Από το 1949, όταν ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός ανέτρεψε το σάπιο καθεστώς του Τσιανγκ Κάι-Σεκ και εγκατέστησε στην εξουσία του Κομμουνιστικό Κόμμα με επικεφαλής τον Μάο, οι ΗΠΑ ήταν από τους πιο σταθερούς πολέμιους του νέου καθεστώτος. Το 1950 οι στρατοί των δυο χωρών είχαν συγκρουστεί στο έδαφος της Κορέας. Οι ΗΠΑ δεν είχαν καν επίσημες διπλωματικές σχέσεις με το Πεκίνο. Αναγνώριζαν διπλωματικά ως “Δημοκρατία της Κίνας” τα υπολείμματα του παλιού καθεστώτος που είχαν εγκατασταθεί στην Ταϊβάν. Αυτό το καθεστώς κατείχε και την έδρα της Κίνας στον ΟΗΕ.
Η επίσημη επίσκεψη του Νίξον δεν προετοιμάστηκε βέβαια εν θερμώ. Ηταν το τελευταίο βήμα μιας μακράς επαναπροσέγγισης των δυο κρατών. Ο “αρχιτέκτονας” από αμερικάνικης πλευράς ήταν ο Χένρι Κίσινγκερ, εκείνη την περίοδο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας του Νίξον. Από το 1969 μέχρι την άνοιξη του 1971 πραγματοποιήθηκαν 137 συναντήσεις ανάμεσα σε Αμερικάνους και Κινέζους διπλωμάτες στην Βαρσοβία, πρωτεύουσα της Πολωνίας.
Τον Μάη του 1971, η εθνική ομάδα πινγκ-πονγκ των ΗΠΑ έγινε δεκτή με φανφάρες στην Κίνα. Ετσι καθιερώθηκε για την σινο-αμερικάνικη προσέγγιση η φράση “διπλωματία του πινγκ-πονγκ”. Τον Ιούλη της ίδιας χρονιάς ο Κίσινγκερ έκανε μια πρώτη “μυστική” επίσκεψη στο Πεκίνο. Μια από τις συνέπειές της ήταν η άρση του εμπορικού εμπάργκο της Κίνας από τις ΗΠΑ. Ακολούθησε μια δεύτερη επίσκεψη τον Οκτώβρη.
Για τον Νίξον τα αναμενόμενα κέρδη από αυτό το άνοιγμα ήταν προφανή. Καταρχήν έλπιζε ότι η Κίνα θα “λογίκευε” το καθεστώς του Βορείου Βιετνάμ. Οι ΗΠΑ ήταν βαλτωμένες σε ένα πόλεμο στον Βιετνάμ που παρά τη συντριπτική υπεροπλία τους δεν μπορούσαν να κερδίσουν.
Η αμερικάνικη επέμβαση είχε ξεκινήσει στα μέσα της δεκαετίας του '60 επί προεδρίας Κένεντι. Ο Τζόνσον που ορκίστηκε πρόεδρος μετά τη δολοφονία του Κένεντι κλιμάκωσε την αμερικάνικη συμμετοχή. Το 1968 στο έδαφος του Νότιου Βιετνάμ βρίσκονταν 400.000 αμερικάνοι στρατιώτες. Ομως, η νίκη δεν ερχόταν. Ο Νίξον κέρδισε τις εκλογές ως επικεφαλής των Ρεπουμπλικάνων στα τέλη του 1968 και υποσχέθηκε “Ειρήνη με Τιμή”. Η συνέχεια ήταν η επέκταση του πολέμου στην Καμπότζη το 1970. Το 1971 στο Βιετνάμ βρίσκονταν 100.000 αμερικάνοι στρατιώτες και τα βομβαρδιστικά Β-52 ισοπέδωναν το Βόρειο Βιετνάμ. Το αντιπολεμικό κίνημα συγκλόνιζε όλες τις μεγάλες και μικρές πόλεις των ΗΠΑ. Το πνεύμα της ανταρσίας απλώνονταν στους ίδιους τους αμερικάνους φαντάρους ακόμα και στις μονάδες που πολεμούσαν στο Βιετνάμ. Ηταν η μεγαλύτερη κρίση που είχε αντιμετωπίσει ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός.
“Σοσιαλιστικοί” πόλεμοι
Ο δεύτερος στόχος του Νίξον ήταν να στριμώξει την Ρωσία. Οι σχέσεις ανάμεσα στην Κίνα και την Ρωσία είχαν φτάσει στο ναδίρ τους το 1969. Την άνοιξη και το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, τα δυο “σοσιαλιστικά” κράτη έφτασαν στην ένοπλη σύγκρουση στη μεθόριο της Μαντζουρίας, στον ποταμό Ουσούρι.
