ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ ΤΡΟΤΣΚΙ. Τι σημαίνει ΔΙΑΡΚΗΣ επανάσταση;

Στην Ελλάδα, η προοπτική του σοσιαλισμού την οποία είχε σημαία του το ΣΕΚΕ και το επαναστατικό ΚΚΕ στα πρώτα χρόνια έδωσε τη θέση της στη «θεωρία της εξάρτησης», στα δημοκρατικά και λαϊκά μέτωπα και στην ψεύτικη εικόνα περί «Ψωροκώσταινας». Η ελληνική εκδοχή της «θεωρίας των σταδίων» οδήγησε στην ήττα του Μάη του ´36, στη Συμφωνία της Βάρκιζας, στο χαμένο Δεκέμβρη του ´44 και στους συμβιβασμούς των Ιουλιανών του ´65.

Η «Διαρκής Επανάσταση» του Τρότσκι κυκλοφόρησε στη Μεταπολίτευση σε μετάφραση Θεοδόση Θωμαδάκη από τις εκδόσεις «Αλλαγή» και έκανε αρκετές επανεκδόσεις (1982, 1984, 1988). Το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο την επανέκδοσε διορθωμένη και με κάποιες αλλαγές το 1998 και σήμερα την επανεκδίδει, καθώς έχει εξαντληθεί εδώ και κάποιο καιρό.

Η «Διαρκής Επανάσταση» του Λέον Τρότσκι είναι μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές που έγιναν στο Μαρξισμό μέσα στον περασμένο αιώνα και παραμένει το καθαρότερο θεωρητικό εργαλείο για τη χάραξη επαναστατικής στρατηγικής και τακτικής στον 21ο αιώνα.

Για να καταλάβει κανείς πόσο κρίσιμη τομή ήταν η «Διαρκής Επανάσταση» χρειάζεται να θυμηθεί πώς περίπου ήταν ο πλανήτης στις αρχές του 20ου αιώνα. Η αποικιοκρατία δεν είχε ακόμη ολοκληρώσει την πορεία της. Στην Αφρική και στην Ασία επιβίωναν ακόμη καθεστώτα που δεν είχαν την παραμικρή σχέση με τον καπιταλισμό. Στο εσωτερικό της Ευρώπης ήταν ακόμη όρθιες τρεις αυτοκρατορίες «παλαιού τύπου», η Αυστρο-ουγγρική, η Οθωμανική και η Ρώσικη. Ο καπιταλισμός έμοιαζε σαν ένα ευρωπαϊκό προϊόν που είχε αρχίσει να εξάγεται, αλλά συναντούσε δυσκολίες και είχε ακόμη πολύ δρόμο μπροστά του.

Ενα μεγάλο μέρος της υδρογείου παρέμενε «άγνωστη γη» για τις σοσιαλιστικές ιδέες και οι ευρωπαίοι επαναστάτες μόνο ασαφείς προβλέψεις μπορούσαν να κάνουν για το πώς θα εξελισσόταν η επαναστατική διαδικασία στις φτωχές χώρες.

Η πιο λογικοφανής πρόβλεψη ήταν ότι πρώτα θα έπρεπε να αναπτυχθεί ο καπιταλισμός, να δημιουργήσει την εργατική τάξη και στη συνέχεια θα γινόταν λόγος για την πάλη για το σοσιαλισμό. Με δυο λόγια, ο κόσμος ήταν χωρισμένος σε χώρες που ήταν ώριμες για το σοσιαλισμό και σε άλλες που δεν ήταν. Στην πραγματικότητα, ώριμη για το σοσιαλισμό ήταν μόνο μια μικρή νησίδα της Ευρώπης, από την Αγγλία ως τη Γερμανία και από εκεί ως τον ιταλικό Βορρά.

