνημα της Χιλής συντρίφτηκε. Η Αριστερά διαλύθηκε με δολοφονίες, βασανιστήρια και εξορίες. Οι κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που είχε φέρει ο Αλιέντε ανατράπηκαν. Ηταν οι τέλειες συνθήκες για το πρώτο πείραμα νεοφιλελεύθερης οικονομίας. Η οικονομία άνοιξε διάπλατα για τις ξένες επενδύσεις. Πολυεθνικές εταιρείες μετέφεραν την παραγωγή τους στη Χιλή, όπου τα συνδικάτα είχαν απαγορευτεί και η εργασία ήταν φτηνή.
Ο θαυμασμός της Μάργκαρετ Θάτσερ για το καθεστώς του Πινοτσέτ είχε να κάνει σε μεγάλο βαθμό με το γεγονός ότι είχει ιδιωτικοποιήσει την οικονομία. Τα ταμεία των συντάξεων, για παράδειγμα, έφυγαν από το κράτος και άρχισαν να παράγουν τεράστια -και όπως αποδείχθηκε, απατηλά- κέρδη για τους επενδυτές. Η υγεία και η παιδεία ιδιωτικοποιήθηκαν. Η εταιρεία ύδρευσης πουλήθηκε σε επιχειρήσεις που χρησιμοποιούσαν το νερό σε ορυχεία και το έστελναν μολυσμένο στην κατανάλωση.
Τα τελευταία 20 περίπου χρόνια υπήρχε έκρηξη στην οικοδομική δραστηριότητα. Αυτή όμως συνέβη σε συνθήκες νεοφιλελευθερισμού με ελάχιστους ελέγχους στις οικοδομές και με τα πιστοποιητικά να πωλούνται και να αγοράζονται με σκοπό το κέρδος. Τα καινούργια κτίρια δεν ήταν για τους φτωχούς και τους εργάτες, αλλά για τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις που απολάμβαναν τους καρπούς του συστήματος της ελεύθερης αγοράς υπό τον Πινοτσέτ.
Η τραγωδία της Χιλής είναι ότι οι κυβερνήσεις που ανέλαβαν μετά την αποχώρηση του Πινοτσέτ το 1990 δεν τον πέρασαν από δίκη. Ούτε ανέτρεψαν την οικονομική ισχύ που είχε συγκεντρώσει αυτός και η οικογένειά του. Ενας Χριστιανοδημοκράτης (ο Εδουάρδο Φρέι, που είχε υποστηρίξει την ανατροπή του Αλιέντε) και δύο πρόεδροι προερχόμενοι από το Σοσιαλιστικό Κόμμα (συμπεριλαμβανομένης της Μπατσελέτ) δεν αμφισβήτησαν το νεοφιλελεύθερο μοντέλο. Το διατήρησαν.
Η γρήγορη επιβολή στρατιωτικού νόμου από την Μπατσελέτ και η απροθυμία της να αφήσει ξένες χώρες να βοηθήσουν ίσως συνδέεται με το τι αποκάλυψε ο σεισμός. Αυτό που φάνηκε είναι ότι στο τεράστιο χιλιανό οικονομικό πείραμα, το πολυδιαφημισμένο από τους οπαδούς της ελεύθερης αγοράς, υπήρχε επιτυχία μόνο για τους πολύ λίγους. Οι περισσότεροι Χιλιανοί συνεχίζουν να παλεύουν για την επιβίωσή τους. Πρέπει να πληρώνουν για την υγεία και την παιδεία τους. Επιβιώνουν με ένα μέσο μισθό που αντιστοιχεί μόνο στο ένα τρίτο από όσο κοστίζουν τα βασικά αγαθά που χρειάζεται μια οικογένεια για να επιβιώσει.
Η Μπατσελέτ ισχυριζόταν ότι ανήκει στην κατηγορία των νέων αριστερών προέδρων που ανέβηκαν στην εξουσία στη Λατινική Αμερική την τελευταία δεκαετία. Επί της προεδρίας της έγιναν κάποια πράγματα σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και ορισμένοι από τους βασανιστές της δικτατορίας στάλθηκαν καθυστερημένα στη δικαιοσύνη. Ομως η Μπατσελέτ πήρε αποστάσεις από τις πιο ριζοσπαστικές αμφισβητήσεις της παγκόσμιας αγοράς, όπως εκφράζονται από τον Ούγκο Τσάβες στη Βενεζουέλα και τον Εβο Μοράλες στη Βολιβία.
Τάφοι
Αυτό είναι το υπόβαθρο του σεισμού στη Χιλή. Αποτελεί έκπληξη ότι οι εργάτες στη Χιλή αντέδρασαν με οργή για τις αποτυχίες του κράτους; Η κήρυξη στρατιωτικού νόμου και η απαγόρευση κυκλοφορίας από τις έξι το απόγευμα ως το μεσημέρι το μόνο που κάνουν είναι να θυμίζουν την εποχή του Πινοτσέτ. Αυτή η «νέα» Χιλή χτίστηκε πάνω στους τάφους αυτών που πάλεψαν για μια πιο δίκαιη κοινωνία τα λίγα χρόνια της κυβέρνησης της Λαϊκής Ενότητας του Αλιέντε.
Και τώρα το εξωφρενικό είναι ότι η κυβέρνηση προτείνει να μαζευτούν χρήματα για τα θύματα του σεισμού μέσα από έναν ιδιωτικό τηλεμαραθώνιο. Δεν παίρνει τα λεφτά από τους πλούσιους που κερδοσκόπησαν στη διάρκεια αυτής της χρυσής εποχής του χιλιανού καπιταλισμού. Υπάρχουν κάποιοι στην Αριστερά που λένε ότι η αλληλεγγύη που έδειξαν οι Χιλιανοί στους πολιτικούς τους αγώνες δεν φάνηκε τώρα σε στιγμές καταστροφής. Ομως μετά από 30 χρόνια προδοσιών από αυτούς που ισχυρίζονται πως τους εκπροσωπούν, το αποτέλεσμα σε πολλούς Χιλιανούς είναι η απογοήτευση.
Το τελικό χτύπημα είναι ότι από τις 11 Μάρτη ο Σεμπαστιάν Πινιέρα είναι ο νέος πρόεδρος της χώρας. Πρόκειται για τον πλουσιότερο άνθρωπο της Χιλής και, όπως και οι νεοφιλελεύθεροι φίλοι του διεθνώς, θα πανηγυρίζει για τα τεράστια κέρδη που θα βγάλει από την ανοικοδόμηση. Για τους περισσότερους Χιλιανούς, οι καιροί που έρχονται θα είναι σκληροί. Ομως, αν σκύψουν πάνω στην ίδια τους την ιστορία με τους γενναίους και επίμονους αγώνες μπορούν να βρουν ορισμένα παραδείγματα οργάνωσης και αλληλεγγύης, και ελπίδα για το μέλλον.