Στα τέλη της δεκαετίας του '60 η Κίνα του Μάο ήταν το πρότυπο για πολλές χιλιάδες αγωνιστές σε όλον τον κόσμο. Για μεγάλα τμήματα της επαναστατικής αριστεράς που διαμορφωνόταν μέσα από το αντιπολεμικό κίνημα και τις εξεγέρσεις όπως τον Μάη του '68, η Κίνα ήταν η χώρα που πορευόταν πραγματικά προς τον κομμουνισμό, σε αντίθεση με την αρτηριοσκληρωτική γραφειοκρατία της Ρωσίας. Η “Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση” που είχε πυροδοτήσει ο Μάο το 1966 γινόταν πηγή έμπνευσης από τους Μαύρους Πάνθηρες στα γκέτο των Μαύρων των ΗΠΑ μέχρι τους αγωνιστές που πρωταγωνιστούσαν στις απεργίες του “καυτού φθινοπώρου” του 1969 στην Ιταλία. Αναρίθμητα κινήματα και αντάρτικα στην Ασία, την Λατινική Αμερική και την Αφρική προσπαθούσαν να ακολουθήσουν το δρόμο που έφερε τον αγροτικό στρατό του ΚΚΚ στην εξουσία, με την “ύπαιθρο” να “περικυκλώνει τις πόλεις”.
Η απόρριψη της πολιτικής της “ειρηνικής συνύπαρξης των δυο συστημάτων” ως αμάρτημα του “χρουτσοφικού ρεβιζιονισμού” ήταν μια από τις βασικές διακηρύξεις της κινέζικης ηγεσίας από το τέλος της δεκαετίας του '50 όταν η ρήξη με την Ρωσία άρχισε να γίνεται όλο και πιο έντονη. Το 1965 ο Τσεν Γι, ο Κινέζος υπουργός Εξωτερικών είχε δηλώσει ότι: “Ειρηνική συνύπαρξη με τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό που προωθεί τις πολιτικές της επιθετικότητας και του πολέμου είναι αδιανόητη”. Το 1971-72 όλα αυτά ξεχάστηκαν.
Τον Ιούνη του 1971 όταν είχε ξεκινήσει ήδη η “διπλωματία του πινγκ-πονγκ”, το αμερικάνικο ναυτικό ναρκοθετούσε το λιμάνι της Χαιφόνγκ στο Βόρειο Βιετνάμ. Λίγους μήνες αργότερα, η αμερικάνικη πολεμική αεροπορία ανακοίνωνε ότι είχε βομβαρδίσει το Βόρειο Βιετνάμ με 6,2 εκατομμύρια τόνους εκρηκτικών. Αυτά όμως ήταν ψιλά γράμματα για το καθεστώς του Μάο. Στο κοινό ανακοινωθέν που έκδωσαν οι δυο κυβερνήσεις μετά την συνάντηση, υπόσχονταν ακριβώς αυτή την ειρηνική συνύπαρξη, το διακανονισμό του ζητήματος της Ταϊβάν, τη σύσφιξη των σχέσεών τους.
Ηταν ένα σκληρό χαστούκι για ολόκληρο το κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Ο σφαγέας του Βιετνάμ, ο άνθρωπος που είχε ρίξει στη Καμπότζη περισσότερες βόμβες από όσες είχαν ρίξει οι Σύμμαχοι σε όλον τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο πρόεδρος που είχε στα χέρια του το αίμα των τεσσάρων φοιτητών του πανεπιστήμιου του Κεντ που δολοφονήθηκαν από την Εθνοφρουρά το 1970 σε αντιπολεμική διαδήλωση, γινόταν δεκτός από τον “Μεγάλο Τιμονιέρη”.
Η σχέση τους παρέμεινε θερμή. Δυο χρόνια μετά ο Νίξον θα γινόταν ο μοναδικός -μέχρι και σήμερα- πρόεδρος που θα παραιτιόταν από το αξίωμά μου για να μην αντιμετωπίσει την καθαίρεση από το Κονγκρέσο. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα του σκανδάλου του “Γουοτεργκέιτ”. Οι κινέζικες εφημερίδες δεν δημοσίευσαν ποτέ αυτές τις δραματικές αποκαλύψεις. Στα επόμενα χρόνια τα χαστούκια κι οι απογοητεύσεις για τα τμήματα της αριστεράς που κοιτούσαν με ελπίδα στην Κίνα θα έπεφταν βροχή. Από τον εναγκαλισμό του Μάο με μια σειρά δικτάτορες του “Τρίτου Κόσμου” μέχρι την επίθεση της Κίνας στο Βιετνάμ το 1979.