Η Ρωσία ήταν μια χώρα που όλοι θεωρούσαν ακόμη ανώριμη για το σοσιαλισμό. Κατά τεκμήριο καθυστερημένη χώρα, όχι μόνο οικονομικά και κοινωνικά αλλά και πολιτικά. Στη βάση, αχανείς εκτάσεις μόνο με αγροτικό πληθυσμό και μάλιστα αγρότες που είχαν πάψει να είναι δουλοπάροικοι μόλις το 1860, σε κάποιες περιοχές ακόμη και το 1890. Και στην κορυφή, το τσαρικό καθεστώς που έμοιαζε παγωμένο στο Μεσαίωνα. Οι Ρώσοι επαναστάτες όμως είχαν το προνόμιο να βλέπουν λίγο μακρύτερα από αυτήν την περιορισμένη εικόνα. 

Η επανάσταση του 1905 ήταν η αποκάλυψη. Η ρώσικη εργατική τάξη κινήθηκε με πιο γρήγορα βήματα σε σχέση με τους ευρωπαίους συναδέλφους της. Μέσα στην κρίση που ξέσπασε με αφορμή τον ρωσο-ϊαπωνικό πόλεμο, αυτό που προέκυψε δεν ήταν η ανατροπή του Τσάρου από κάποιο αστικό και δημοκρατικό μέτωπο. Προέκυψε ένα εργατικό σοβιέτ στην Πετρούπολη, ένα όργανο εργατικής αντιπροσώπευσης και εξουσίας που ξανάπιανε το νήμα που είχε κοπεί στην Κομμούνα το 1871.

Ποιος λοιπόν θα έφερνε τη δημοκρατία και θα έβγαζε τη Ρωσία από το Μεσαίωνα; Αυτό ήταν το ερώτημα που θα καθόριζε τις διαφορετικές στρατηγικές των επαναστατών στα χρόνια που θα έρχονταν. Οι Μενσεβίκοι παρέμειναν προσκολλημένοι στο παλιό μηχανιστικό σχήμα -η επανάσταση που είχε ανάγκη η Ρωσία ήταν αστική και δημοκρατική, άρα την ηγεσία έπρεπε να την είχαν οι αστοί. Το εργατικό κίνημα θα ήταν η «αριστερή πτέρυγα» ενός ευρύτερου δημοκρατικού μετώπου. Οι Μπολσεβίκοι είχαν μια εντελώς διαφορετική στρατηγική. Είχαν πειστεί ότι η αστική τάξη της Ρωσίας δεν είχε την παραμικρή όρεξη να συγκρουστεί με το καθεστώς. Οι αστοί προτιμούσαν να μείνουν συμβιβασμένοι και να κάνουν δουλειές με το παλιό καθεστώς, παρά να ρισκάρουν ένα γενικευμένο ξεσηκωμό. Η εργατική τάξη σε συμμαχία με τους αγρότες ήταν αυτή που θα έμπαινε μπροστά και θα έφερνε τη Δημοκρατία στη Ρωσία, αλλά μέχρι εκεί -ο σοσιαλισμός παρέμενε ένα ζήτημα επίκαιρο μόνο για τη Δυτική Ευρώπη.

Ο Τρότσκι είχε διερευνήσει αυτή την προοπτική ακόμη πιο συγκεκριμένα και είχε προχωρήσει σε θεωρητικοποίηση στα κείμενά του «Αποτελέσματα και Προοπτικές» και «1905». Δεν ήταν ακαδημαϊκά σχήματα. Είχαν βγει μέσα από την εμπειρία της επανάστασης του 1905, στην οποία ο Τρότσκι είχε εκλεγεί πρόεδρος του Σοβιέτ των εργατών της Πετρούπολης.

Οι παρατηρήσεις του Τρότσκι είχαν τρία κεντρικά σημεία: Πρώτον, η αστική τάξη δεν έχει πλέον κανέναν «προοδευτικό» ρόλο στις καθυστερημένες χώρες. Σε αυτές τις χώρες δεν υπάρχει άλλος τρόπος να υλοποιηθεί η δημοκρατία και η εθνική απελευθέρωση παρά μόνο αν η εργατική τάξη πάρει την εξουσία. Δεύτερον, αφού οι εργάτες είναι αυτοί που μπαίνουν μπροστά και υλοποιούν τα δημοκρατικά αιτήματα, αναγκαστικά έρχονται σε σύγκρουση με την αστική τάξη, όσο αδύναμη κι αν είναι αυτή. Η εργατική εξουσία δεν πρόκειται να σεβαστεί την ατομική ιδιοκτησία των καπιταλιστών, όταν θα έχει μπροστά της το καθήκον να αναδιοργανώσει ολόκληρη την κοινωνία. Μ´ αυτήν την έννοια η επανάσταση από δημοκρατική μετατρέπεται σε σοσιαλιστική, τα δύο στάδια δεν μπορούν να αποκοπούν μεταξύ τους. Τρίτον, όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο σοσιαλισμός μπορεί να χτιστεί από μόνος του σε μια μόνο χώρα. Το αποτέλεσμα μπορεί να κριθεί μόνο στο διεθνές επίπεδο, η επανάσταση σε μία καθυστερημένη χώρα γίνεται σοσιαλιστική στο βαθμό που καταφέρνει να προκαλέσει ή να συντονιστεί με επαναστάσεις σε άλλες ισχυρότερες χώρες.

