Πριν από 96 Απρίληδες, o Λένιν και οι “Θέσεις του Απρίλη”

Τον Φλεβάρη του 1917 οι εργάτες και οι στρατιώτες της Πετρούπολης ανέτρεψαν το καθεστώς του Τσάρου. Ο πόλεμος με τα εκατομμύρια νεκρούς και την οικονομική κατάρρευση που είχε φέρει, επιτάχυνε την κρίση ενός σάπιου καθεστώτος. Μέσα σε λίγες μόνο μέρες, οι διαδηλώσεις των εργατριών για ψωμί και ειρήνη με αφορμή τη Μέρα της Γυναίκας (τη γιόρτασαν σύμφωνα με το νέο ημερολόγιο) μετατράπηκαν σε γενική απεργία. Οι εργάτριες ξεσήκωσαν τους εργάτες και όλοι μαζί ξεσήκωσαν τους φαντάρους. Η συντριπτική πλειοψηφία ήταν αγρότες. Μια αυτοκρατορία αιώνων κατέρρευσε σαν πύργος με τραπουλόχαρτα.

Δυο εξουσίες διαμορφώθηκαν τις πρώτες μέρες της επανάστασης. Η πρώτη ήταν της «Προσωρινής Επιτροπής» της Δούμας, του παλιού ψευτοκοινοβούλιου. Αυτοανακηρύχτηκε Προσωρινή Κυβέρνηση. Η άλλη ήταν τα Σοβιέτ. Τα Συμβούλια των Εργατών και Στρατιωτών Αντιπροσώπων. Οι τελευταίοι εκλέγονταν στους στρατώνες και τα εργοστάσια και ήταν άμεσα ανακλητοί. Τα σοβιέτ είχαν τεράστιο κύρος, ο λόγος τους ήταν νόμος –οι φαντάροι ξήλωναν τις επωμίδες των αξιωματικών, αλλά υπάκουαν άμεσα στις διαταγές των σοβιέτ.

Όταν ο Λένιν επέστρεφε στην Ρωσία, η πλειοψηφία στα σοβιέτ ανήκε στα κόμματα των μενσεβίκων και των σοσιαλεπαναστατών (εσέροι, από τα αρχικά του τίτλου τους στα ρώσικα SR). Στήριξαν και συμμετείχαν στην Προσωρινή Κυβέρνηση. Στην ουσία έλεγαν ότι η επανάσταση τέλειωσε με την ανατροπή του Τσάρου. Η «επαναστατική δημοκρατία» έπρεπε να συνεχίσει τον πόλεμο, και μετά, όταν θα γινόταν η Συντακτική Συνέλευση, θα εφάρμοζε και τις πολυπόθητες μεταρρυθμίσεις.

Ο Λένιν είχε διαφορετική άποψη. Όταν την έκφρασε στις Θέσεις του Απρίλη, προκάλεσε σκάνδαλο. Όχι μόνο στην ευρύτερη αριστερά της εποχής αλλά και στο ίδιο του το κόμμα. Τις παρουσίασε σε δυο ομιλίες στις 3 και 4 Απρίλη. Έγραφε:

«Καμιά υποστήριξη στην Προσωρινή κυβέρνηση. Να εξηγούμε τον ολότελα ψεύτικο χαρακτήρα όλων των υποσχέσεών της, ιδιαίτερα της υπόσχεσης για παραίτηση από τις προσαρτήσεις. Ξεσκέπασμα, αντί της απαράδεκτης «απαίτησης» –που σπέρνει αυταπάτες– να πάψει η κυβέρνηση αυτή, κυβέρνηση κεφαλαιοκρατών, να είναι ιμπεριαλιστική. Όχι κοινοβουλευτική δημοκρατία –η επιστροφή από τα Σοβιέτ των Εργατών Αντιπροσώπων σ’ αυτήν θα ήταν βήμα προς τα πίσω– μα δημοκρατία των Σοβιέτ των εργατών, των εργατών γης και των αγροτών βουλευτών σ’ όλη τη χώρα, από τα κάτω ως τα πάνω. Κατάργηση της αστυνομίας, του στρατού, της υπαλληλίας. Η αμοιβή όλων των υπαλλήλων, που όλοι τους θα είναι αιρετοί και ανακλητοί σε κάθε στιγμή, να μην ξεπερνά τη μέση αμοιβή ενός καλού εργάτη».