Επίγονοι
Στις μέρες μας γίνεται πολύς λόγος για το οικονομικό θαύμα της Κίνας. Η σχέση της κινέζικης οικονομίας με την αμερικάνικη έπαιξε τα προηγούμενα χρόνια κεντρικό ρόλο στην “ανάδυση” της Κίνας και αποτέλεσε ένα από τους βασικούς πυλώνες της παγκόσμιας οικονομίας. Σύμφωνα με την επικρατούσα αντίληψη, όλα αυτά ξεκίνησαν όταν οι “επίγονοι” του Μάο, όπως ο Τενγκ Σιαοπίνγκ που πήρε την ηγεσία το 1976 άρχισαν να εγκαταλείπουν το μαοϊκό μοντέλο και να ανοίγουν την οικονομία στις δυνάμεις της αγοράς.
Η αλήθεια είναι ότι το θεμέλιο για αυτή την πορεία το έβαλε ο ίδιος ο Μάο. Η συνάντηση του Φλεβάρη του 1972 άνοιξε κυριολεκτικά το δρόμο για όλες τις επόμενες συμφωνίες ανάμεσα στις δυο χώρες, τη συνεργασία τους τόσο σε πολιτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Δεν ήταν απλά μια κίνηση για το σπάσιμο της διεθνούς απομόνωσης της Κίνας.
Η νίκη της κινέζικης επανάστασης το 1949 ήταν μια μεγάλη ήττα για τον παγκόσμιο ιμπεριαλισμό. Ομως το καθεστώς που διαμορφώθηκε δεν είχε σχέση με τον σοσιαλισμό, παρά τις διακηρύξεις. Η εξουσία δεν πέρασε στα χέρια των εργατών ούτε των αγροτών. Η κινητήρια ιδεολογική του δύναμη ήταν ο εθνικισμός, η επιδίωξη να απαλλάξει την Κίνα από την κληρονομιά της καθυστέρησης και της λεηλασίας από τη Δύση και να γίνει μια μεγάλη οικονομική δύναμη. Από αυτή την άποψη, το νέο καθεστώς ήταν εικόνα και ομοίωση της κοινωνίας που έχτισε η σταλινική αντεπανάσταση στη δεκαετία του '30 στην Ρωσία. To 1967, η Κίνα του Μάο κατασκεύασε την πρώτη βόμβα υδρογόνου και έγινε η τέταρτη χώρα στο κόσμο με πυρηνικά όπλα. Το πυρηνικό πρόγραμμα απορρόφησε το 1/4 των ενεργειακών πόρων της χώρας.
Η Κίνα έπρεπε να ξεκινήσει από πολύ χαμηλότερο επίπεδο παραγωγικών δυνάμεων τη διαδρομή της ανάπτυξης του κρατικού καπιταλισμού. Αυτό το στοιχείο έδωσε μια διαφορετική ιδεολογική χροιά στο κινέζικο καθεστώς: Την έμφαση στην “επαναστατική θέληση” που θα μπορούσε να υπερνικήσει κάθε εμπόδιο σε αντίθεση με τον “οικονομισμό” της ρώσικης γραφειοκρατίας. Στα τέλη της δεκαετίας του '50 το “Μεγάλο Αλμα Εμπρός” του Μάο οδήγησε σε οικονομική και κοινωνική καταστροφή.
Στα μέσα της δεκαετίας του '60 η “Πολιτιστική Επανάσταση” ήταν η προσπάθεια του Μάο να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με τις αντίπαλες μερίδες στην άρχουσα τάξη. Η σύγκρουση γρήγορα ξέφυγε από τον έλεγχό τους. Για εκατομμύρια νέους και εργάτες τα συνθήματα “βομβαρδίστε τα επιτελεία” που χρησιμοποίησε δημαγωγικά ο Μάο σήμαιναν πραγματική σύγκρουση με όλη την “κόκκινη αστική τάξη”. Το 1969 ο στρατός αναλάμβανε να αποκαταστήσει την τάξη.
Σε τέτοιες συνθήκες ξεκίνησε ο Μάο τα ανοίγματα στις ΗΠΑ. Οι διάδοχοί του τα συνέχισαν και τα κλιμάκωσαν. Στηρίχτηκαν στα επιτεύγματα του κρατικού καπιταλισμού, δεν τα ανέτρεψαν. Τα τανκς που έπνιξαν στο αίμα την εξέγερση των φοιτητών και των εργατών το καλοκαίρι του '89 στην πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνου, έδωσαν τη δυνατότητα σ' αυτόν τον κρατικό καπιταλισμό να δεθεί με το δυτικό κεφάλαιο, να ανοιχτεί στην παγκόσμια αγορά. Σε αυτές τις επιλογές βασίστηκε η σημερινή ισχύς της κινέζικης άρχουσας τάξης. Θα συμφωνούν με τη δήλωση που έκανε μετά την επιστροφή του ο Νίξον, ότι επρόκειτο “Για τη βδομάδα που άλλαξε τον κόσμο”.