Στρατηγικά συμπεράσματα

Τα στρατηγικά συμπεράσματα που προέκυπταν από αυτήν την ανάλυση είχαν μεγάλη πρακτική σημασία. Οι σοσιαλιστές επαναστάτες έπρεπε να διατηρούν την οργανωτική τους ανεξαρτησία και να μην διαχέουν τον εαυτό τους σε δημοκρατικά μέτωπα μαζί με τους αστούς. Βασικοί σύμμαχοι ενός μειοψηφικού εργατικού κινήματος είναι οι υπόλοιποι καταπιεσμένοι και πρώτοι από όλους οι αγρότες. Χωρίς το δικό τους ξεσηκωμό δεν γίνεται να προκληθεί κρίση στο καθεστώς, τέτοια που να μπορέσει η εργατική τάξη να ηγηθεί μιας επανάστασης. 

Ομως πού πατούσε ο Τρότσκι για να θεωρεί ότι η εργατική τάξη παρότι τόσο ολιγάριθμη είχε τόσο μεγάλη δύναμη; Η «Διαρκής Επανάσταση» είχε σαν βάση μια συνολικότερη ανάλυση για το σύγχρονο καπιταλισμό, αυτό που ο Τρότσκι αποκαλούσε «ανισόμερη και συνδυασμένη ανάπτυξη». Οτι η ανάπτυξη είναι ανισόμερη ήταν δεδομένο και ευνόητο: άλλο Μάντσεστερ και άλλο Σιβηρία. Ταυτόχρονα όμως ήταν και συνδυασμένη. Οι καθυστερημένες περιοχές του πλανήτη δεν ήταν ποτέ υποχρεωμένες να περάσουν από όλα τα ενδιάμεσα στάδια για να φτάσουν στο σύγχρονο καπιταλισμό. Αρκούσε μια γερμανική εταιρεία να ανοίξει ένα εργοστάσιο όπλων στην Πετρούπολη ή μια αγγλική εταιρεία να φτιάξει μια υφαντουργία στη Βεγγάλη για να βρεθεί η τελευταία λέξη της ανάπτυξης μέσα σε μια θάλασσα από «υπανάπτυξη». 

Η συνδυασμένη ανάπτυξη δεν ερχόταν μόνο από τα έξω. Ηταν το «μαστίγιο της αναγκαιότητας», όπως το αποκαλούσε ο Τρότσκι, που έσπρωχνε άρχουσες τάξεις καθυστερημένες, όπως της Ιαπωνίας ή της Ρωσίας να αναζητούν τα πιο σύγχρονα μέσα για να μπορέσουν να ανταγωνιστούν τους πιο ισχυρούς αντιπάλους στο παγκόσμιο σκηνικό.