Σοσιαλιστική

Όσο η πλειοψηφία των εργατών είχαν εμπιστοσύνη στις ηγεσίες των σοβιέτ, η δουλειά των επαναστατών ήταν να «εξηγούν υπομονετικά» και να παλεύουν μαζί τους. Αλλά ταυτόχρονα, η προοπτική θα πρέπει να είναι ξεκάθαρη: πραγματική νίκη της επανάστασης σήμαινε την κατάληψη της εξουσίας από τους εργάτες. Η επανάσταση θα νικούσε ως σοσιαλιστική.

Με άλλα λόγια ο Λένιν καλούσε σε ανατροπή της πιο αριστερής κυβέρνησης που υπήρχε παγκοσμίως. Κι όχι μόνο αυτό: ξεκίνησε μια μάχη μέσα στο κόμμα του ενάντια στους «παλιούς μπολσεβίκους» που πίστευαν ότι το κόμμα θα έπρεπε να είναι η αριστερή αντιπολίτευση της κυβέρνησης και να την υποστηρίζει «αν και στο βαθμό που οι δραστηριότητές της συμβαδίζουν με τα συμφέροντα του προλεταριάτου και των πλατιών δημοκρατικών μαζών». Αυτή η φόρμουλα postolku-poskolku στα ρωσικά, είχε γίνει το καταφύγιο για όσους πίστευαν ότι η επανάσταση είχε ουσιαστικά τελειώσει.

Ο μόνος γνωστός Ρώσος μαρξιστής που είχε υποστηρίξει στο παρελθόν τέτοιες ιδέες σαν αυτές που πρόβαλε ο Λένιν με τις «Θέσεις του Απρίλη» ήταν ο Λέον Τρότσκι. Το 1906, βγάζοντας τα συμπεράσματα από την πρώτη ρώσικη επανάσταση του 1905, είχε πρωτοδιατυπώσει τη θεωρία της «διαρκούς επανάστασης». Η Ρωσία είναι μια καθυστερημένη χώρα, αλλά το τσαρικό καθεστώς για να κρατηθεί σαν μεγάλη δύναμη στην Ευρώπη είχε ενθαρρύνει την ανάπτυξη του καπιταλισμού με άλματα: εκεί που σε άλλες χώρες χρειάστηκαν αιώνες για να φτάσουν να έχουν μεγάλα εργοστάσια, η Ρωσία απέκτησε γιγάντια εργοστάσια μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Η εργατική τάξη ήταν πιο συγκεντρωμένη, πιο ριζοσπαστική από πολλές χώρες της Δύσης. Όταν θα ανέτρεπε τον Τσάρο και τους τσιφλικάδες, δεν θα γύριζε στο εργοστάσιο υπάκουα στο αφεντικό και τον επιστάτη. Θα έπαιρνε την εξουσία στα χέρια της και θα απελευθέρωνε τους αγρότες και τις καταπιεσμένες εθνότητες της τσαρικής αυτοκρατορίας. Κι η νίκη της θα έδινε το σύνθημα για την επανάσταση στη Δύση, που θα έσπευδε σε βοήθεια των ταξικών αδελφών της στην καθυστερημένη Ρωσία.

Η δυνατότητα να πάρει η εργατική τάξη την εξουσία στην Ρωσία ήταν μια ιδέα εντελώς ξένη στους μενσεβίκους, τη μια από τη δυο πτέρυγες της ρώσικης σοσιαλδημοκρατίας. Εφόσον η Ρωσία δεν ήταν ώριμη για το σοσιαλισμό, υποστήριζαν, τότε την ηγεσία της επανάστασης μοιραία θα την έχουν οι φιλελεύθεροι αστοί. Η κοινοβουλευτική δημοκρατία ήταν το απώτατο όριο που μπορούσε να ελπίζει η Αριστερά.

Η άλλη πτέρυγα, οι μπολσεβίκοι, απέρριπταν κάθε ιδέα συμβιβασμού με την αστική τάξη. Η ηγετική δύναμη στην επανάσταση θα είναι οι εργάτες και οι αγρότες, υποστήριζαν. Όμως, το έργο αυτής της «δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς» δεν θα πήγαινε παραπέρα από την εγκαθίδρυση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, το μοίρασμα της γης στους αγρότες, το οχτάωρο και συνδικαλιστικά δικαιώματα για τους εργάτες.

Με τις Θέσεις του Απρίλη ο Λένιν εγκατέλειψε αυτή την στρατηγική. Η επιμονή σ’ αυτά τα παλιά συνθήματα, υποστήριζε, οδηγούσε σε υποταγή στην αστική τάξη. Το κόμμα έπρεπε να επανεξοπλιστεί, να απαλλαγεί από τις παλιές φόρμουλες, για να μπορέσει να οδηγήσει νικηφόρα τους εργάτες και τους αγρότες μέχρι τη τελική νίκη.

Αυτό που συνέβη, έγραφε λίγες μέρες μετά ο Λένιν σε ένα κείμενο με τίτλο Γράμματα για την Τακτική, είναι «ότι κανένας πριν δεν μπορούσε να φανταστεί κάτι σαν τη δυαδική εξουσία». Δηλαδή την εμφάνιση μιας εμβρυώδους κυβέρνησης των εργατών δίπλα στην επίσημη αστική εξουσία. Η αστική επανάσταση είχε «ολοκληρωθεί» με το πέρασμα της εξουσίας στα χέρια των αστών, αλλά ούτε η γη είχε πάει στους αγρότες, ούτε ο πόλεμος είχε σταματήσει. Μόνο η εξουσία των εργατών μπορούσε να λύσει αυτά τα ζητήματα.

Ανάγκη

Το πρόβλημα ήταν ότι τα Σοβιέτ, η μορφή αυτής της «παράλληλης» κυβέρνησης, παραχωρούσαν κάθε μέρα την εξουσία στην αστική Προσωρινή Κυβέρνηση. Αν το κόμμα δεν έπειθε την πλειοψηφία των εργατών και των φαντάρων ότι μπορούσαν να πάνε πιο πέρα, δεν έπειθε για την ανάγκη της ανατροπής του καπιταλισμού, η επανάσταση και οι όποιες κατακτήσεις της θα χάνονταν.

Το σύνθημα «Όλη η εξουσία στα σοβιέτ» ζητούσε μια εξουσία-συνεχιστή των καλύτερων παραδόσεων της Παρισινής Κομμούνας του 1871. Σ’ αυτό το σημείο, η ζωντανή εμπειρία της Ρώσικης Επανάστασης συναντιόταν με τη μαρξιστική θεωρία για το κράτος, που ο Λένιν αποκαθιστούσε στη μελέτη που έγινε το περίφημο βιβλίο του “Κράτος και Επανάσταση”.

Η συζήτηση στο κόμμα ήταν έντονη. Αρχικά ο Λένιν ήταν σχεδόν μόνος του. Η Πράβδα, η εφημερίδα του κόμματος, δημοσίευσε τις «Θέσεις» με ένα σημείωμα της σύνταξης που εξηγούσε ότι αυτές απηχούν «μόνο τις προσωπικές απόψεις του σ. Λένιν». Ο Κάμενεφ και ο Στάλιν, δυο «παλιοί μπολσεβίκοι» είχαν τη διεύθυνση της εφημερίδας.

Και ενώ συγκρουόταν με τους «παλιούς μπολσεβίκους» ο Λένιν προσέγγισε τον Τρότσκι (παρόλο που τους χώριζαν χρόνια πικρόχολων αλληλοκατηγοριών στη διάρκεια των συγκρούσεων ανάμεσα στα ρεύματα της ρώσικης σοσιαλδημοκρατίας). Ο Τρότσκι έγινε «λενινιστής» καταλαβαίνοντας –και δείχνοντας στην πράξη- ότι χωρίς ένα έμπειρο κόμμα ριζωμένο στην τάξη και οι καλύτερες θεωρίες πάνε στράφι. Κι ο Λένιν έγινε «τροτσκιστής», γιατί υιοθέτησε επί της ουσίας την κεντρική ιδέα της «διαρκούς επανάστασης». Μετά τον Απρίλη, το δίδυμο Λένιν-Τρότσκι οδήγησε την επανάσταση στην Οκτωβριανή νίκη της.