Η συνύπαρξη του συνδυασμένου με το ανισόμερο προκαλεί εκρήξεις που δεν μπορεί να προβλέψει κανείς. Η τσαρική Ρωσία των εκατομμυρίων αγροτών βρέθηκε το 1917 στο κέντρο του μακελειού του Α´ Παγκοσμίου Πολέμου, έχοντας την πιο καθυστερημένη οικονομία αλλά την πιο προχωρημένη και έμπειρη εργατική τάξη. Η αστική τάξη έδεσε τη μοίρα της με τον Τσάρο -προτιμούσε να σώσει τα συμφέροντά της παρά να εκμεταλλευτεί την κρίση για να φέρει δημοκρατία και αστικό εκσυγχρονισμό. Οι εργάτες ήταν αυτοί που μπήκαν μπροστά, έριξαν το τσαρικό καθεστώς το Φλεβάρη και φυσικά δεν έμειναν εκεί, πήραν στα χέρια τους ολόκληρη την κοινωνία. Χωρίς την ηγεσία των εργατών και τη δημιουργία σοβιέτ στις μεγάλες πόλεις, η εξέγερση των αγροτών και των στρατιωτών θα είχε οδηγήσει σε ένα μεγάλο φούσκωμα αλλά δεν θα είχε οδηγήσει σε πραγματικές αλλαγές. Οταν ο Λένιν έδωσε το σύνθημα «Ολη η εξουσία στα Σοβιέτ» τον Απρίλη του 1917, έδινε πρακτική διάσταση στα συμπεράσματα του Τρότσκι. Γι´αυτό εξάλλου χρειάστηκε να συγκρουστεί με το μεγαλύτερο μέρος της ηγεσίας των Μπολσεβίκων που θεωρούσαν πως ήταν «άλμα» να μιλάς για εργατική εξουσία όταν ακόμη δεν είχε εγκαθιδρυθεί η αστική δημοκρατία.

Το 1917 επιβεβαίωσε τα θεωρητικά συμπεράσματα του Τρότσκι, παρόλο που η θεωρία της «Διαρκούς» λίγο είχε συμβάλει στο ρώσικο κίνημα. Ο λόγος είναι ότι ο Τρότσκι, κάνοντας το σφάλμα της ζωής του, όπως το θεωρούσε και ο ίδιος, παρέμεινε «ελεύθερος σκοπευτής» του κινήματος και δεν εντάχθηκε οργανωτικά στους Μπολσεβίκους παρά το 1917. Η απουσία της «Διαρκούς Επανάστασης» από το θεωρητικό οπλοστάσιο των επαναστατών εκείνης της γενιάς πληρώθηκε με πολύ αίμα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας βρέθηκε μέσα στη φωτιά της επανάστασης από το 1926 ως το 1928. Οι «εγκέφαλοι» της Κομμουνιστικής Διεθνούς συμβούλεψαν τους κινέζους Κομμουνιστές να αυτοδιαλυθούν μέσα στο αστικό κόμμα του Τσανγκ Κάι Σεκ, να ακολουθήσουν δηλαδή την αντίθετη τακτική από ό,τι έκαναν οι Μπολσεβίκοι το 1917. Το αποτέλεσμα ήταν να σφαγιαστούν οι κινέζοι κομμουνιστές και το εργατικό κίνημα από τους «δημοκράτες συμμάχους» τους.

Σήμερα έχουν αλλάξει πολλά πράγματα. Η εργατική τάξη στην Κίνα είναι πολλές φορές μεγαλύτερη από όση ήταν ολόκληρη η παγκόσμια εργατική τάξη την εποχή του Λένιν. Και κανείς σήμερα δεν μπορεί να ισχυριστεί σοβαρά ότι η δημοκρατία, η ελευθερία και η εθνική απελευθέρωση έρχονται αυτόματα μέσα από την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Η εργατική τάξη αγγίζει σήμερα τα 2 δισεκατομμύρια ανθρώπους, ο πληθυσμός που ζει στις πόλεις έχει πλέον ξεπεράσει το μισό παγκόσμιο πληθυσμό και η εργατική δύναμη έχει ασύγκριτα πιο κομβικό ρόλο στην παγκόσμια οικονομία. Οι εργάτες, είτε είναι μεταλλωρύχοι στις Ανδεις, είτε είναι λιμενεργάτες στον Πειραιά, είτε φτιάχνουν κινητά τηλέφωνα στη Σανγκάη είναι μία ενιαία παγκόσμια δύναμη που μπορεί να ανατρέψει τον καπιταλισμό και να χτίσει μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση και καταπίεση. Η αντικαπιταλιστική πάλη χρειάζεται όμως κόμματα εξοπλισμένα με επαναστατική στρατηγική, βασικό κόμματι της οποίας είναι η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης.